Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody nauczania

8 kwietnia 2019

NR 45 (Kwiecień 2019)

Lektura szkolna jako narzędzie rozwoju w pracy systemem Edukacja przez ruch

0 166

Czytanie jest procesem twórczym, gdyż obejmuje wszystkie operacje umysłowe, które wyrażają się w interpretacji pojęć i znaczeń. - prof. Ryszard Więckowski

Pierwsze trzy lata wczesnej edukacji dzieci w szkole to bardzo dynamiczny proces, w którym mały uczeń nadaje sens swojemu działaniu, poznaje swoje możliwości, bardzo kocha i manifestuje swoje uczucia, podąża za swoją wyobraźnią, o ile organizujący pole doświadczeń edukacyjnych nauczyciel planowo angażuje dziecięcą wyobraźnię do procesu odkrywania funkcjonalności świata. Czytanie lektur dzieciom i z dziećmi w momencie, gdy same funkcjonują dopiero na poziomie wczesnej nauki czytania, nie jest zadaniem łatwym, ale może wnieść do rozwoju dziecka i samego nauczyciela wiele fascynujących doświadczeń. Czytanie bowiem jako narzędzie pracy z grupą uczniów rzeczywiście powinno stać się procesem twórczym, rozwijanym według naturalnej strategii percepcyjno-innowacyjnej (1), która charakteryzuje się pełnym zaangażowaniem zmysłów, wyobraźni, intuicji dziecka, a przede wszystkim realizacją oczekiwań poznawczych.

Wartości literatury dla dzieci

W klasycznym ujęciu edukacyjnym lekturę szkolną traktujemy jako nośnik wartości etycznych, poznawczych, zakładamy, iż książka staje się pewnego rodzaju instrumentem oddziaływania na proces socjalizacji, a także stymulowania rozwoju moralnego i umysłowego małego ucznia. Zawarta w literaturze dla dzieci przygoda jako zjawisko zaczerpnięte z życia i poddane obróbce literackiej, organizuje fabułę, jest czynnikiem strukturotwórczym wielu gatunków beletrystyki (2). Współcześnie wielu nauczycieli pasjonatów literatury, a także rodziców szuka dla swych dzieci nie tylko lektur z ciekawą przygodą w roli głównej, ale przede wszystkim tekstu literackiego o znaczącej wartości wychowawczej. W miarę odchodzenia w nowoczesnym konstruktywistycznym nurcie pedagogicznym od założeń kształtowania docelowego modelu wychowawczego, urabiania jednostki według ustalonych wzorców, na rzecz ,,towarzyszenia dziecku w poznawaniu świata wartości i w procesie uzewnętrzniania wartości tkwiących w jego osobie, również literatura penetruje nowe tereny aksjologiczne” (3). To lektura oswaja dziecko z zagadnieniami końca życia, odejścia, przemijania, cierpienia, kalectwa, odmienności, samotności, odrzucenia i wieloma innymi problemami, które dotyczą rzeczywistości bardziej eksplorowanej przez dorosłych, a jednak znacząco wpływającej na życie i rozwój małego człowieka. Często literatura dla dzieci i młodzieży uprzedza jakoby refleksję pedagogiczną, wyznaczając kierunek ku wartościom, tworząc awangardę w wychowaniu, wzbogacając proces edukacyjny o kolejne wartości do odkrycia przez uczniów. Sama koncepcja kształcenia w edukacji wczesnoszkolnej, która na skutek reformy z 1999 roku odeszła od systemu klasowo-lekcyjnego, aby dać dzieciom szansę uczenia się według naturalnych mechanizmów rozwoju człowieka, stworzyła lekturze szkolnej nowe realne znaczenie. Oto bowiem tekst literacki stał się źródłem tworzenia tzw. kręgów tematycznych, przestrzeni do eksploracji przez małych uczniów, której wynikiem jest postęp w rozwoju prezentujący nie tylko konkretne umiejętności z zakresu edukacji polonistycznej, ale także matematycznej, technicznej, przyrodniczej, naukowej, historycznej itd.
Według twórcy pedagogiki wczesnoszkolnej, prof. Ryszarda Więckowskiego ,,praca z tekstem literackim, kształcenie literackie należy do tzw. treści podstawowych, konstytutywnych edukacji polonistycznej dzieci w wieku młodszym szkolnym” (4). Dzięki integracji czynnościowej zabawy, zadania i ćwiczenia stawiane do tekstu literackiego lub z tekstu wyprowadzone, umożliwiają dzieciom tworzenie projektów, nowych konstrukcji, form wyrażania swoich doznań, doświadczenie poczucia sprawstwa i lokowania siebie w grupie jako twórcy dzieł użytecznych.

Praca z lekturą jako narzędzie rozwoju w systemie Edukacja przez ruch

System Edukacja przez ruch (EPR) jako zbiór technik i metod pracy w oparciu o preferowane przez dzieci, naturalne formy ruchu traktuje lekturę szkolną, a także każdy rodzaj tekstu ­literackiego jako przestrzeń do eksploracji polisensorycznej. Przestrzeń tekstu literackiego jako zbiór dynamicznych obrazów (wyobrażeń dzieci) staje się źródłem ruchu i budowy aktywności uczniów, która przedstawia i wyjaśnia znaczenie owych obrazów, uzupełnia, przekształca, a także tworzy nowe obrazy, np. formy literackie samych uczniów. Lektura szkolna w systemie Edukacja przez ruch staje się źródłem kręgów tematycznych, pomysłów nauczyciela i samych dzieci na konkretne sytuacje edukacyjne lub projekty, których celem jest zawsze poznanie jakiegoś fragmentu rzeczywistości nie tylko zaklętej w lekturze, ale realnej, funkcjonującej poza tekstem literackim. Lekturę czyta nauczyciel dzieciom, a wraz z postępem umiejętności w czytaniu czytają dzieci grupą lub indywidualnie. Lekturę traktujemy jako narzędzie pracy i zabawy z tekstem, dla celów zrozumienia tekstu i wsparcia rozwoju konkretnych umiejętności. Techniki systemu Edukacja przez ruch w pracy z tekstem literackim dotyczą przede wszystkim rozwijania umiejętności niezłożonych, czyli prostych tzw. składowych czytania i pisania, które ćwiczone systematycznie w ciągu edukacji wczesnoszkolnej, pozwolą uczniom z sukcesem zakończyć początkową naukę czytania i pisania. Tekst lektury szkolnej w przypadku edukacji polonistycznej staje się zatem źródłem:
 

  • ćwiczeń w wyznaczaniu pola spostrzeżeniowego,
  • ćwiczeń poszerzania pola widzenia,
  • ćwiczeń wyobrażania sobie i nadawania znaczeń,
  • ćwiczeń słuchania w ruchu i w bezruchu,
  • ćwiczeń mówienia i artykulacji,
  • ćwiczeń konstruowania obrazów – prezentacji tekstu,
  • ćwiczeń czytania obrazów – prezentacji tekstu,
  • ćwiczeń czytania tekstu w ruchu, w bezruchu,
  • ćwiczeń rytmicznych czytania tekstu z muzyką,
  • ćwiczeń w pisaniu jako elementu zapisu, notatki – reprezentacji tekstu,
  • ćwiczeń czytania zapisanego tekstu.


Lektura i przygotowane przez nauczyciela zabawy oparte na ruchu, a zainicjowane na skutek obrazów (wyobrażeń dzieci) zawartych w tekście staje się także źródłem innych doświadczeń poznawczych dzieci jak: doświadczenia matematyczne, przyrodnicze, historyczne, czy doświadczenia w sferze społecznej i emocjonalnej. Techniki systemu EPR w swej istocie nigdy nie dotyczą jedynie wybranej, jednej edukacji spośród wszystkich wchodzących w skład edukacji wczesnoszkolnej.

Praca z tekstem literackim zawsze ma wymiar holistyczny i pozwala dziecku na wyrażenie swych doznań poprzez różne środki wyrazu. Dziecko słuchające czytanego tekstu, które podejmuje się wyrazić ruchem sposób wspinania się kota na płot opisany w tekście, nic nie mówiąc, a poruszając się jak kot, wyraża rozumienie pojęcia kot, mimo iż w rzeczywistości nie wypowiada się. Sekwencje ruchowe tzw. naśladowcze wspierają sprawność ruchową dziecka, stanowią dynamiczny obraz, prezentujący obraz literacki zawarty w czytanej przez nauczyciela lekturze. Tak krótka zabawa wyprowadzona z tekstu ma wpływ na jego rozumienie oraz chęć eksploracji kolejnej lektury, ponieważ wszystko, co dynamiczne, bogate we wrażenia, motywuje dziecko do kolejnego spotkania z książką. Oczywiście niejeden kot w klasie wygina się i wspina podczas czytania tekstu przez nauczyciela, zatem każdy uczeń podczas słuchania tekstu staje się częścią dynamicznego obrazu, który tworzy się w tym samym czasie. Wiele kotów to wiele interakcji i sposobów na przekształcenie zarówno tekstu przez nauczyciela, jak i akcji w realnym doświadczeniu dzieci. Nauczyciel, czuwając nad zabawą, aby rozwinąć ją w potrzebne doświadczenia np. matematyczne, czyta inaczej tekst jeszcze raz, zamieniając jednego kota – bohatera tekstu w parę kotów. Dzieci, reagując stosownym ruchem na przekształcony tekst, wkraczają w przestrzeń matematycznych doświadczeń i stosowania w praktyce pojęcia pary. Lektura jako źródło zintegrowanych zabaw edukacyjnych w systemie EPR prowadzi do systematycznego rozumowania, poznawania przyczyny i skutku zdarzenia, faktu, jest drogą kształtowania pojęć tych zapisanych w tekście, i tych, które w logiczny sposób pojawiają się jako konsekwencja rozumienia tekstu.

Warto wspomnieć, iż nauczyciel czytając dzieciom w systemie EPR wybraną lekturę, sam się z nią zapoznaje wcześniej, aby widząc jej treść jako zbiór dynamicznych obrazów np. Kocie psoty, Wspinaczka na płot, Nocna wyprawa itp. mógł zaproponować swym uczniom zabawę w oparciu nie o cały tekst, ale jego cząstkę. W systemie EPR czytanie inicjuje zawsze aktywność dzieci z wykorzystaniem trzech strategii: percepcyjno-odtwórczej, percepcyjno-wyjaśniającej i percepcyjno-innowacyjnej. Zabawa wyprowadzona może być z czytanego tekstu jako dynamiczny obraz będący jego prezentacją. Zabawa także może być doświadczeniem dzieci przed czytaniem fragmentu tekstu, wówczas dzieci bawiąc się, doświadczają istnienia pojęć, aby przygotować się do odbioru tekstu. Ważne pojęcia potrzebne do rozumienia tekstu pojawiają się w takiej sytuacji na graficznej karcie pracy – zabawy, której czytanie (czytanie obrazami) poprzedza faktyczne czytanie nauczyciela, a później potwierdza znaczenie tekstu w ramach jego słuchania. Karta pracy powstaje na skutek ruchowych, rytmicznych ćwiczeń grafomotorycznych wykonywanych przy muzyce, na skutek przekształcania, przetwarzania informacji i nadawania znaczeń przez uczniów. Nauczyciel inicjując taką zabawę poprzedzającą czytanie tekstu formułuje polecenia, prośby do dzieci ­używając wybranych pojęć z tekstu. Czyni tak, aby wzmocnić ich rozumienie i zastosować nieco później w sytuacji nowej. Pamiętajmy, że praca z lekturą nie powinna prowadzić jedynie do zapoznania się z jej treścią, ale stworzyć realną przestrzeń do rozwoju kompetencji językowych uczniów. Przedstawienie wyrazu – pojęcia jako elementu różnych związków frazeologicznych ma tutaj znaczenie kluczowe. Dziecko bowiem korzystając z tych doświadczeń samo staje się twórcą np. o...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy