Dołącz do czytelników
Brak wyników

Inspiracje psychologiczne

15 lutego 2019

NR 44 (Luty 2019)

Uważność w edukacji wczesnoszkolnej

0 202

Praca na stanowisku pedagoga szkolnego od kilkunastu lat pozwala mi obserwować uczniów od pierwszych klas szkoły podstawowej do etapu gimnazjum, a aktualnie do ukończenia ósmej klasy. Siłą rzeczy częściej spotykam się z dziećmi, które przeżywają różnego rodzaju trudności lub pracuję z klasami, które są określane jako trudne. Zazwyczaj są to problemy emocjonalne dotyczące relacji, zbytniego pobudzenia, trudności z samokontrolą, niezdolnością skupienia uwagi na jednym zadaniu. Obserwując te dzieci, zadaję sobie pytanie, co sprawia, że część z nich potrafi przezwyciężyć trudności i dobrze odnaleźć się w rzeczywistości szkolnej.
Uważam, że ogromne znaczenie ma samopoznanie. Świadomość własnych emocji, przemyśleń i reakcji jest podstawą do samodzielnego modyfikowania zachowań oraz wzmocnienia odporności emocjonalnej. Na przykład nazwanie emocji takich jak lęk lub złość powoduje łagodzenie ich. Odróżnianie emocji od zachowania daje możliwość samokontroli, a jednocześnie pozwala na ich akceptację. 
Rozwiązanie zwykłego zadania matematycznego wymaga odporności emocjonalnej, samokontroli i skupienia uwagi. Zanim dziecko znajdzie rozwiązanie problemu, czuje frustrację (czasami ledwo dostrzegalną) i jeżeli ulegnie impulsowi, to porzuci pracę, nie wykorzystując własnych zdolności intelektualnych.
Przykładem znaczenia świadomości siebie w relacjach jest doświadczenie złości. Żeby nie zareagować impulsywnie, dziecko musi być świadome np. zaciśniętych pięści. To pozwala na policzenie oddechów, wycofanie się z sytuacji, zwrócenie się z prośbą o pomoc do osoby dorosłej itp.
W artykule przedstawię, jak można rozwijać zdolność metapoznania u dzieci (czyli świadomości własnych myśli i emocji) poprzez ćwiczenia uważności.

Co to jest uważność (ang. mindfulness)?

Uważność to świadomość doznań zmysłowych oraz emocji, myśli i odczuć fizycznych, które pojawiają się w bieżącej ­chwili. Towarzyszy jej postawa akceptacji, która pozwala raczej być świadomym np. emocji, niż je osądzać.
Na całym świecie opracowywane są programy psychoedukacyjne zarówno dla dorosłych, jak i dla dzieci, oparte na koncepcji uważności. Poprzez proste ćwiczenia medytacyjne uczą one rozpoznawać własne reakcje, rozumieć je u siebie i innych, ale również (a może przede wszystkim) je akceptować. Dzięki temu w naturalny sposób łagodzą się trudne emocje.
Programy dla dzieci różnią się od treningu dla dorosłych dynamiką i rodzajem ćwiczeń, ale ich struktura i sens jest podobna. Wykorzystujemy krótkie ćwiczenia medytacyjne, ćwiczenia relaksacyjne, ćwiczenia dramy, zabawy, elementy zajęć socjoterapeutycznych, bajki.
Najbardziej znane programy dla dzieci to brytyjski „.b” (dot be) stworzony przez Mindfulness in Schools Project, MindUp stworzony przez The Hown Foundation czy też „Uwaga, to działa” Metoda Eline Snel. Każdy z tych programów ma wyraźną strukturę, określoną liczbę spotkań. Każde spotkanie jest poświęcone innemu tematowi i w ich trakcie pojawiają się ćwiczenia oparte na praktykach medytacyjnych. Są również dostosowane do wieku uczestników.
Cykl zajęć ma zazwyczaj podobną strukturę:

  1. Początkowe spotkania służą trenowaniu uwagi, oswajaniu się z własnymi reakcjami, zdolności uspokajania się, odkrywaniu świadomości własnego ciała.
  2. Kolejne zajęcia pozwalają na rozwijanie tych zdolności. Oprócz tego dzieci zaczynają badać własne przeżycia – jak reagują w przyjemnych lub nieprzyjemnych sytuacjach, jak reagują w stresie. Poznane wcześniej ćwiczenia i wiedza na temat samego siebie ułatwiają obserwowanie własnych reakcji, ponieważ uczestnicy odkrywają, że mają wpływ na to, co przeżywają. Zaczynają postrzegać trudne przeżycia jako nieprzyjemne, ale niezagrażające.
  3. Kilka ostatnich spotkań służy poznawaniu własnych emocji, przekonań, poznawaniu siebie w relacjach z innymi.

Badania programu MindUp przeprowadzone przez dr Kimberly Schonert-Reichl z Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej wykazały, że uczestnicy:

  • otrzymywali wyższe oceny z czytania,
  • mieli mniejszą absencję w szkole,
  • zmniejszyli ilość agresywnych zachowań w czasie zabaw,
  • lepiej radzili sobie ze stresem,
  • szybciej reagowali podczas odpowiadania na pytania i rozmowy z nauczycielem,
  • zwiększyli zdolność koncentracji.

Oprócz tego zmniejszały się problemy zachowania, obniżał się poziom lęku, depresji. Uczniowie zwiększali własne zaangażowanie w grupie klasowej, rozwijały się ich umiejętności społeczne, lepiej radzili sobie z emocjami, zwiększał się ich optymizm. Badania innych programów uważności dla dzieci pokazują, że zajęcia uważności skutkują zwiększeniem zdolności poznawczych, obniżeniem stresu i zwiększeniem odporności emocjonalnej.
Trening uważności jest formą zajęć psychoedukacyjnych, które pomagają dzieciom zrozumieć siebie, własny umysł i emocje. Uczą, jak trenować skupienie uwagi, jak się wyciszać. W efekcie część dzieci jest bardziej świadoma uczuć i myśli, a część uświadamia sobie, że posiada wpływ na wewnętrzne przeżycia.
Przyjrzyjmy się, jak można zaadaptować ćwiczenia i podejście treningu uważności w edukacji wczesnoszkolnej w trakcie zwykłych lekcji.
Zacznijmy od wyciszenia i skupienia uwagi.
Naturalne jest, że przy zbytnim napięciu emocjonalnym dzieci przyjmują sztywniejszą postawę obronną, reagują nawykowo, mniej klarownie myślą. Strefa tolerancji kurczy się, jeśli dziecko jest głodne, przestraszone, zmęczone, zestresowane. Organizm jest wtedy przygotowany do reakcji ułatwiających przetrwanie, czyli do walki lub ucieczki (ewentualnie zamarcia w bezruchu). Trudno wtedy o świadomość, refleksję lub samokontrolę. Nie jest to kwestia złej lub dobrej woli, ale budowa i reakcje układu nerwowego.
Ćwiczenia kształcące zdolność wyciszenia się traktujemy raczej jak eksperymenty i zabawę niż zadanie, którego rezultatem musi być uspokojenie. Przy takim podejściu pojawiałoby się napięcie związane z oceną samego siebie: „Jeżeli inni potrafią się uspokoić, a ja nie, to coś ze mną jest nie w porządku”. Sensem ćwiczeń uważności jest poznawanie siebie, więc nawet jeżeli dziecko powie: „Nie potrafię się wyciszyć”, to usłyszmy uważną obserwację dziecka i zapytajmy, „Co utrudnia uspokojenie się?” albo „Kiedy się uspokajasz?”.

Butelka z brokatem
Przygotujmy wspólnie z dziećmi zabawkę, która pokazuje, jak umysł może uspokajać się w naturalny sposób.
Potrzebujemy butelkę wypełnioną destylowaną wodą z odrobiną gliceryny. Wsypujemy brokat i zamykamy szczelnie butelkę. Taka butelka wypełniona wodą z kolorowym brokatem pokazuje, jak myśli i emocje krążą i wirują, kiedy jesteśmy czymś poruszeni lub czujemy stres. Żeby drobinki brokatu opadły, nie można poruszać butelką. Podobnie, kiedy czujemy wiele emocji, umysł potrzebuje ciszy, żeby wszystkie myśli i emocje mogły opaść.
Zabawa polega na wpatrywaniu się w opadający brokat, aż woda stanie się przejrzysta. Można sobie wyobrazić, że część wirujących i opadających płatków to własne myśli i emocje.

Tego rodzaju zabawy stanowią naturalną aktywność dzieci, podczas której uwaga jest skupiona na prostej czynności lub obserwowaniu czegoś. Może to być rysowanie, tworzenie konstrukcji z klocków, obserwowanie ryb w akwarium, głaskanie kota. Skupienie uwagi na doznaniach bieżącej chwili jest swojego rodzaju kotwicą, która chroni przed tzw. emocjonalnym porwaniem. Termin został stworzony przez dr. Daniela Golemana w książce „Inteligencja emocjonalna”. Opisuje zjawisko przejęcia kontroli nad zachowaniem przez myśli i emocje. Skupienie uwagi na doznaniach zmysłowych, jak wsłuchiwanie się w dźwięki, przyglądanie się czemuś lub skupienie na oddechu pozwala nie skupiać tak bardzo uwagi na problemowej sytuacji i nie zagłębiać się w rozmyślanie o niej. Zazwyczaj na skutek skupienia uwagi pojawia się wyciszenie. Próbujemy uczyć dzieci świadomego podejmowania takich aktywności wtedy, kiedy uznają to za potrzebne.
Pobawmy się koncentracją na dźwiękach.

Gong
Do tego ćwiczenia jest potrzebny gong, dzwon lub inny instrument, który wydaje długi, stopniowo cichnący dźwięk.
Dzieci wsłuchują się w dźwięk, rejestrując, jak się on zmienia i cichnie. Skupiają uwagę, tak żeby usłyszeć, w którym momencie dźwięk przestaje być słyszalny. W trakcie słuchania można zamknąć oczy i otworzyć, kiedy dźwięk ucichnie.
Gong sprawdza się jako ćwiczenie na rozpoczęcie zajęć.

Słuchanie
Kolejne ćwiczenie jest podobne do poprzedniego, ale nie wymaga żadnych instrumentów.
Dzieci skupiają uwagę na pojawiających się w bieżącej chwili dźwiękach. Można usłyszeć, które odgłosy powtarzają się, które są miłe, nieprzyjemne, a które neutralne. Uczniowie wsłuchują się w najcichszy dźwięk, najczęściej powtarzający się, najdziwniejszy.
Po tym ćwiczeniu zazwyczaj potrzebują opowiedzieć o własnych obserwacjach. Można zapytać, które dźwięki były przyjemne lub nieprzyjemne i jakie odczucia pojawiają się przy tych dźwiękach? Co konkretnie jest przyjemnego w jakimś dźwięku?

Słuchanie muzyki
Dzieci wysłuchują kilku fragmentów różnych rodzajów muzyki – klasycznej, rockowej, śpiewu, heavy metalu, etnicznej. Można odtworzyć kilka przypadkowych fragmentów z You Tube.
Uczniowie wsłuchują się w muzykę. Skupiają uwagę na dźwiękach poszczególnych instrumentów. Może komuś uda się usłyszeć coś, czego nie słyszą inne osoby? Czy są jakieś fragmenty, które się powtarzają? Czy są dźwięki, które do siebie nie pasują?
Muzyka jest delikatna czy ostra? Gdyby mogła mieć jakiś ciężar, to byłaby lekka czy ciężka? Ile mogłaby ważyć? Jaka mogłaby być w dotyku – szorstka, gładka, ciepła, chłodna? Jakie uczucia pasują do różnych melodii?

Przeprowadzenie wywiadu
Zabawa jest przeznaczona raczej dla zaawansowanej i zintegrowanej grupy. Uczniowie dobierają się w pary. Ustalają, kto jest osobą A i B. Osoba A opowiada o jakimś miłym zdarzeniu:

  • co się wydarzyło?
  • co najlepiej zapamiętała?
  • jak się wtedy czuła, co myślała?
  • dlaczego to zdarzenie było miłe?

Osoba B słucha, nie przerywa, nie komentuje, zapamiętuje. Następnie powtarza własnymi słowami osobie A, to co usłyszała. Osoba A potwierdza, czy została dobrze czy źle zrozumiana.
Później robimy zamianę. Jeżeli mamy małą grupę, to dzieci mogą opowiedzieć na forum, czego dowiedziały się o kolegach i koleżankach. Zapytajmy „Czy łatwiej było opowiadać o sobie, czy też wysłuchać i powtórzyć? Dlaczego?”.

Przykłady powyższych zabaw uczą, czym jest skupienie uwagi, uwrażliwiają na własne przeżycia i jednocześnie kształcą zdolność samoobserwacji. Jeżeli chcemy wpleść elementy takiego treningu w codzienne zajęcia kształcenia zintegrowanego, to możemy rozpoczynać je po prostu od opowiedzenia bajki – 5 minut słuchania pozwoli dzieciom ochłonąć po przerwie i skupić się na bieżących sprawach.
Oprócz ćwiczeń wsłuchiwania się w coś, możemy skupiać uwagę na oglądaniu czegoś, na odczuciach, na wyczuwaniu ruchu.

Słoik z wodą
Do tego ćwiczenia potrzebny jest duży słój wypełniony wodą. Wlewamy do wody kilka kropel barwnika (może być tusz).
Uczniowie wpatrują...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy