Dołącz do czytelników
Brak wyników

Strefa nauczyciela

9 kwietnia 2021

NR 62 (Kwiecień 2021)

Ewaluacja i autorefleksja w zawodzie nauczyciela

44

Praca nauczyciela to ciągłe spotykanie się z innymi osobami, zarówno z dziećmi, jak i z dorosłymi. Wymaga to silnego zaangażowania, ciągłego doskonalenia i pracy nad sobą. Jednak żeby było to w ogóle możliwe, każdy pedagog powinien się zastanowić nad podejmowanymi przez siebie działaniami i dokonać ich racjonalnej oceny. Chodzi o to, aby umieć zauważyć swoje błędy czy potknięcia i wprowadzić metody mające na celu poprawę. Dlatego ewaluacja i autorefleksja powinny ciągle towarzyszyć gronu pedagogicznemu. Jest to proces wynikający również z ustawy Prawo Oświatowe (§ 3.1 pkt 3). Przepis ten mówi, że „nauczyciel powinien dokonywać analizy własnej pracy, wykorzystywać wnioski wynikające z tej analizy do doskonalenia procesu dydaktyczno-wychowawczego 
i opiekuńczego oraz osiągania pozytywnych efektów pracy”. 

Autoewaluacja, czyli co?

Można stwierdzić, że autoewaluacja jest ciągłą, systematyczną i rzetelną refleksją na temat wykonywanej pracy pedagogicznej oraz podstawą do tego, żeby planować dalsze działania i własny rozwój. To, co jest dla niej kluczowe i bardzo charakterystyczne, to fakt, że zasady oceny i kryteria odnoszenia sukcesu są określane przez samych zainteresowanych. Ważne jest, żeby nauczyciele umieli udzielić sobie odpowiedzi na trzy zasadnicze pytania:

POLECAMY

  • Co robimy?
  • Dlaczego to robimy?
  • Jaka jest wartość podejmowanych przez nas działań?

Każdy odpowiedzialny nauczyciel powinien brać udział w procesie autoewaluacji na bieżąco. Jednak czasem jest tak, że pedagog sam uznaje coś za świetny, wręcz rewelacyjny pomysł, a konfrontacja z uczniami pokazuje, że rzeczywistość jest zdecydowanie inna. Systematyczne wyciąganie wniosków daje możliwość eliminowania pojawiających się błędów i znacznie poprawia jakość pracy nauczyciela oraz przyczynia się do osiągania lepszych wyników przez uczniów. 

Nieodzownym mechanizmem w tym procesie jest dokonywanie autorefleksji i samooceny. Robi się to w celu usunięcia z naszego sposobu nauczania tych metod i technik, które nie dają efektu i nie przynoszą pozytywnych rezultatów. Jednocześnie chodzi tutaj o podejmowanie takich działań, które wpłyną pozytywnie na umiejętności nauczyciela i przyczynią się do jego rozwoju oraz zapobiegną pojawianiu się niepowodzeń u uczniów. 

Samoocena polega na celowym i systematycznym zbieraniu informacji o tym, jak wygląda praca własna. Konieczne jest porównanie jej wyników z tym, jakie są oczekiwania ze strony innych uczestników procesu edukacyjnego, tj. szkoły jako miejsca pracy (dyrekcji i innych nauczycieli), rodziców oraz samych uczniów. W przypadku znacznych rozbieżności należy zastanowić się nad tym, co można zmienić, trzeba zweryfikować własne umiejętności i posiadaną dotychczas wiedzę. Warto w tym celu przygotować plan rozwoju i wdrażać zmiany, których celem stanie się poprawa istniejącego stanu rzeczy. 

Autoewaluacja polega na celowym i systematycznym zbieraniu informacji o tym, jak wygląda praca własna. Konieczne jest porównanie jej wyników z tym, jakie są oczekiwania ze strony innych uczestników procesu edukacyjnego, tj. szkoły jako miejsca pracy (dyrekcji i innych nauczycieli), rodziców oraz samych uczniów. 

Autoewaluacja w procesie autorefleksji

Żeby jednak było możliwe właściwe przeprowadzenie samooceny, konieczne jest zaplanowanie podejmowanych działań. Na samym początku nauczyciel musi się zastanowić nad tym, z jakich źródeł będzie pozyskiwał wiedzę na temat swojej pracy.

Jednym z jej elementów może być prowadzenie rozmów przed- i pohospitacyjnych. Nie jest to jednak zbyt częsta aktywność, w związku z tym konieczne jest rozszerzenie zakresu działań w kierunku zdobycia wiedzy dotyczącej jakości pracy. Warto więc na bieżąco obserwować własne poczynania dydaktyczno-wychowawcze i reakcje uczniów. Poza tym konieczne jest udzielenie odpowiedzi na pytania: 

  • Co będzie podlegało procesowi doskonalenia?
  • W jaki sposób będzie ten proces przebiegał?
  • Kiedy zostanie on wdrożony i jak długo będzie trwał?

Oczywiście, w ocenie swoich działań niezbędna okazuje się systematyczna analiza wypełnianej i na bieżąco prowadzonej dokumentacji. Bardzo często pozwala ona na przypomnienie sobie, jakie metody i formy pracy były wykorzystywane na zajęciach oraz jaki był ich cel i czy został on w pełni zrealizowany. Można także poprosić uczniów o wypełnienie ankiety oceniającej podejmowane działania i wykorzystywane na zajęciach metody oraz sposób ich prowadzenia. Warto również przeprowadzić wywiady z uczniami lub z innymi pracownikami szkoły. 

Niezwykle istotne w tym wszystkim staje się przygotowanie odpowiedniego narzędzia pomagającego w ocenie wykonywanej pracy. Dobrze jest w nim uwzględnić takie zagadnienia jak:

  • spójność własnych celów z celami wyznaczonymi przez szkołę (czy we własnym planie pracy zostały umieszczone zadania określone przez szkołę na dany rok szkolny?),
  • opracowanie przedmiotowego systemu oceniania i zapoznanie z nim uczniów,
  • przestrzeganie uzgodnionego wcześniej systemu oceniania,
  • bieżące informowanie uczniów o wymaganiach edukacyjnych,
  • organizowanie zajęć, które uwzględniają indywidualny rozwój uczniów,
  • wykorzystywanie w trakcie zajęć nowych pomysłów, metod, technik, ćwiczeń aktywizujących, innowacji pedagogicznych itp.,
  • dostosowywanie zadań i treści zajęć do indywidualnych potrzeb i możliwości uczniów,
  • sprawdzanie zdobytej wiedzy w różnorodny sposób (m.in. sprawdziany, testy, kartkówki, praca w grupach, aktywność, przygotowywanie projektów, plakatów, wypowiedzi ustnych i pisemnych),
  • bieżące kontrolowanie osiągnięć uczniów i sprawdzanie, w jakim stopniu został opanowany omawiany materiał,
  • budowanie takiej oceny osiągnięć, która zawierałaby informację zwrotną ukierunkowaną na osiągane postępy w nauce,
  • pozwalanie uczniom na dokonywanie samooceny;
  • wprowadzanie modyfikacji w procesie uczenia się i zwracanie uwagi na umiejętność uczenia się podopiecznych,
  • podejmowanie współpracy z innymi nauczycielami, wymiana wzajemnych doświadczeń,
  • dbanie o własny rozwój,
  • budowanie poczucia zaufania w grupie, życzliwej atmosfery oraz pozytywnych relacji z uczniami,
  • rozpoczynanie i kończenie zajęć o wyznaczonej godzinie oraz efektywne wykorzystywanie czasu lekcji i posiadanej bazy dydaktycznej,
  • dbanie o relacje z rodzicami, rzetelne przygotowywanie się do zebrań z nimi, uczestniczenie w akcjach charytatywnych, imprezach i spotkaniach.

Niestandardowe metody ewaluacji

Oprócz kwestionariusza, który może przygotować grono pedagogiczne i udostępnić wszystkim zainteresowanym, istnieją również niestandardowe metody dokonywania samooceny. Polegają one na tym, że uczestnicy samodzielnie wyrażają opinię na temat podejmowanych działań (tych związanych zarówno z prowadzonymi zajęciami, jak i z tym, jakie przeżycia im towarzyszą oraz jak kształtuje się ich zaangażowanie w tym zakresie). Zalicza się tutaj w szczególności:

  • List do siebie – jest to niezwykle ciekawe i jednocześnie bardzo skuteczne rozwiązanie w zakresie przeprowadzania ewaluacji indywidualnej. Należy jednak mieć świadomość, że jest to także niezwykle osobista forma wypowiedzi, na którą prowadzący nie ma żadnego wpływu. Można poprosić uczestników o to, aby w swoich wypowiedziach opisali obawy, przeżycia, doświadczenia, motywy, wrażenia na temat przebiegu zajęć oraz wnioski na przyszłość.
  • Ruchoma tarcza – nauczyciel prosi uczniów o swobodne przemieszczanie się po sali. Na środku pomieszczenia należy ustawić jakiś przedmiot (np. krzesełko, książkę, kwiatka umieszczonego w doniczce). Należy wyjaśnić uczniom, że jest to środek tarczy. Prowadzący na forum czyta różnorodne stwierdzenia, które związane są z prowadzonymi zajęciami i z treściami, które są w danym momencie ewaluowane. Uczestnicy wybierają miejsce na sali zgodne z tym, jakie mają spostrzeżenia na dany temat. Warto zapytać uczniów, dlaczego wybrali takie, a nie inne miejsce. Można również poprosić uczniów o to, aby sformułowali jakieś stwierdzenia związane z zajęciami.
  • Książka raportowa – jest to forma dziennika, która powinna być prowadzona przez określony czas. Prosi się nauczycieli, aby systematycznie zapisywali, ile czasu zajmują im poszczególne obowiązki. Dzięki temu można dowiedzieć się, co ich najbardziej absorbuje, co pozwoli na doskonalenie pracy szkoły. Takie raporty mogą przygotować również uczniowie. Da to informację na temat tego, ile czasu w trakcie zajęć nauczyciele poświęcają na realizację materiału i faktyczne przekazywanie wiedzy. Pozwala to potem na weryfikację działań oraz wdrożenie zmian.
  • Trójkąt wywiadu – nauczyciel prosi kolegę, który nie ma zajęć w jego klasie, o pomoc. Na początku niezależny obserwator prowadzi wywiad z nauczycielem, a potem z wyznaczonymi przez niego uczniami na ten sam temat. Dzięki temu istnieje możliwość skonfrontowania ze sobą dwóch punktów widzenia oraz porównania otrzymanych wyników. Jest to bardzo miarodajny proces, w którym można zauważyć, jakie są różnice w postrzeganiu poszczególnych kwestii przez różnych członków procesu dydaktycznego. Krytyczny przyjaciel powinien być osobą zaufaną, ponieważ będzie miał dostęp do bardzo wrażliwych i szczegółowych informacji, które musi omówić w odpowiedni, jak najbardziej obiektywny sposób. Dodatkową zaletą może być nagranie wywiadów ze wszystkimi członkami, żeby móc wracać do nich w celu pogłębionej analizy. 
  • Obserwacja koleżeńska – głównym celem tego typu obserwacji jest wzajemna wymiana doświadczeń. Spotykają się bowiem ze sobą dwie osoby o podobnym stażu i pozycji, żeby wzajemnie uczestniczyć w prowadzonych przez siebie zajęciach. Po lekcji przekazują sobie uwagi na temat sposobu realizacji zagadnienia, pojawiających się w trakcie trudności czy specyfiki wykorzystanych metod i technik. Zaletą tego typu działania jest to, że pomiędzy nauczycielami jest zaufanie, dzięki czemu informacja zwrotna jest rzetelna i dokładna. Ważne jest tutaj to, że nauczyciele nie oceniają siebie nawzajem, a starają się omówić wszystkie spostrzeżenia. Odbywa się to poprzez odnoszenie się do poszczególnych fragmentów lekcji, zadawanie szczegółowych pytań, które pomogą obserwowanemu zrozumieć, co działo się na zajęciach. Kluczowe staje się tutaj stosowanie komunikatu „ja”. 
  • Informacje dla przybysza – jest to zadanie dla uczniów. Nauczyciel prosi, aby wyobrazili sobie, że za chwilę w klasie pojawi się nowy uczeń, a oni mają jedyną okazję, by przekazać mu wskazówki dotyczącego tego, jak się zachowywać na lekcjach, pokazać, co w klasie jest najważniejszą kwestią. Następnie należy omówić pojawiające się uwagi. Dla nauczyciela jest to niezwykle istotną informacją zwrotną, ponieważ pokazuje,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy