Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pedagogiczne inspiracje

27 maja 2018

NR 14 (Luty 2016)

Różne koncepcje edukacji wczesnoszkolnej

0 343

Pierwsze koncepcje edukacji sięgają czasów szkół parafialnych zapoczątkowanych w okresie średniowiecza, a rozwijających się w XVI i XVII wieku w Europie. Zakres kształcenia w szkołach parafialnych obejmował głównie łacinę, religię, śpiew kościelny, czytanie, początki pisania i rachunków.  

W XVIII wieku szkolnictwem elementarnym zajmował się Kościół i związki rzemieślnicze. Prymitywizm tych szkół wynikał z ich przeznaczenia. Nauczały one dzieci chłopskie i mieszczańskie, którym wiedza nie była potrzebna. Dzieci klas rządzących pobierały zaś naukę początkową w domach, od prywatnych nauczycieli1.

Od końca XVIII wieku szkoły parafialne zaczęły przekształcać się w elementarne. Rozwój ekonomiczny i przemysłowy wymusił poszerzenie tradycyjnych programów o elementy wiedzy przydatnej w rolnictwie, handlu i rzemiośle. Koncepcja pedagogiczna zalecała rozpoczynanie kształcenia od ogólnego rozwijania sił fizycznych i umysłowych dzieci. Panowało przekonanie, że dzięki właściwemu wychowaniu można zachować posłuszeństwo 
i oddanie wobec władzy, dlatego szkołę elementarną dla ludności chłopskiej uznawały liberalne kręgi burżuazji i rządy państw. Jedyna przeszkoda w upowszechnieniu i rozwoju tej idei miała naturę finansową. Ludność biedniejsza, która nie posiadała funduszy na opłacanie edukacji dzieci, bazowała na tańszej formie nauczania. Sposób ten otrzymał nazwę „metody monitorialnej2.

Jedną z koncepcji kształcenia początkowego był system utworzony w Anglii na przełomie XVIII i XIX wieku przezJ. Lancastera i A. Bella. Józef Lancaster (1778–1838) założył w Londynie własną szkołę, w której kształcił bezpłatnie. Cieszyła się ona ogromnym uznaniem i stale wzrastającą liczbą uczniów. Jeden nauczyciel nie był zdolny przekazywać wiadomości i nauczać skutecznie wszystkich. W związku z tym Lancaster zaprojektował „metodę monitorialną”, która polegała na tym, że wybierano najzdolniejszych uczniów pełniących funkcję monitora. Monitor ów prowadził lekcje, które zostały wcześniej przygotowane przez nauczyciela. Dzięki takiej pomocy nauczano pisania, czytania, rachunków i wychowania moralnego. We wszystkich grupach nadzorowanych przez monitora było ok. 10–20 uczniów. Lancaster do swoich szkół przyjmował uczniów bez względu na wyznanie, nie nauczał ich dogmatów, a jedynie czytał im Biblię. Wywołało to protesty głównie ze strony kościoła protestanckiego. Zarzucono mu, że jego metoda kształcenia jest plagiatem pracy kapelana wojskowego Andrzeja Bella (1753–1832), angielskiego pedagoga, opiekuna szkoły dla sierot w Madrasie, na terenie Indii, któremu również postawiono zarzuty. Oskarżenie ich o naśladownictwo nie było słuszne, gdyż znali się osobiście, a nawet korespondowali ze sobą. W 1811 roku metoda Bella-Lancastera wsparta na systemie wzajemnego nauczania została wprowadzona do szkół elementarnych. Została pozytywnie odebrana w wielu krajach, ponieważ stwarzała nadzieję na skuteczne zlikwidowanie zacofania i ciemnoty. Po pewnym czasie dowiedziono, że system ten nie należał do zbyt udanych i owocnych, gdyż nie przynosił spodziewanych rezultatów wychowawczych.

 

Nauczanie początkowe przypada na niezwykle istotny etap życia dziecka, wiążący się z kształtowaniem jego psychiki, osobowości oraz modelowaniem oddziaływań wychowawczych.
 

 

Nowe cele oświaty przedstawił Szwajcar, Jan Henryk Pestalozzi (1746–1827), „ojciec ogólnokształcącej szkoły ludowej”. Zdefiniował on teorię kształcenia początkowego, której celem był ogólny rozwój dziecka, a nie sama wiedza i umiejętności zawodowe. Pestalozzi opracował metodę edukacji elementarnej opartej na syntezie i analizie. W 1774 roku zbudował ośrodek wychowawczy dla niezamożnych i osieroconych dzieci. Edukacja była w nim ograniczona do zdobycia umiejętności czytania, pisania i rachowania. W 1800 roku otworzył zakład i seminarium wychowawcze, w którym rozkład zajęć obejmował język niemiecki i francuski, geografię, historię, matematykę, gimnastykę oraz muzykę. W swojej metodzie Pestalozzi nie uwzględniał książek i zeszytów, lecz różne pomoce dydaktyczne, takie jak liczmany, ruchomy alfabet oraz tablice ułamkowe. Nauka trwała godzinę lekcyjną, a przerwy odbywały się na łonie przyrody. Pestalozzi osobiście nadzorował pracę nad podręcznikami, w których zwracał uwagę na stopniowanie wymagań względem uczniów. Kształcenie początkowe według jego koncepcji obejmowało mierzenie, liczenie i mówienie3

Na podstawie różnych myśli i nurtów pedagogicznych w pierwszej połowie XX wieku ukształtował się ruch pod nazwą „nowe wychowanie”. Jego czołowym założeniem był pajdocentryzm, głoszący niepodważalną zasadę, iż dziecko powinno znajdować się w centrum zainteresowań oddziaływań dydaktycznych. Prekursorem tego ruchu była Ellen Key (1849–1926), szwedzka pisarka, działaczka feministyczna i pedagog. Według jej założeń w szkole nie powinno być klas, a dzieci nie należy dzielić na grupy wiekowe. Domagała się, by realizować indywidualne zainteresowania uczniów poprzez ich naturalną skłonność do działania. Sądziła, że lekcje trzeba dostosowywać do określonych pór roku – czyli zajęcia z matematyki odbywają się zimą, a z przyrody wiosną. Walczyła o zapewnienie dzieciom nie tylko nauki, ale także tego, aby obdarzono je miłością, poszanowaniem i życzliwością. Kwintesencją jej działalności jest wydana w 1900 roku książka „Stulecie dziecka”.

Za najwybitniejszego przedstawiciela „nowego wychowania” uznawany jest John Dewey (1859–1952), amerykański filozof i pedagog, a także twórca koncepcji „szkoły aktywnej”. Zadaniem tej placówki było „uczenie poprzez działanie”, czyli zdobywanie przez uczniów wiedzy w czasie zajęć praktycznych za pomocą samodzielnej aktywności. J. Dewey był inicjatorem metod rozwijających twórczą postawę dzieci podczas realizacji powierzonych im zadań, natomiast nie uznawał systemu klasowo-lekcyjnego. Dopasowywał sposób prowadzenia zajęć do możliwości i potrzeb uczniów. W jego szkole uczono współdziałania, gdyż uczniowie wzajemnie udzielali sobie pomocy przy wykonywaniu różnych czynności4

Idea nauczania całościowego Owidiusza Decroly’ego (1871––1932), belgijskiego psychiatry, psychologa i pedagoga, także znalazła się w koncepcji „nowego wychowania”. Interesował się on głównie rozwojem psychicznym dzieci, wynikającym z ich potrzeb społecznych i fizycznych. Program szkolny Decroly’ego nie uwzględniał podziałów na poszczególne lekcje. Nauczanie odbywało się na podstawie ośrodków tematycznych, które dostosowywano do odpowiednich etapów rozwojowych dzieci. Naturalnym środowiskiem, w którym przebywały dzieci, był dom rodzinny, ogród i społeczność szkolna. Najważniejszym przesłaniem tej formy nauczania była zasada „wychowania do życia przez życie”. 

Decroly uważał, że należy nauczać uczniów poznawania rzeczywistości poprzez: obserwację, skojarzenia, ekspresję i wrażenia, a głównym zbiorem wiadomości był dziennik obserwacji. Prowadził go samodzielnie każdy z wychowanków i zawierał on wyłącznie efekty jego własnej aktywności. Charakter referatu posiadała praca domowa, którą pisano na następny dzień na podany przez nauczyciela temat i głoszono na forum klasy. W tym systemie nie wystawiano świadectw i nie stawiano uczniom ocen. Pod koniec kształcenia otrzymywano „charakterystykę dziecka” – opisującą jego rozwój psychiczny, poziom umysłowy i społeczny5

Projekty rozwijające się na bazie poglądów „nowego wychowania” były liczne. Warto wyróżnić koncepcję nauczania łącznego K. Linkego, system wychowawczy M. Montessori oraz metodę C. Freineta. Są to pedagogiczne ujęcia „kształcenia całościowego”, które zreformowały edukację wczesnoszkolną.

Twórcą metody nauczania łącznego przedmiotów i zjawisk w poznawaniu rzeczywistości społeczno-przyrodniczej jest Karol Linke (1884–1938), austriacki pedagog. Sądził on, że edukacja początkowa powinna obejmować najbliższe otoczenie, życie i miejsce rodzinne oraz zainteresowania dziecka. Bazował na poglądach psychologicznych dotyczących poznawania całościowego i naśladując te przypuszczenia stworzył ideę nauczania łącznego. Wyróżnił dwa zasadnicze kręgi życia i rzeczy. Proces identyfikacji powinien zaczynać się od ośrodka życia, a kończyć na ośrodku rzeczy. Na tej podstawie Linke wyodrębnił poszczególne przedmioty i dziedziny nauki6. Edukacja w szkołach prowadzonych jego metodą miała charakter nauki o rzeczach ojczystych i była niezwykle konkretna, żywa oraz wychowawcza. Szczególną uwagę zwracano na to, aby w trakcie poznawania, czyli „przeżywania” wiedzy o ojczyźnie, uczniowie gromadzili wiele nowych wrażeń, które ujawniały się w różnych zajęciach. 

System wychowawczy Marii Montessori (1870–1952), włoskiej lekarki i pedagoga, powstawał na krytyce herbartowskiej „szkoły tradycyjnej”. Autorka definiuje wychowanie jako wsparcie, jakie udzielamy dziecku od momentu jego narodzin w rozwoju psychicznym i duchowym. Przeznaczeniem tak ujmowanego wychowania była normalizacja, czyli stan harmonii wewnętrznej i zewnętrznej ze światem, a także stan harmonii ciała oraz duszy. Zdaniem Montessori naj...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy