Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody nauczania

6 czerwca 2019

NR 47 (Czerwiec 2019)

Od podstawy programowej do programu nauczania.
Podstawa jako fundament tworzenia programów nauczania

0 283

Różnice pomiędzy podstawą programową a programem nauczania tkwią w funkcjach poszczególnych części tychże dokumentów. Podstawa programowa to akt normatywny do implementacji, czyli przełożenia na język praktyki przy pomocy stosownego narzędzia jakim jest program. Program nauczania to naukowy i praktyczny opis konkretnych działań, które prowadzą do postępów w rozwoju uczniów. Aby postęp był udziałem dzieci, program realizujemy w praktyce.

Do 1999 roku wszyscy nauczyciele edukacji wczesnoszkolnej pracowali w oparciu o jeden ministerialny program nauczania. Po zreformowaniu systemu klasowo-lekcyjnego w 1999 roku i przejściu na system kształcenia zintegrowanego w klasach 
I–III, nauczyciele wybierają sobie do realizacji i interpretacji spośród wielu programów jeden, najbardziej adekwatny 
do potrzeb rozwojowych swoich klas. Niektórzy nauczyciele tworzą własne programy nauczania, na co zezwala prawo oświatowe. 
We wszystkich proponowanych nauczycielom programach nauczania jest jednak jeden wspólny fundament. To podstawa programowa, na której program powinien być oparty.

Cel ogólny podstawy programowej w klasach I–III


Aktualna podstawa programowa dla pierwszego etapu edukacji zawiera jeden cel ogólny edukacji wczesnoszkolnej i tym znacznie odróżnia się od wcześniejszych tego typu dokumentów, które począwszy od 1999 roku kilka razy zmieniały swoją formę. Jeden cel ogólny edukacji wczesnoszkolnej to wyraźne naznaczenie istoty tego etapu kształcenia jako formuły całościowego wsparcia ucznia w rozwoju. Cel obliguje zatem nauczyciela do całościowego wspierania ucznia w obrębie wszystkich obszarów jego rozwoju, aby uczeń odbierając owe wsparcie, dokonał w nim postępu. Ten postęp dotyczy konkretnych zmian w obrębie instrumentalnych i kierunkowych cech osobowości ucznia, które na poziomie ogólnym wybrzmiewają w celu jako odkrywanie własnych możliwości, sensu działania i poznawania podstawowych wartości. Zapis celu ogólnego edukacji wczesnoszkolnej informuje zatem pedagogów o podstawowej filozofii uczenia, tzw. koncepcji fenomenologicznej1, przyjętej na poziomie klas I–III. Wybrzmiewa ona także w innych częściach podstawy, np. w stosownych zapisach dotyczących sensu działania dziecka i uczenia się przez nadawanie znaczeń; odzwierciedla ją też zalecana na tym etapie forma kształcenia zintegrowanego. Cel ogólny zatem przyjmuje całościowe wsparcie w rozwoju dziecka jako nadrzędne założenie sprawcze charakteru pracy nauczyciela i działalności ucznia. Całościowe wsparcie to zindywidualizowane podejście do każdego ucznia z osobna, uszanowanie indywidualnego potencjału każdego dziecka, edukacja nie jednolitym frontem, rezygnacja i całkowite odrzucenie funkcji selektywnych w procesie dydaktycznym, czyli konkretnie eliminacja narzędzi pracy i sprawdzania tych umiejętności dzieci, które nie wspierają całościowego rozwoju ani nie są poprawnym narzędziem badawczym tegoż rozwoju. Takimi narzędziami są m.in. wciąż stosowane w praktyce: sprawdziany miesięczne, na semestr czy przy końcu roku o charakterze zewnętrznym, testy, w tym testy kompetencji, dyktanda w pierwszej klasie itd. Sprawdzanie postępu w rozwoju ucznia dotyczy obserwacji i diagnozowania, którego formy zgodnie z przyjętą metodą pracy opracowuje samodzielnie nauczyciel, uwzględniając ich adekwatność do rzeczywistych możliwości pracy uczniów w obrębie takiej formy.

Cel ogólny edukacji wczesnoszkolnej w konkretnych programach nauczania przyjmuje postać szerokiego opisu koncepcji kształcenia, psychologicznych i pedagogicznych podstaw naukowych, którymi kierował się autor programu nauczania przy jego opracowywaniu.

Aby nauczyciel osiągnął cel, jakim jest zorganizowanie całościowego wsparcia rozwoju, a uczeń odebrał to wsparcie i dokonał widocznego postępu w swoim rozwoju, szkoła stawia przed edukacją wczesnoszkolną zadania do zrealizowania, opisane w kolejnej części podstawy programowej.

 

Zadania szkoły względem edukacji wczesnoszkolnej


To druga bardzo istotna część podstawy programowej. Niestety bardzo często pomijana w procesie konstrukcji programów nauczania od lat, a także najmniej analizowana, co jest zasadniczym błędem. Cel ogólny edukacji wczesnoszkolnej trzeba osiągnąć, a czyni się to realizując konkretne zadania. Realizacja tychże zadań to droga do postępu w rozwoju ucznia. Zadania realizują nauczyciele, dyrektor szkoły, ale i rodzice. Cała dorosła społeczność szkoły pracuje na rzecz realizacji tychże zadań.

Zadania zostały tak skonstruowane, aby na ich podstawie można było stworzyć konkretny program pracy z uczniami. Autor programu nauczania zatem analizuje zapisane w podstawie programowej zadania, uszczegóławia je i opisuje językiem praktycznych działań z uczniami. Także dyrektor szkoły czy nauczyciele korzystają z zadań zawartych w podstawie programowej, aby stworzyć konstrukcję działań wychowawczych i dydaktycznych szkoły. Zadania zawarte w podstawie programowej mają charakter obligatoryjny; każda szkoła powinna je realizować. Również rodzice czytający podstawę programową mają prawo wymagać od szkoły realizacji tychże zadań.

Dla szkoły i nauczycieli część podstawy programowej opisująca zadania jest w rzeczywistości praktycznej ich pracy najważniejsza, ponieważ każdy dzień szkoły wypełniony jest właśnie realizacją tych zadań. Każda hospitacja dyrektora szkoły czy zewnętrzna ewaluacja organizowana przez nadzór pedagogiczny powinna dotyczyć badania realizacji tychże zadań, a nie analizy dokumentów wokół postępów w rozwoju samych uczniów. Postępy w rozwoju uczniów są bowiem implikacją dobrze realizowanych zadań. Realizacja zadań z podstawy programowej to realny proces dydaktyczny, jego naukowa i metodyczna zawartość. Warto podkreślić, 
iż zadania podstawy programowej zostały tak skonstruowane, aby były reprezentatywne dla tzw. kształcenia zintegrowanego, dotyczyły realizacji potrzeb rozwojowych i oczekiwań poznawczych dzieci, odnosiły się do naturalnych strategii uczenia się dzieci, odkrytych i opisanych przez twórcę pedagogiki wczesnoszkolnej prof. Ryszarda Więckowskiego2, zaprzeczały transmisyjnej wizji pracy szkoły, promowały wizję innowacyjną pracy dziecka i nauczyciela, oraz w całości były adekwatne do Konwencji o prawach dziecka.

Podobnie jak cel ogólny edukacji wczesnoszkolnej, tak i zadania mają określone funkcje w budowie programu nauczania. Zadania autor programu nauczania uszczegółowia, opisuje ich realizację jako organizację procesu kształcenia dobierając zaproponowane przez siebie metody, konstruuje 
na ich podstawie drogę osiągania efektów kształcenia przez uczniów, czyli celów rozwoju, które opisuje kolejna część podstawy...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy