Dołącz do czytelników
Brak wyników

Działania szkoły nakierowane na wspomaganie rodziców w wychowaniu dzieci

Artykuły | 26 maja 2018 | NR 13
339

Wychowywanie dzieci jest jednym z największych życiowych wyzwań dla rodziców. Tym większym, że zazwyczaj nie mają oni do tego żadnego przygotowania, poza własnym doświadczeniem. W prawidłowo funkcjonujących rodzinach wiedza o tym, jak należy wychowywać dzieci, jest przekazywana z pokolenia na pokolenie, jednak i tutaj mogą zdarzać się mniejsze lub większe błędy wychowawcze. 

Jeszcze trudniejsza jest sytuacja rodziców pochodzących z rodzin dysfunkcyjnych, które kolejnym pokoleniom przekazują nieprawidłowe wzorce. Rodzice ci często powielają błędy wychowawcze, nawet wówczas, kiedy chcą się od nich uwolnić. W tym kontekście staje się jasne, że wsparcie rodziców przez szkołę w wychowaniu ich dzieci może okazać się przydatne w każdej rodzinie. 

Wielu rodziców chce otrzymać od nauczycieli konkretne, uniwersalne wskazówki, jak powinni postępować ze swoim dzieckiem. Jest to zrozumiałe – w końcu nauczyciele są postrzegani jako specjaliści, jednak sprostanie takim oczekiwaniom jest niemożliwe. Zamiast więc próbować dawać gotowe schematy i rozwiązania, lepiej jest pomóc rodzicom w wypracowaniu własnych rozwiązań, dopasowanych do sytuacji rodziny i możliwości jej członków. Zadaniem szkoły powinno być umożliwienie rodzicom poszerzenia wiedzy i umiejętności z zakresu rozwoju dziecka i jego wychowania. Na podjęciu tego rodzaju działań zyskuje nie tylko dziecko i jego bliscy, ale również sama placówka. Ponadto, zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 1991 r. Nr 95, poz. 425), system oświaty jest zobowiązany do zapewniania wspomagania przez szkołę wychowawczej roli rodziny. 

Znaczenie wspomagania rodziców w wychowaniu dzieci

Podjęcie przez szkołę działań zmierzających do udzielenia rodzicom wsparcia w zakresie wychowywania dziecka niesie za sobą szereg bezpośrednich i pośrednich korzyści dla każdej ze stron interakcji: dziecka, rodzica i placówki. 

Wśród nich szczególnie warto wymienić: 

Korzyści dla dziecka: 

  • poprawa sytuacji domowej dzieci, których rodzice popełniają błędy wychowawcze, stosują przemoc lub dopuszczają się zaniedbań,
  • efektywne rozwiązywanie bieżących problemów dziecka,
  • silniejszy pozytywny wpływ wychowawczy,
  • zapobieganie pogłębianiu się niedostosowania dziecka,
  • świadomość zainteresowania szkoły i rodziców dzieckiem, przekonanie o trosce ze strony dorosłych,
  • gotowość do dzielenia się własnymi trudnościami i kłopotami,
  • większa spójność systemów wychowawczych w domu i w szkole, dzięki której oddziaływania wychowawcze są efektywne;

Korzyści dla rodziców: 

  • zdobycie wiedzy i umiejętności pomocnych w rozwiązywaniu problemów wychowawczych i kształtowaniu relacji z dzieckiem,
  • pozbycie się nieefektywnych stereotypów i potocznych informacji dotyczących wychowania,
  • lepsze poznanie szkoły i zatrudnionych w niej osób,
  • poprawa relacji z dzieckiem,
  • wzrost pewności siebie jako osoby kompetentnej,
  • przekonanie o podmiotowym traktowaniu dziecka w szkole,
  • możliwość poznania innych rodziców i wymiany doświadczeń,
  • integracja rodziców i kadry szkolnej;

Korzyści dla szkoły:

  • ułatwiona praca dydaktyczna i wychowawcza – rodzic sprzymierzeńcem,
  • przekazanie części zadań wychowawczych rodzicom,
  • zwiększona łatwość egzekwowania przyjętych reguł („wspólny front” z rodzicami),
  • chęć rodziców do współpracy ze szkołą na innych płaszczyznach,
  • lepsze poznanie sytuacji rodzinnej dzieci,
  • zwiększenie przestrzeni oddziaływań wychowawczych,
  • lepsza komunikacja i współpraca między szkołą a rodzicami,
  • większa aktywność rodziców,
  • wyższy poziom wzajemnego zaufania, zrozumienia i akceptacji.

Wymienione tu korzyści dla dziecka i rodziców mogą być przydatnymi argumentami podczas przekonywania rodziców do skorzystania z oferowanego im wsparcia.

Kształtowanie współpracy z rodzicami uczniów

Kształtowanie współpracy między nauczycielem a rodzicem często jest zadaniem niełatwym. Przyczyny trudności znajdują się jednak po obu stronach relacji. Zanim szkoła podejmie się zadania wspomagania rodziców w wychowaniu, powinna możliwie zminimalizować wpływ tych przeszkód i tak zbudować relację z rodzicami, by jak najbardziej zachęcać  rodziców do podjęcia współpracy. Często jest tak, że to właśnie ci rodzice, którzy najbardziej potrzebują wsparcia, okazują się najtrudniejsi do przekonania do podjęcia współpracy.

Przeszkody te wynikają z: 

  • niedostatecznego przygotowania nauczycieli (brak szkoleń w zakresie kompetencji interpersonalnych i metod wspierania rodziców),
  • psychologicznego i społecznego dystansu między nauczycielami a rodzicami (opór nauczycieli przed współpracą, trudność dostrzegania w rodzicach partnerów, a po stronie rodziców – przekonanie o braku odporności nauczycieli na krytykę i o ich despotyzmie),
  • nierealistycznych wymagań i oczekiwań (obu stron względem siebie lub dziecka),
  • postaw rodziców wobec współpracy ze szkołą,
  • strachu nauczycieli przed obwinianiem za kłopoty ucznia i nieprzyjemnymi zachowaniami rodziców, zarzutami o ingerencję w prawa rodziców,
  • strachu rodziców przed krytyką ich samych lub dziecka bądź też przed konkretnymi konsekwencjami (np. plotkami, złym traktowaniem dziecka przez nauczycieli i rówieśników, usunięciem ze szkoły, zaangażowaniem sądu rodzinnego itp.) – jeśli są to obawy uzasadnione, podjęcie współpracy może być bardzo trudne.

Zadaniem dyrektora szkoły jest m.in. wspieranie nauczycieli w konstruktywnych kontaktach z rodzicami uczniów, m.in. poprzez: 

  • konstruktywne, jasne wyrażanie oczekiwań dotyczących tych relacji,
  • zapewnianie odpowiednich szkoleń i materiałów edukacyjnych,
  • wsparcie emocjonalne i merytoryczne.

O rodzicach niechętnych współpracy ze szkołą często mówi się, że są „trudni”. Jednak często przyczyny trudności nie leżą wyłącznie po stronie rodzica, ale staje się on „trudny” na skutek nieodpowiednio ukształtowanej relacji po stronie szkoły bądź niekorzystnej sytuacji zewnętrznej.

Wśród postaw, charakterystyk i zachowań rodziców najbardziej utrudniających współpracę należy wymienić: 

  • unikanie współpracy (wynikające z lęku lub przekonania, że w szkole nie jest się mile widzianym),
  • brak zaangażowania i zaniedbywanie spraw dziecka (wynikające z braku zainteresowania dzieckiem, jego emocjonalnym odrzuceniem, brakiem umiejętności potrzeby okazywania zainteresowania),
  • nadopiekuńczość (przekonanie, że tylko rodzice są w stanie zadbać o dziecko),
  • perfekcjonizm (zbyt wysokie wymagania wobec szkoły i dziecka),
  • rodzic-nauczyciel (rodzic, który sam jest nauczycielem, może być nadmiernie krytyczny i wymagający),
  • bezradność, zdawanie się na nauczyciela (wynikająca z braku kompetencji wychowawczych lub wyuczonej bezradności rodzica),
  • wrogość, kłótliwość, agresywność,
  • rodzice skonfliktowani ze sobą (kłopoty małżeńskie, separacja, rozwód itp.),
  • niechęć i obawa wobec zmian (rodzice mogą nieświadomie reagować oporem nawet na obietnice pozytywnych zmian, ponieważ oznaczają one konieczność wprowadzenia zmian w całym systemie funkcjonowania rodziny, porzucenie utartych, dobrze znanych schematów).

Nauczyciel może poradzić sobie z powyższymi trudnościami, odpowiednio kształtując relację z rodzicem i stosując przy tym rozmaite umiejętności i techniki: 

  • akceptacja, otwartość, spokój, przychylne nastawienie, partnerstwo,
  • przyjazna mowa ciała,
  • krytyka wyłącznie konstruktywna, najlepiej poprzedzona pozytywnym komentarzem i wskazująca możliwość zmiany na lepsze (np. „Widzę, że pana syn poprawił swoje zachowanie podczas lekcji i doceniam jego starania. Pozostaje jednak sprawa jego kłopotów z nauką, sama poprawa zachowania nie wystarczy. Jeśli Maciek będzie regularnie chodził na zajęcia wyrównawcze, ma duże szanse na promocję do następnej klasy”),
  • bazowanie na pozytywnym przekazie (chwalenie dziecka choćby za coś drobnego, danie rodzicowi uzasadnionej nadziei) – rodzice często unikają kontaktu ze szkołą, ponieważ spodziewają się, że czeka ich tam głównie negatywny przekaz,
  • przyjęcie zasady imiennego chwalenia uczniów podczas spotkań grupowych z rodzicami, natomiast krytykowania – tylko w rozmowie w cztery oczy,
  • wskazywanie na konkretne korzyści, jakie proponowana pomoc przyniesie rodzicom – prędzej przekona się rodziców do współpracy, jeśli uświadomi się im, że dzięki temu zyskają np. nowe umiejętności w rozwiązywaniu problemów,
  • okazywanie zainteresowania – uważne słuchanie, upewnianie się, czy się dobrze rozumie (np. poprzez parafrazowanie lub prośbę o doprecyzowanie),
  • zadawanie tylko wnoszących coś do sprawy pytań, spokojnie i rzeczowo, wprost, bez aluzji i „gradu pytań”,
  • spokojne, rzeczowe, niezagrażające odpowiedzi,
  • wsparcie merytoryczne i emocjonalne (np. pomóc rodzicom uwierzyć, że pozytywna zmiana jest możliwa),
  • asertywność.

Dobór metod wspomagania rodziców w wychowaniu dzieci

Dobór metod, ich częstość stosowania oraz podejmowanego zakresu tematycznego i formy przekazu powinien być uzależniony od celów, które stawiamy przed naszą współpracą z rodzicami, a także od głębokości i charakteru problemu, nad którym chcemy pracować i od możliwości danej rodziny. W przypadku dobrze funkcjonującej rodziny pozytywny efekt można osiągnąć nawet pojedynczym spotkaniem, podczas którego rodzic otrzyma od nas konkretne wskazówki, które będzie potrafił przełożyć na praktykę wychowawczą. W przypadku rodzin dysfunkcyjnych czy rodziców niewydolnych wychowawczo niezbędne mogą okazać się bardziej pogłębione i długotrwałe zabiegi. Powodzenie naszych działań zależy więc m.in. od trafnej diagnozy możliwości rodziców dziecka. Jeśli ocenimy je zbyt wysoko, rodzic nie będzie w stanie skorzystać z naszych porad, jeśli zbyt nisko – może być poirytowany i zniechęcony za niskim w jego mniemaniu poziomem pomocy.

Wśród celów pracy z rodzicami warto wymienić: 

  • zmianę pedagogicznej świadomości rodziców,
  • powiększenie zakresu ich wiedzy i repertuaru umiejętności,
  • zwiększenie ich zainteresowania rozwojem i życiem ich dzieci,
  • wzmocnienie więzi w danej rodzinie,
  • nawiązanie lub pogłębienie pozytywnej relacji między rodzicami a szkołą.

Dobór metod i formy przekazu podczas współpracy z rodzicami powinien uwzględniać te cele.

Zamiast więc próbować dawać gotowe schematy i rozwiązania, lepiej jest pomóc rodzicom w wypracowaniu własnych rozwiązań, dopasowanych do sytuacji rodziny i możliwości jej członków. Zadaniem szkoły powinno być umożliwienie rodzicom poszerzenia wiedzy i umiejętności z zakresu rozwoju dziecka i jego wychowania.

Grupowe metody wspomagania rodziców w wychowaniu dzieci

Grupowe metody pracy z rodzicami umożliwiają szybkie dotarcie do dużej grupy odbiorców, jednak dają niewielkie pole do zindywidualizowania tej współpracy, stąd w poważniejszych przypadkach należy uzupełnić je o pracę indywidualną.

Stosowanie metod grupowych musi być poprzedzone przygotowaniami:

  • ocena zapotrzebowania – należy posłużyć się narzędziem diagnostycznym (ankietą, wywiadem), aby oszacować kompetencje odbiorców i ich zapotrzebowanie na wsparcie (w tym najbardziej ich interesującą tematykę),
  • czas – dogodna pora, niezbyt długie spotkanie (zwykle ok. 1,5 godz. lub krócej), termin odległy na tyle, by wystarczająco wcześniej o nim poinformować,
  • miejsce – wygodne, łatwo dostępne, ze stosownym wyposażeniem,
  • program – odpowiednio zaplanowany przebieg spotkania,
  • informacja – wcześniejsze o ok. 2 tygodnie, najlepiej pisemne, uprzejme i zachęcające zawiadomienie o planowanym spotkaniu, wraz ze zwięzłą informacją o najważniejszych tematach, a następnie przypomnienie o terminie spotkania na 2–3 dni wcześniej – drogą telefoniczną lub elektroniczną,
  • materia...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy