Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

9 kwietnia 2021

NR 62 (Kwiecień 2021)

Zrozumieć i wspierać ucznia wysoko wrażliwego

32

Kiedy wysoko wrażliwe dzieci będą starsze, przystosują się do otaczającego świata, najpierw jednak potrzebują, by świat przystosował się do nich. 
Elaine Aron

Wysoka wrażliwość jest naturalną, wrodzoną cechą związaną z temperamentem lub indywidualnymi warunkami neurologicznymi, dotyczy ona 15–20% społeczeństwa i nie jest zaburzeniem. Dlatego jako nauczyciele powinniśmy być przygotowani na pracę z dzieckiem, które ma właśnie taką cechę, i wiedzieć, jak ułatwić mu funkcjonowanie w systemie edukacji. 

POLECAMY

DOES, czyli czwórka wysokiej wrażliwości 

Możemy wyróżnić cztery aspekty wysokiej wrażliwości. Warto przy tym podkreślić, że wszystkie one powinny wystąpić u dziecka wysoko wrażliwego, w przeciwnym wypadku można przypuszczać, że dane dziecko nie ma tej cechy.

Głębokie przetwarzanie – dziecko odbiera z otoczenia bodźce i analizuje je, dzięki czemu ma wyższy poziom świadomości – tej skoncentrowanej zarówno na środowisku zewnętrznym, jak i na samym sobie, czyli płynącej z wnętrza. Warto zauważyć, że tych bodźców może być naprawdę sporo, co prowadzi do przestymulowania. 

Ryc. 1. Cztery aspekty wysokiej wrażliwości według E. Aron

Łatwość ulegania przestymulowaniu – dotyczy to uczucia nadmiernego przeciążenia układu nerwowego. Analizując tę reakcję, należy wziąć pod uwagę fakt, że życie dziecka wysoko wrażliwego jest niezwykle intensywne z uwagi na nadmiar myśli i doznań. Taki uczeń w każdej minucie analizuje sygnały płynące z własnego wnętrza (np. rozdrażnienie, pragnienie, uczucie głodu), z otoczenia (np. hałas, nieprzyjemny zapach, temperatura), w którym przebywa, oraz sygnały społeczne (np. kolega jest smutny, ktoś coś powiedział, nauczycielka popatrzyła na ucznia w określony sposób). 

Gdy uczeń wysoko wrażliwy jest niepewny, może sprawiać wrażenie wycofanego, zagubionego, nieśmiałego lub też nadmiernie aktywnego, pobudzonego. 

To wszystko silne stresory, które prowadzą do wzmożonej męczliwości w sferze fizycznej i psychicznej. Naturalną koleją rzeczy jest to, że przestymulowany uczeń będzie szukał samotności, odosobnienia i ciszy. Ponieważ układ nerwowy jest przeczulony, dochodzi do głosu reaktywność emocjonalna.

Reaktywność emocjonalna (połączona z empatią) – dzieci wysoko wrażliwe dużo częściej niż rówieśnicy silnie reagują emocjonalnie na doświadczenia o zabarwieniu zarówno pozytywnym, jak i negatywnym. Głębokie odczuwanie prowadzi do impulsywnych reakcji emocjonalnych, które następują nagle, a uspokojenie i odzyskanie równowagi trwa długi czas. Z naszej perspektywy często te reakcje są nieadekwatne do sytuacji, jednak przyglądając się bliżej wrażliwcom, można stwierdzić, że ich zachowania są w pełni zasadne. Duże znaczenie ma również wysoki poziom empatii, która polega na współodczuwaniu tego, czego doznają inne osoby. Dodatkowo wysoko wrażliwy uczeń ma umiejętność wyczuwania emocji i nastrojów innych i ulegania im.

Wyczulenie na subtelne bodźce – dzieci wysoko wrażliwe mają nadzwyczajnie wyostrzone zmysły, wyskoki poziom myślenia i odczuwania. Oznacza to reagowanie nie tylko na bodźce zmysłowe, ale również na wszelkie zmiany w zachowaniu i wyglądzie osób z otoczenia. Warto podkreślić, że uczeń wysoko wrażliwy potrafi wyczuwać stany i nastroje innych ludzi. Widzi, słyszy i odczuwa znacznie więcej niż osoby niewrażliwe.

Bardziej szczegółowej typologii dzieci wysoko wrażliwych dokonała Julie B. Rosenshein.

Wysoka wrażliwość może iść w parze z nieśmiałością, lękliwością, wstydliwością, introwersją, jednak nie jest to regułą. Warto być ostrożnym w rozpoznawaniu wysokiej wrażliwości, ponieważ może ona współwystępować z pewnymi zaburzeniami lub może być z nimi mylona (zespół Aspergera, ADHD, zaburzenia integracji sensorycznej, zaburzenia lękowe, zaburzenia nastroju itp.).

Co możemy zrobić, by ułatwić uczniowi funkcjonowanie w szkole?

Po pierwsze, daj czas – dziecko wysoko wrażliwe ma wyjątkowy układ nerwowy, który nie pozwala mu wchodzić automatycznie w nowe sytuacje (adaptacja oraz każda nowość), oraz potrzebuje dużo czasu i przestrzeni. Oznacza to, że nie zawsze angażuje się w różne aktywności, nie zawsze nawiązuje relacje, nie zawsze jest „śmiałe”. Często jest zamyślone, ciche, wolniej oswaja się z nowym otoczeniem, bacznie obserwuje wszystko, co dzieje się wokół, analizuje i przetwarza wszystkie informacje. Również podejmowanie decyzji jest dla niego ogromnym wyzwaniem, ponieważ opiera się na konieczności zebrania wielu szczegółów oraz rozważenia całej masy argumentów. Gdy uczeń wysoko wrażliwy jest niepewny, może sprawiać wrażenie wycofanego, zagubionego, nieśmiałego lub też nadmiernie aktywnego, pobudzonego. W obydwu przypadkach warto dać mu czas, tutaj nie sprawdza się zachęcanie, ponaglanie, pomocne mogą być natomiast przyjazne komunikaty typu: „Pamiętaj, że jestem tutaj – kiedy będziesz gotów, możesz dołączyć”. Praktyka pokazuje, że w sprzyjających warunkach dziecko szybko nabiera ufności i zaczyna uczestniczyć w szkolnych aktywnościach.

Po drugie, nie etykietuj – ważne jest, żeby pedagog akceptował i doceniał różnorodność, by szanował indywidualne cechy ucznia i uwzględniał je wszystkie w nauczaniu i wychowaniu. Takie podejście daje szansę na rozwój dziecka. Natomiast ogromnym utrudnieniem może być sytuacja, w której nauczyciel postrzega ucznia wyłącznie przez pryzmat jego wysokiej wrażliwości. Wrażliwość to tylko element, każdy z nas ma swoje mocne i słabe strony, ma swoje cechy, temperament, możliwości intelektualne itp. To całokształt powinien stać się determinantem w procesie edukacyjnym. 

Po trzecie, przygotuj się na nie zawsze łatwe pytania – uczeń wysoko wrażliwy lubi dyskusje, zadaje dużo filozoficznych pytań, interesuje się kwestiami, o które rzadko podejrzewamy człowieka w tym wieku. To może być irytujące, gdy prowadzisz lekcje, a uczeń wciąż wybija cię z rytmu. Dobrym rozwiązaniem w takiej sytuacji jest zaproponowanie dziecku, by notowało wszystkie sprawy, które zaprzątają jego myśli. Ma szerokie zainteresowania, czasami jednak z powodu nadmiernego analizowania nie jest w stanie kończyć rozpoczętej czynności. Warto zachęcać go do uczestnictwa w zajęciach dodatkowych, zgodnych z jego preferencjami i zainteresowaniami.

Tab. 1. Dziecko wysoko wrażliwe – typologia według Julie B. Rosenshein1

Wrażliwość fizyczna

Wrażliwość duchowa Wrażliwość społeczna Wrażliwość emocjonalna
Dziecko jest wrażliwe na hałasy, dźwięki o różnym natężeniu, drażni je światło. Zdarza się, że przeszkadzają mu ubrania (metki, guziki, rzepy itp.). Ponadto często występują sprecyzowane preferencje dotyczące smaków czy nawet temperatury. Dziecku przeszkadzają niektóre zapachy czy konsystencja pokarmów. Zwykle dzieci wrażliwe fizycznie preferują wygodne ubrania, występuje też wrażliwość na ból czy zabiegi pielęgnacyjne ciała (obcinanie paznokci, czesanie włosów itp.). Najczęściej preferują określony typ dotyku, pochodzący od konkretnych osób. Są wrażliwe sensorycznie, co przejawia się potrzebą przestrzeni wokół siebie, szczególnie gdy znajdują się wśród innych ludzi. Często mogą występować infekcje czy alergie Uczeń wrażliwy duchowo przejawia dużą intuicję oraz potrzebę autonomii. Wykazuje też zainteresowanie rzeczami stałymi, nie lubi niespodzianek, nieprzewidywalności. Poza tym nie lubi być okłamywany, ma potrzebę prawdy, autentyczności. Często unika sytuacji, kiedy ktoś szepce w jego towarzystwie, uznaje to bowiem za nieszczere. Uczeń wrażliwy duchowo działa we własnej przestrzeni czasowej, co oznacza, iż przejście od jednej do innej aktywności sprawia mu problem. Dziecko często jest multizadaniowe, przy jednoczesnym popadaniu ze skrajnej nudy do maksymalnego zafascynowania. Uczeń taki preferuje kontrolę nad sytuacją, poczucie bezpieczeństwa związane np. z zasypianiem     Uczeń przejawiający wrażliwość społeczną ma trudności ze zmianą zadań, aktywności, stanów. Przejawia się to w częstym szukaniu samotności lub ograniczaniu kontaktu wyłącznie do najbliższych osób. Mogą pojawić się problemy w nawiązywaniu i podtrzymywaniu relacji, dziecko czuje się zmęczone innymi, kontaktami z nimi. Jeśli już uda się nawiązać relację, to często jest ona trudna, gdyż dziecko lubi nadawać wszystkiemu własne tempo, obserwuje, wyczekuje momentu, kiedy może poczuć się pewnie. Dziecko wrażliwe społecznie preferuje sposób działania poprzedzony konkretnym planem. Jeśli ma współtworzyć grupę, preferuje trzymanie się na uboczu bądź przodowanie. Dziecko często ma problem ze zmianą stałego otoczenia, np. w sytuacji inicjacji szkolnej lub przedszkolnej. Lubi móc decydować o sobie, mieć wybór    Dziecko przejawia duże wyczulenie na nastroje innych osób, co powoduje, iż doświadcza intensywnych emocji, które wyrażane są w sposób otwarty i gwałtowny. Nie lubi sytuacji, gdy ktoś je obserwuje, ocenia, wyraża się krytycznie na jego temat. Zazwyczaj dziecko lubi wyrażać swoje uczucia i emocje poprzez sztukę i prace kreatywne (opowiadania, rysunki, taniec). Dziecko wrażliwe emocjonalnie często analizuje zachowania swoje i innych osób, potrzebuje też wsparcia w sferze regulowania emocji. Emocje innych osób, zwłaszcza z bliskiego otoczenia, wpływają na ich stan, często powodując przeciążenie

Po czwarte, uwzględnij poziom pobudzenia – proces uczenia się ma najlepsze efekty, gdy pobudzenie jest pośrodku, gdy dziecko uzyska równowagę w tym obszarze. W przypadku dzieci wysoko wrażliwych to nie jest takie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy