Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pedagogiczne inspiracje

14 listopada 2018

NR 41 (Listopad 2018)

Kodowanie i dekodowanie w edukacji muzycznej

0 231

Wbrew pierwszym skojarzeniom i podstawowej funkcji wczesnoszkolnej edukacji muzycznej ma ona na wiele wspólnego z kodowaniem i dekodowaniem, czyli podstawowymi formami ćwiczeń, które przygotowują uczniów klas I–III do podjęcia w przyszłości nauki programowania opartej na postawie rozwiązywania zadań natury problemowej w sposób twórczy.

Muzyka sama w sobie jest kodem. Kto nie zna zapisu notacji muzycznej, nigdy nie odczyta partytury. Są jednak inne formy kodowania i dekodowania muzyki niż tylko za pomocą nut na pięciolinii, zawarte w geście, słowie, dźwięku, kolorach, kształtach, piktogramach.
Edukacja muzyczna dziecka w klasach I–III ma ogromne znaczenie. Aby przyczynić się do rozwoju osobowości twórczej, nie można pominąć twórczości muzycznej. Muzyka jest dziedziną, która sprzyja twórczej wypowiedzi dziecka poprzez słowo, śpiew, ruch. Wypowiadając się głosem czy ruchem, tworzy swoje pierwsze ,,dzieła muzyczne”. Podczas zajęć muzycznych należy proponować uczniom działania otwarte i prowokować je do kreatywnych zachowań przy muzyce. Nauczyciel nie może prowadzić zajęć jedynie typu odtwórczego, ponieważ wówczas wychowa rutynowych naśladowców. W swej pracy powinien znaleźć czas na zajęcia twórcze poprzez proponowanie uczniom celów alternatywnych, czyli przez formułowanie problemów otwartych.
Każdy proces twórczy może posiadać następujące cechy: całkowitego kontrastu (innowacje), podobieństwa (częściowe zachowanie cech wzoru), identyczności (przewaga elementów wzoru muzycznego). Jeżeli uda się nam odpowiednio zachęcić dzieci, wówczas nawet najbardziej nieśmiali szybciej wyzwolą swoje pomysły twórcze. Tematyka muzycznych zadań otwartych może uwzględniać ilustracje muzyczne do wierszy i opowiadań czy też dzieł plastycznych, a także tworzenie muzyki na podstawie najróżniejszych doświadczeń i indywidualnych kontaktów dziecka z otaczającym światem. Bodźcem stymulacyjnym w twórczości muzycznej mogą być wiersze, fragmenty prozy, różnorodne przedmioty, spektakle teatralne, obrazy malarskie, szkice, a także możliwości, jakich dostarcza rozwój powszechnie dostępnych nowych technologii, narzędzi cyfrowych oraz dedykowanych oprogramowań.

Śpiew

Jest to podstawowa forma ekspresji dziecka, która stanowi najbardziej naturalną formą czynnego uprawiania muzyki. Śpiew stanowi przedłużenie mowy, jest też najprostszą i najwcześniejszą formą kontaktu dziecka z muzyką, umożliwiającą bezpośrednią ekspresję. Przez śpiew dziecko kojarzy sobie dźwiękowy kształt elementów muzyki ze sposobem operowania własnym głosem, z odpowiednim ruchem oraz z graficznym zapisem wykonywanych dźwięków. Śpiew powinien służyć jako podstawa uświadamiania przez dziecko abstrakcyjnego charakteru muzyki jako sztuki. Odtwarzając muzykę głosem, kształcimy słuch muzyczny i jego muzyczną wyobraźnię. Forma śpiewania może służyć jako element zabawy i odprężenia, jako ilustracja zasad muzyki lub też jako materiał do ćwiczeń emisyjnych, solfeżowych czy improwizacji melodycznej. Najtrudniejszym zadaniem dla ucznia może okazać się tworzenie muzyki głosem. Wynika to często z zahamowań natury emocjonalnej. W zakresie związków śpiewu z kodowaniem i dekodowaniem można wyodrębnić następujące aktywności uczniów zapisane w podstawie programowej dla edukacji wczesnoszkolnej: śpiewanie różnych zestawów głosek, sylab, wykorzystywanie poznanych melodii i tworzenie własnych, naśladowanie odgłosów zwierząt; nucenie poznanych melodii, śpiewanie piosenki podczas zabawy, nauki, uroczystości.

Zabawy muzyczno-ruchowe

Ruch należy do naturalnych potrzeb dziecka i jest podstawową formą reagowania na otaczający świat dźwięków. Zabawy muzyczno-ruchowe ułatwiają dziecku zrozumienie podstawowych prawideł muzyki oraz wpływają na rozwój jego wyobraźni muzycznej.
Zabawy ruchowe ze śpiewem można podzielić na: zabawy ilustracyjne, zabawy rytmiczne i zabawy taneczne. W zabawach ilustracyjnych dzieci kodują treść piosenki ruchem. W zabawie rytmicznej dzieci dekodują i kodują rytm śpiewanej piosenki za pomocą prostych elementów ruchu, np. klaskaniem lub tupaniem. Do zabaw tanecznych wybieramy piosenki w rymie tanecznym. W układach ruchowych stosujemy znane uczniom kroki taneczne. Zabawy te przygotowują dzieci do nauki tańców. Poszczególne kroki i figury występujące w tańcu powinny być najpierw wyćwiczone i opracowane w takim stopniu, aby sama nauka tańca polegała na ich łączeniu, zapamiętaniu kolejności, szlifowaniu estetyki ruchu. Innym rodzajem aktywności ruchowej-muzycznej jest spontaniczna ekspresja ruchowa utożsamiana z przeżyciem muzycznym. Do najczęściej występujących zajęć ruchowych przy muzyce można zaliczyć: inscenizowanie treści piosenek, własną improwizację do słuchanej muzyki żywej lub mechanicznej, mimiczne scenki ruchowe, improwizację ruchową do słuchanej melorecytacji, wyrażanie ruchem wartości rytmicznych i krótkich miniatur muzycznych, interpretowanie ruchem budowy formalnej utworów takich, jak fuga, rondo, wariacje czy kanon. Ćwiczenia z zakresu techniki ruchu powinny być na tyle atrakcyjne, by nie spowodowały znużenia zajęciami, a ich tempo nie może utrudniać dziecku kontroli wykonania ruchu. Ważne jest bowiem świadome wykonawstwo. W trakcie zabaw ruchowych można wykorzystać wiele przyborów, takich jak pałeczki, wstążki, szarfy, chusteczki czy obręcze. Charakter tych zajęć powinien obejmować określone zadania ruchowe oraz ćwiczenia naśladowcze (naśladowanie ludzi, zwierząt, zabawek). W zakresie związków improwizacji ruchowej, rytmiki i tańca z kodowaniem i dekodowaniem można wyodrębnić następujące aktywności uczniów zapisane w podstawie programowej dla edukacji wczesnoszkolnej: przedstawianie ruchem treści muzycznej (np. dynamika, nastrój, wysokość dźwięku, tempo, artykulacja) oraz treść pozamuzyczną (np. fabuła, odczucia, przekład znaczeniowy słów); interpretowanie ruchem schematów rytmicznych; tworzenie improwizacji ruchowych inspirowanych wyliczankami, rymowankami i rytmizowanymi tekstami; wykonywanie pląsów; poruszanie się i taniec według utworzonych przez siebie układów ruchowych, z rekwizytem, bez rekwizytu, do muzyki i przy muzyce; tworzenie sekwencji i układów poruszania się do ulubionych przez siebie utworów muzycznych; taniec według układów ruchowych charakterystycznych dla wybranych tańców.

Gra na instrumentach

Dzięki instrumentom kształtuje się wrażliwość dziecka na barwę, rozwija poczucie rytmu. Instrumenty dają możliwość obserwowania w praktycznym działaniu różnicy wysokości dźwięków, kierunku melodii, rozwijają wyobraźnię muzyczną i inwencję twórczą dziecka. Gra na instrumentach wpływa na koncentrację uwagi i zdyscyplinowanie, jest też doskonałym środkiem rozwijania sprawności manualnych dziecka. Najbardziej istotny walor tej formy to jej atrakcyjność. Każde zetknięcie się dzieci z instrumentami wywołuje w grupie entuzjazm, radość, wzmożoną aktywność. Grę na instrumentach wykorzystujemy: w ćwiczeniach słuchowych, rytmicznych i ruchowych; w powiązaniu z piosenką; w zadaniach twórczych. Muzykowanie na instrumentach przyczynia się do rozwijania u dzieci wielu cech osobowości, a przede wszystkim funkcji poznawczych, gdyż kształtuje pamięć, uczy koncentracji uwagi, spostrzegania zjawisk dźwiękowych oraz ujmowania ich w muzyczne całości. Najprostszą formą gry na instrumentach jest akompaniowanie do śpiewu. Na początku wykorzystujemy różne efekty perkusyjne, np. klaskanie, tupanie, uderzanie o uda itd. Następnie wprowadzamy takie instrumenty perkusyjne, jak bębenek jednostronny, tamburyn, talerze, trójkąty, kołatka (kastaniety), grzechotki (marakasy), drewienka (klawesy), tarka i blok akustyczny. Wszystkimi tymi instrumentami mogą posługiwać się dzieci już w klasie I szkoły podstawowej. Gra na wymienionych instrumentach przyczynia się do kształcenia poczucia rytmu i rozwijania wrażliwości na barwę dźwięku. Zaznajamianie dzieci z każdym z instrumentów powinno rozpoczynać się od omówienia budowy i sposobów wydobywania z niego dźwięku. Staramy się zawsze, aby każde dziecko mogło spróbować zagrać na nowym instrumencie. Interesującym zajęciem dla uczniów jest improwizacja swobodna lub poddana rygorom muzycznym (np. podany rytm lub budowa). Na instrumentach perkusyjnych można też akompaniować do piosenek, wierszy, zabaw, inscenizacji i gier dramatycznych.
Dużym powodzeniem wśród dzieci cieszą się dzwonki chromatyczne, które można wykorzystać do rozpoznawania kierunku linii melodycznej, odróżniania dźwięków i grania fragmentów lub całej melodii piosenek. Instrumentem łatwym do opanowania w klasach młodszych jest flet prosty, zwany także podłużnym. Należy zwracać uwagę, aby każdy uczeń miał własny flet. Decydują o tym przede wszystkim względy higieniczne.
W klasie pierwszej szkoły podstawowej uczniowie nie znają jeszcze znaków graficznych nut. Nie przeszkadza to w podejmowaniu pierwszych ćwiczeń grania „z nut”. W tym celu podczas ćwiczeń z linią melodyczną (bazujemy na znanych uczniom piosenkach) można zastąpić znaki graficzne nut znanymi dzieciom cyframi lub kolorami, które odpowiadają kolejnym dźwiękom...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy