Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody nauczania

5 listopada 2019

NR 50 (Listopad 2019)

Projektowanie uniwersalne w edukacji

0 7

W szkołach ogólnodostępnych w ostatnich latach uczyło się ponad 70% uczniów z grup osób ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (w tym z niepełnosprawnościami, trudnościami w czytaniu, pisaniu i liczeniu, autyzmem, afazją czy trudnościami wynikającymi z różnic kulturowych). Z tego powodu zagadnienie przygotowania dla nich efektywnych materiałów dydaktycznych (w tym kart pracy i innych pomocy) stało się codziennym zadaniem każdego nauczyciela edukacji wczesnoszkolnej, nie tylko pedagogów specjalnych.

Termin „projektowanie uniwersalne” narodził się w latach 80. w USA i początkowo odnosił się wyłącznie do zasad tworzenia takich rozwiązań architektonicznych, które umożliwiałyby osobom z niepełnosprawnościami (zwłaszcza motorycznymi) komfortowe korzystanie z przestrzeni publicznej, miejsc pracy i mieszkań. Termin ten zaczęto kilka lat później (Rose, Meyer 2002) odnosić także do uczenia się – takiego projektowania usług i produktów edukacyjnych (np. programów nauczania, scenariuszy zajęć, kart pracy, ćwiczeń, zadań, tekstów), aby mogły być wykorzystywane przez jak największą grupę osób bez potrzeby szczegółowych dostosowań (Domagała-Zyśk 2015, 2018).

W projektowaniu uniwersalnym w edukacji konsekwentnie stosowane są trzy podstawowe zasady:

  1. Zapewnienie różnorodnych sposobów przekazu informacji w czasie zajęć dydaktycznych
  2. Zapewnienie uczniowi różnorodnych form ekspresji i prezentowania wiedzy i kompetencji
  3. Zapewnienie różnorodnych form zaangażowania i motywowania ucznia do pracy.

Oznaczają one, że nauczyciel powinien dołożyć starań, aby prezentować informacje uczniowi w jak najbardziej zróżnicowany sposób. Wprowadzają także możliwość prezentowania wiedzy przez ucznia w różnorodny sposób – nie taki sam dla całej klasy, ale z zachowaniem możliwości wyboru opcji najbardziej właściwej dla danego dziecka. Formą prezentacji wiedzy i kompetencji może być więc odpowiedź ustna – albo przygotowanie plakatu/ prezentacji multimedialnej. Ważne jest to, aby te opcje były dostępne nie tylko dla uczniów ze specjalnymi potrzebami, ale dla całego zespołu klasowego. Każde dziecko może zatem dokonać wyboru spośród opcji zaproponowanych przez nauczyciela. Taki styl pozwala na unikanie stygmatyzacji uczniów ze specjalnymi potrzebami i pełniejsze ich włączenie w pracę zespołów klasowych. Różnorodne formy motywowania zespołu klasowego pozwalają natomiast każdemu uczniowi na doświadczenie tego sposobu, który jest dla niego najskuteczniejszy.
 

Konsekwentne stosowanie tych zasad pozwala większości uczniów na aktywny i pełny udział w zajęciach szkolnych i regularne nabywanie wiedzy i kompetencji. Projektowanie uniwersalne nie wyklucza jednak także konieczności stosowania specjalistycznego wsparcia dla uczniów ze złożonymi potrzebami (Domagała-Zyśk 2018).


Zasady projektowania uniwersalnego w edukacji

Materiały dydaktyczne przeznaczone dla dzieci w nauczaniu wczesnoszkolnym coraz częściej spełniają zasady projektowania uniwersalnego w edukacji i mogą być przykładem dobrych praktyk w zakresie stwarzania uczniom ze specjalnymi potrzebami równych szans w zakresie dostępu do edukacji. Projektowanie uniwersalne w edukacji czerpie bowiem nie tylko z nurtu projektowania uniwersalnego w architekturze, ale także z bogatego światowego dorobku pedagogicznego. Odnaleźć w nim możemy zasadę stopniowania trudności, zasadę nauczania polimodalnego (wielozmysłowego), nawiązanie do koncepcji inteligencji wielorakich H. Gardnera oraz korzystania w edukacji z wyników współczesnych badań nad funkcjonowaniem ludzkiego mózgu.

Oprócz zapisanych powyżej trzech zasad podstawowych, w projektowaniu uniwersalnym stosowane być powinny zasady szczegółowe (Rose, Meyer 2002, por. też Domagała-Zyśk 2015), które wskazują, że każda usługa lub produkt powinny charakteryzować się następującymi cechami:

  1. Równość w dostępie określa, że każdy uczeń, niezależnie od poziomu sprawności/ niepełnosprawności, posiadania czy braku kompetencji, ma prawo do dostępu do edukacji o jednakowej jakości. Przykładem niekomfortowej praktyki w tym względzie jest korzystanie na zajęciach wyrównawczych czy dodatkowych z biało-czarnych kserokopii materiałów pierwotnie dostępnych w kolorze. „Robienie kserówek” jest zazwyczaj dla ucznia demotywujące, a efekty pracy nie tak dobre jak wtedy, kiedy mógłby skorzystać z kolorowych kart pracy
  2. Elastyczność użycia to możliwość wykonania zadania w różnym czasie oraz różnorodnej formie (np. uczeń może wykonać ćwiczenie w wersji papierowej lub elektronicznej)
  3. Intuicyjność użycia wskazuje na konieczność takiego przygotowania zadania, aby nie wymagało ono skomplikowanej instrukcji. Współcześnie nie jest zazwyczaj konieczne zapoznanie się z instrukcją przed rozpoczęciem używania nowego telefonu komórkowego. Podobnie powinno być na lekcji – polecenia do zadań powinny być krótkie, przekazane w języku w pełni zrozumiałym dla ucznia.
  4. Dostępności informacji – ta zasada odnosi się przede wszystkim do dostępności percepcyjnej i może być przedstawiona w postaci hasła dobrze znanego nauczycielom edukacji wczesnoszkolnej: „temu, co wypowiedziane, towarzyszy obraz, obrazowi – słowo”.
  5. Tolerancja na błędy – ta zasada ma swoje źródło w klasycznej maksymie „discimus a nobis errata” (uczymy się na błędach) oraz coraz bardziej powszechnemu w edukacji przekonaniu, że błąd/ pomyłka ucznia to ważna sytuacja dydaktyczna, dzięki której możemy kontynuować drogę do nabywania wiedzy i kompetencji w danym obszarze, ale także radząc sobie w sytuacjach trudnych – wzmacniamy zasób naszych kompetencji społecznych i emocjonalnych. Z tego względu uznaje się, że popełnianie błędów jest nieodłącznym elementem uczenia się, a zadaniem nauczyciela jest zadbanie o to, by stworzyć przestrzeń i czas na poprawienie pracy czy ponowne wykonanie zadania. Dotyczy to zarówno zapewnienia odpowiedniej przestrzeni czasowej, jak też np. odpowiednio dużej przestrzeni na karcie pracy tak, aby uczeń mógł przekreślić błędną odpowiedź i wpisać poprawną.
  6. Niski poziom wysiłku fizycznego – uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi zazwyczaj są osobami męczliwymi, z trudnościami w zakresie koncentracji uwagi. Nauczyciel pracujący z nimi powinien więc zadbać o to, by niepotrzebnie nie narażać dzieci na dodatkowe zmęczenie, np. kiedy karta pracy przygotowana jest zbyt drobnym drukiem i uczeń z trudnościami percepcyjnymi musi włożyć dodatkowy wysiłek w odczytanie jej.
  7. Dostępność przestrzenna – pierwotnie zasada ta odnosiła się głównie do osób z trudnościami motorycznymi, które potrzebują więcej przestrzeni np. w związku z poruszaniem się na wózku. W nauczaniu wczesnoszkolnym – oprócz wspomnianej powyżej sytuacji trudności w poruszaniu się – dotyczy głównie dzieci z trudnościami w zakresie motoryki małej. Uczniowie ci, zanim zaczną precyzyjnie posługiwać się piórem czy długopisem, potrzebują zazwyczaj kart pracy z większą niż inni przestrzenią na wykonanie zadania.

Projektowanie uniwersalne w praktyce edukacji wczesnoszkolnej

Podręcznik i zeszyty ćwiczeń

Nauczyciel planujący stosować na swoich lekcjach zasady projektowania uniwersalnego (a biorąc pod uwagę zapisy Konwencji Praw Osób Niepełnosprawnych – każdy nauczyciel pracujący z uczniem ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi jest nie tylko zachęcany, ale zobowiązany do stosowania tych zasad) – powinien przede wszystkim starannie dobierać podręcznik i inne materiały dydaktyczne do pracy w klasie zróżnicowanej.
Podręcznik i inne materiały powinny być dostępne dla nauczyciela tak, aby możliwe było np. przygotowanie dostosowanych wydruków dla potrzebujących tego uczniów. Tekst może wtedy być wydrukowany:

  • czcionką powiększoną,
  • czcionką o innym, łatwiejszym w percepcji kroju,
  • czcionką w innym kolorze,
  • w innym stosunku kontrastu czcionki i tła (co jest ważne np. dla uczniów z nasiloną dyslekcją, którym czytanie ułatwia tło pastelowe),
  • z zastosowan...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy