Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pedagogiczne inspiracje

2 lipca 2018

NR 18 (Czerwiec 2016)

Znaczenie różnorodnych form aktywności ruchowej dla rozwoju dziecka w młodszym wieku szkolnym

0 386

„Zdrowie i siła lepsze są niż wszystko złoto, a mocne ciało niż niezmierny majątek. Nie ma większego bogactwa nad zdrowie ciała. I nie ma zadowolenia nad radość serca.” 

(z Księgi Mądrości Syracha 30, 15–16).

Młodszy wiek szkolny (zwany późnym dzieciństwem) to okres trwający od 6.–7. do 10.–12. roku życia1. Dziecko po raz pierwszy przekracza próg szkoły, co stanowi dla niego swoistego rodzaju „życiowy awans”. W życiu tych młodych ludzi zachodzą zmiany polegające na konieczności przeobrażenia świata swoich dotychczasowych przyzwyczajeń i przeobrażeń w świat zadań i obowiązków2.

Rozwój fizyczny dziecka w młodszym wieku szkolnym

Tempo wzrastania wysokości ciała jest najwolniejsze w całym okresie rozwoju progresywnego i wynosi około 5 cm rocznie. Można pokusić się o stwierdzenie, iż jest to „cisza przed burzą”, którą stanowi okres dojrzewania płciowego. 

Roczne przyrosty masy ciała 

Pod koniec tego okresu dziewczęta mają nieco większą, w porównaniu do chłopców, masę oraz wysokość ciała. Zmiany w proporcjach i budowie ciała polegają na wydłużeniu kończyn dolnych, zmniejszeniu się przyrostów obwodu głowy. Również mózg pod koniec tego okresu osiąga swoją ostateczną wielkość. Ponadto, obserwujemy zmniejszenie koślawości kolan, lordozy lędźwiowej, zwiększenie obwodu brzucha. Niepokój rodziców i wychowawców wzbudza „niedbała” postawa ciała. Zęby mleczne stopniowo zastępowane są przez zęby stałe. Dojrzewanie układu limfatycznego oraz reakcje organizmu na wielokrotne infekcje przejawia się rozwojem tkanki limfatycznej – dochodzi do przerostu migdałków podniebiennych oraz powiększenia węzłów chłonnych3.

Rozwój motoryczny dziecka w młodszym wieku szkolnym

Rozwój motoryczny dziecka w wieku 6–12 lat nazywany jest pełnią dzieciństwa lub etapem dziecka doskonałego. Możemy zaobserwować u dzieci w omawianej grupie wiekowej doskonałość ruchów lokomocyjnych, celowość oraz większą ekonomię ruchów. Wiele zachowań dzieci przypomina postępowanie przedszkolaka:

  • dzieci odczuwają potrzebę ruchu, „głód ruchu”; mają trudności z wysiedzeniem w ławkach podczas zajęć lekcyjnych, a ten brak ruchu rekompensują sobie zwiększoną aktywnością podczas przerw międzylekcyjnych;
  • stopniowo zwiększeniu ulega precyzja ruchów dłoni, jednak jej sprawność manualna jest nadal na niskim poziomie, co przejawia się trudnościami w pisaniu oraz konstruowaniu4.

Pośród dzieci w młodszym wieku szkolnym pojawia się zdolność do opanowania nowych, wielostronnych i specyficznych umiejętności ruchowych. Duża grupa dzieci osiąga wysoki poziom podstawowych zdolności motorycznych – przede wszystkim zwinności oraz gibkości. Jest to bardzo korzystny czas dla rozwijania różnorodnych umiejętności sportowych. W tym okresie rozwoju dzieci uzyskują doskonałe rezultaty podczas nauki podstawowych elementów gimnastyki, jazdy na łyżwach czy łyżworolkach oraz pływania.

Pojawiają się sprzyjające warunki do kształcenia zdolności motorycznych (wytrzymałości ogólnej) oraz koordynacji ruchowej, która w większym stopniu zależy od odpowiedniego stymulowania, aniżeli od dziedziczenia. Jest to związane z niewielką masą ciała w stosunku do wydolności organizmu dziecka5.

Również badania przeprowadzone przez Zofię Ignasiak dowodzą, iż w pierwszym okresie młodszego wieku szkolnego największą dynamiką rozwoju charakteryzują się 
zwinność, szybkość biegowa i siła dynamiczna6.

W młodszym wieku szkolnym zauważalny jest wyraźny dymorfizm płciowy. Chłopcy charakteryzują się większą siłą oraz mocą, a ich zainteresowania sportowe skupiają się głównie na grach sportowych oraz związanych z nimi rywalizacją oraz wynikiem sportowym. Wśród dziewcząt na znacznie lepszym poziomie jest natomiast równowaga. Dziewczęta w młodszym wieku szkolnym wybierają gimnastykę oraz gry ruchowe, np. skoki na skakance7.

Zmiany w rozwoju umysłowym oraz emocjonalnym dziecka w młodszym wieku szkolnym

Najważniejsze zmiany zachodzące w okresie szkolnym polegają na transformacji charakteru działań w kierunku współdziałania oraz większej samodzielności, pojawieniu się nowej formy aktywności, jaką jest nauka, zwiększaniu stopnia kontroli poznawczej i refleksyjności, wzroście kompetencji interpersonalnych związanych z rozszerzeniem świata społecznego dziecka8.

Młodszy wiek szkolny to również czas opanowywania mowy czytanej oraz pisanej, a także liczenia. Dziecko zaczyna dokonywać konkretnych operacji, dostrzega wzajemne relacje zachodzące między całością a częścią, wytwarzają się u niego pojęcia stałości i liczby, długości, masy i objętości, czasu i prędkości9.

Wszelkie zmiany widoczne u dzieci w młodszym wieku szkolnym są efektem treningu oraz koegzystencji z otoczeniem, a także wynikają z dojrzewania układu nerwowego.

Ponieważ każde dziecko jest indywidualnością, wszelkie zmiany w jego psychice pojawiają się stopniowo, w różnym tempie i zakresie. Znajduje to swoje odzwierciedlenie w poziomie gotowości szkolnej dziecka10.

We wczesnym wieku szkolnym silnie kształtuje się poczucie kompetencji oraz ogólna samoocena dziecka. Zjawiskiem szczególnie niebezpiecznym w tym okresie życia jest tzw. efekt golema, który polega na tym, iż negatywne oczekiwania ze strony otoczenia wywołują u dziecka zachowania zgodne z tymi oczekiwaniami, nawet jeśli pierwotny kontekst sytuacyjny wcale tego nie wymusza. Niezwykle istotne jest, aby na samym początku przygody dziecka z nauką nie zniechęcać go i nie demobilizować do pracy nad sobą poprzez swojego rodzaju stygmatyzację – określanie głupim czy mało zdolnym. 

Mali uczniowie poprzez tego rodzaju negatywne zachowania nauczycieli czy też rodziców tracą wiarę we własne możliwości. Aby zatem zbudować pozytywny obraz siebie, dziecko potrzebuje przede wszystkim akceptacji ze strony najbliższego otoczenia. Zaniżona samoocena powoduje poczucie wstydu i bezproduktywności, co nierzadko może doprowadzić do wstrzymania dalszego rozwoju psychospołecznego11.

Znaczenie wybranych form aktywności ruchowej dla prawidłowego rozwoju fizycznego oraz psychicznego

Ruch to najważniejszy po odżywianiu czynnik determinujący zdrowie. „W doskonaleniu autosystemów regulacyjnych organizmu stawiany jest bezsprzecznie na pierwszym miejscu. Aktywność ruchowa jest czynnikiem modelującym w sposób najbardziej korzystny stan morfologiczny i funkcjonalny organizmu, a także kształtującym cechy psychiczne”12.

„Aktywność fizyczna to każdy ruch spowodowany pracą mięśni szkieletowych, którego wynikiem jest wydatek energetyczny. Wydatek ten może zawierać się w skali od małego do bardzo dużego. Aktywność fizyczna to inaczej obciążenie fizyczne, któremu poddawana jest osoba podczas codziennej pracy, w czasie wolnym lub też łącznie”13.

Według Krawańskiego natomiast „aktywność ruchowa to proces edukacyjny, którego najważniejszym elementem na gruncie kultury fizycznej nie jest usprawnianie, lecz uzyskanie nawyku ruchu”14.

Howley i Franks przyjmują, że aktywność fizyczna odnosi się do ruchów ciała wykonywanych dzięki mięśniom szkieletowym i wymagających wydatku energetycznego na poziomie przynoszącym korzyści zdrowotne15.

Zgodnie z definicją podaną przez Caspersena, Powella i Christensona „aktywność fizyczna to każdy ruch ciała wyzwalany przez mięśnie, który powoduje wydatek energetyczny”16.

Wpływ aktywności fizycznej na poszczególne układy organizmu człowieka:

  • układ mięśniowy: następuje zmiana siły i masy mięśni, a także ich wytrzymałości, a w konsekwencji stawy stają się stabilniejsze. Szkielet chroniony jest przed nadmiernym obciążeniem;
  • układ kostno-mięśniowy: wzrasta wytrzymałość kości, a stawy stają się bardziej mobilne;
  • układ krążenia: następują korzystne zmiany w obrębie mięśnia sercowego, jak również krążenia obwodowego;
  • układ oddechowy: następuje poprawa czynności mięśni oddechowych. Konsekwencją poprawy parametrów wentylacyjnych oraz korzystnych zmian w tkance płucnej jest większa wydolność fizyczna;
  • przemiana materii: dochodzi do zredukowania nadmiaru tkanki tłuszczowej. Wzrasta poziom tzw. „dobrego” cholesterolu (HDL), a jednocześnie obniżeniu ulega poziom „złego” cholesterolu. Zmiana powyższych parametrów pozwala chronić przed chorobami układu krążenia, głównie zawałem i nadciśnieniem17;
  • zachodzą zmiany w funkcjonowaniu układu nerwowego, które przejawiają się równowagą procesów pobudzania i hamowania18;
  • efektem powyższych zmian jest większa koncentracja uwagi, ruchy są bardziej oszczędne, nakierowane na cel, zanikają przyruchy19;
  • aktywność fizyczna wpływa na możliwości systemu hipokampa, który należy do układu limbicznego i jest odpowiedzialny za pamięć20.

Warto dodać, iż badania naukowe dowodzą, że proces miażdżycy rozpoczyna się w dzieciństwie i postępuje wraz z wiekiem. Istnieje dowód na silną korelację poziomu cholesterolu w dzieciństwie na występowanie miażdżycy tętnic wieńcowych w wieku dorosłym: 

  • w krajach o wysokim spożyciu tłuszczów nasyconych i cholesterolu pokarmowego dzieci i młodzież mają wyższe poziomy cholesterolu we krwi, 
  • większość dzieci z najwyższymi poziomami cholesterolu ma również 20 lat później najwyższe jego stężenie, 
  • badania pośmiertne wykazują, że wczesne zmiany miażdżycowe w tętnicach wieńcowych mają często początek w dzieciństwie i w wieku młodzieńczym, 
  • poziom cholesterolu we krwi jest współzależny z rozległością wczesnych zmian miażdżycowych w aorcie i w tętnicach wieńcowych u młodzieży i młodych dorosłych21.

Efekty biologiczne zwiększonej aktywności fizycznej o charakterze wytrzymałościowym

  • Wzrost objętości serca, pojemności jego jam, grubości ścian i gęstości naczyń kapilarnych.
  • Większa objętość wyrzutowa serca.
  • Wzrost ogólnej objętości krwi i liczby erytrocytów oraz mioglobiny i hemoglobiny.
  • Wyższy poziom wydolności fizycznej, o nawet 85%.
  • Niższe ciśnienie skurczowe i rozkurczowe krwi.
  • Szybszy powrót częstości skurczów serca do wartości przed wysiłkiem.
  • Niższa częstość skurczów serca w spoczynku i podczas wysiłku.
  • Niższy koszt fizjologiczny pracy.
  • Przyspieszenie metabolizmu spoczynkowego i zwiększenie wydatku energetycznego podczas ćwiczeń – obniżenie masy ciała.
  • Większe uaktywnienie systemu immunologicznego.
  • Poprawa tolerancji glukozy u chorych na cukrzycę.
  • Przyhamowanie procesu wypłukiwania soli mineralnych z kości.
  • Podwyższenie stężenia tzw. „dobrego” cholesterolu (HDL),
  • Niższe stężenie cholesterolu całkowitego, LDL oraz trójglicerydów we krwi, odpowiednio o 5%, 15%, 30%.
  • Wzrost stężenia antyoksydantów i enzymów rozkładających reaktywne formy tlenu.
  • Większa pojemność życiowa płuc.
  • Większy poziom sprawności fizycznej, również w regresywnym okresie ontogenezy22.

Zatem „najważniejszy mechanizm profilaktyczny przeciw chorobie wieńcowej, wynikający z regularnej, typu wytrzymałościowego, aktywności fizycznej, wiąże się prawdopodobnie z redukcją złóż tłuszczu i masy ciała”23

Fleming I. i Fritz J. w swojej książce24 Zabawy ruchowe dla dzieci od 6 do 10 lat w niezwykle prosty i przystępny sposób przedstawiają zbawienny wpływ codziennej aktywności najmłodszych dzieci:

„Dzieci poruszają się, muszą i chcą się poruszać, gdyż są dziećmi; łapią, pełzają, skaczą, hałasują… W ten sposób rozwijają się i tak poznają siebie i swoje ciało, swoje otoczenie i ludzi wokół siebie. Przyrodę i kulturę, wiedzę i umiejętności, to, co dozwolone, i to, co zabronione, skryte życzenia i widzialne dzieła… Cały świat poznają dzieci poprzez ruch” 

 

Nieocenioną i istotnie potrzebną formą spędzania czasu wolnego przez dziecko jest zabawa. Przekroczenie progu szkoły nie zmienia niczego w tej kwestii.

Zabawa to prosta forma ruchu oparta na motoryce człowieka na zwykłych ruchach lokomocyjnych25.

Oprócz zapoznania z podstawami techniki i taktyki zespołowych gier sportowych, gry i zabawy ruchowe niosą za sobą inne niezaprzeczalne korzyści:

  • wszechstronnie oddziałują na ustrój, przyczyniają się do podnoszenia jego wydolności oraz sprawności fizycznej;
  • przyczyniają się do rozwoju wszystkich zdolności motorycznych: siły, szybkości, wytrzymałości, zręczności;
  • oddziałują pozytywnie na psychikę dziecka: powodują odprężenie, wzmacniają poczucie własnej wartości;
  • uczą postrzegać otaczające przedmioty i zjawiska ze wszystkich stron, a także we wszystkich wzajemnych powiązaniach;
  • są dla dzieci źródłem przyjemności, zarówno zewnętrznej, jak i wewnętrznej;
  • są środkiem doskonalenia umiejętności decyzyjnych ucznia;
  • pozwalają na nabywanie i kształtowanie umiejętności asertywnych, gdyż występuje w nich ciągła reakcja: uczeń–uczeń, dziecko–dziecko, uczeń–nauczyciel;
  • przyczyniają się do rozwijania empatii – zrozumienia u ucznia26.

Zabawy i gry ruchowe poprzez swoją różnorodność, swobodę działania, możliwość wyboru rozwiązań ruchowych pozwalających na równomierne angażowanie wszystkich partii mięśniowych, narządów wewnętrznych, systemu nerwowego górują nad innymi formami działalności ruchowej człowieka, takimi jak: gimnastyka, sportowe gry zespołowe czy też np. jazda na rowerze, które to są dość jednostronne27.

Zdaniem Andrzeja Rokity „dzieci zdobywają w zabawie poglądową naukę o świecie i o życiu człowieka, poznają stosunki panujące między ludźmi danego środowiska, kształtują indywidualne postawy moralne oraz doskonalą własne normy zachowana wobec rówieśników28.

Zabawa zaspokaja potrzebę działania, a działaniom tym towarzyszy przyjemność funkcjonalna, związana z zaspokojeniem potrzeb biologicznych oraz emocjonalnych polegających na odbieraniu wrażeń i radości z odtwarzania i przekształcania rzeczywistości29.

Dzieci w młodszym wieku szkolnym osiągają doskonałe rezultaty podczas nauki pływania, dlatego warto stworzyć warunki, aby nasi najmłodsi mogli jak najczęściej korzystać z tej formy aktywności fizycznej, również w ramach zajęć pozalekcyjnych.

Zdrowotna rola pływania wiąże się z odmiennością środowiska i specyfiką ruchu dostępnego zarówno dla niemowląt, jak i dzieci czy też ludzi dorosłych.

Podczas pływania dochodzi do bezpośredniego oddziaływania wody na organizm. Ponieważ w wodzie organizm jest odciążony, ciało ułożone jest poziomo, następuje pogłębienie oddechu, a woda działa jak najlepszy masaż, organizmowi człowieka dostarczany jest szereg nowych bodźców.

Zdrowotne korzyści ruchu w środowisku wodnym:

  • dotlenienie i uodpornienie organizmu,
  • pływanie wpływa bardzo korzystnie na ogólny rozwój psychofizyczny i sprawność dzieci i młodzieży, przyczynia się do kształtowania podstawowych zdolności motorycznych,
  • większa wytrzymałość organizmu oraz stopniowe zwiększanie wydolności,
  • usprawnienie krążenia oraz pracy serca; pod wpływem ciśnienia i prądu wody dochodzi do masażu naczyń krwionośnych, zwiększa się ukrwienie serca i usprawnia krążenie limfy. Szybsze krążenie krwi przyczynia się do lepszego zaspokajania tkanek i narządów w tlen i składniki odżywcze oraz zwiększa wydolność wysiłkową. Wszystko to uaktywnia naczynia krwionośne, poprawia przemianę materii, szybciej i skuteczniej usuwa toksyny z organizmu oraz ułatwia przepływ krwi. Pływanie usprawnia naczynia krwionośne i umieszczone w nich zakończenia nerwowe oraz poprawia pracę serca,
  • aktywność fizyczna w środowisku wodnym przyspiesza kurację odchudzającą, ujędrnia i wygładza naskórek oraz harmonijnie rozwija całe ciało, gdyż podczas pływania zaangażowanych jest wiele grup mięśniowych; jest to szczególnie istotne wśród dzieci, u których zdiagnozowano nadwagę lub otyłość,
  • podczas pływania zniwelowane zostają nadmierne krzywizny kręgosłupa poprzez osiowe odciążenie kręgosłupa;
  • następuje wzmocnienie gorsetu mięśniowego, czego konsekwencją jest utrzymywanie właściwej postawy ciała; powinno być traktowane jako uzupełnienie podstawowej formy terapii dzieci z wadami postawy, czyli ćwiczeń korekcyjno-rehabilitacyjnych w plenerze lub sali gimnastycznej,
  • większy zakres ruchów w stawach,
  • w trakcie ćwiczeń w wodzie organizm uwalnia endorfiny, czyli tzw. hormony szczęścia, które wywołują doskonałe samopoczucie ćwiczących,
  • ciśnienie hydrostatyczne w wodzie sprawia, że już samo oddychanie staje się ćwiczeniem poprawiającym wydolność oraz ruchomość klatki piersiowej. Wszystkie mięśnie biorące udział w oddychaniu oraz funkcjonowaniu układu oddechowego są znacznie wydajniejsze, a efektywność i głębokość oddechów poprawia się już po kilku sesjach ćwiczeniowych. Zwiększone potrzeby tlenowe ustroju w czasie pływania powodowane są przyspieszeniem tempa przemiany materii. Wymienione wyżej zalety pływania sprawiają, iż jest ono szczególnie korzystne dla osób cierpiących na astmę oraz alergię, gdyż powodują pełną wentylację płuc, poprawiają wysklepienie i ruchomość klatki piersiowej, zwiększają pojemność życiową płuc (VC – vital capacity)30.

Doskonałą formą aktywności fizycznej dla dzieci w młodszym wieku szkolnym jest jazda na łyżwach oraz ich letnim zamienniku, czyli rolkach, jak również jazda na rowerze.

Zdaniem dr. Szczepana Wiechy, fizjologa sportowego, założyciela Sportslab – laboratorium zajmującego się diagnostyką sportową, w szczególności badaniami wydolnościowymi, jazda na rolkach przynosi szereg korzyści, do których należą:

  • biorąc pod uwagę wydatek energetyczny oraz charakter pracy mięśni, jazdę na rolkach można porównać do biegania; zaletą jazdy na rolkach jest jednak zdecydowanie mniejsze obciążenie stawów kończyn dolnych niż podczas biegania, dzięki czemu istnieje mniejsze prawdopodobieństwo powstania kontuzji;
  • podczas jazdy na rolkach czy rowerze pracują wszystkie duże grupy mięśniowe, jednak w największym stopniu zaangażowane są mięśnie kończyn dolnych;
  • podczas intensywnej jazdy na rolkach (tętno na poziomie 80–90% tętna maksymalnego) kształtujemy wytrzymałość, natomiast spokojna jazda (65–75% HR max) przyczynia się do szybszego spalania tkanki tłuszczowej; jest to bardzo ważne u dzieci z nadwagą i otyłością;
  • rolki ułatwiają i rozwijają kontakty towarzyskie: podczas jazdy na rolkach jednoczą się ludzie, których łączy wspólna pasja;
  • jazda na rolkach to doskonały pretekst do spędzania wolnego czasu rodziców z dziećmi;
  • rolki to sprawny, tani oraz ekologiczny środek transportu;
  • rolki to znakomity sposób na relaks po ciężkim dniu spędzonym w szkolnej ławie; //www.logo24.pl/Logo24/1,111693,16498950,Co_daje_jazda_na_rolkach_Pytamy_fizjologa_i_trenera.html

Aktywność fizyczna dzieci w młodszym wieku szkolnym na lekcji wychowania fizycznego

Młody człowiek, rozpoczynający swoją edukację w szkole podstawowej, niezwykle poważnie traktuje lekcje wychowania fizycznego. Towarzyszący im wysiłek to nie tylko droga do dobrej formy, ale przede wszystkim sposób na: nawiązywanie relacji społecznych, naukę funkcjonowania w grupie oraz naukę samokontroli. Dziecko, we wczesnym wieku szkolnym, „bada” na lekcji WF granice swoich możliwości, co jest wyjątkowo ważnym elementem rozwoju. Stawiane przez nauczyciela cele (nabycie nowych umiejętności) przyczyniają się do budowania poczucia własnej wartości. Ponadto udowodniono, iż istnieje silna zależność pomiędzy aktywnością fizyczną a osiągnięciami w nauce. Jest to związane ze zmianami biochemicznymi zachodzącymi w ciele, które to pozytywnie wpływają na młodego osobnika31.

Wprowadzona w 1999 roku reforma edukacji spowodowała, iż nauczyciel kształcenia wczesnoszkolnego może jednocześnie rozwijać sferę motoryczną i intelektualną dzieci, możliwe stało się również łączenie wiedzy czerpanej z różnych dyscyplin32.

Wychowanie fizyczne w klasach I–III należy traktować jako narzędzie, które pozwala poprawić atmosferę w klasie oraz zwiększyć efektywność nauczania innych przedmiotów.

Wymienione wyżej korzyści płynące z uczestnictwa w lekcji wychowania fizycznego staną się faktem tylko w przypadku regularnego w nich udziału. Niesłychanie istotne jest również, aby uczniowie czerpali przyjemność z uczestnictwa w lekcji WF.

Aby przeprowadzić pełnowartościową lekcję wychowania fizycznego, należy odróżnić swobodną aktywność fizyczną od wychowania fizycznego.

Wiesław Osiński twierdzi, że wychowanie fizyczne stanowi  „zamierzoną i świadomą działalność ukierunkowaną na wytworzenie właściwego zespołu postaw i nastawień, przekazywanie podstawowych wiadomości, a także na wdrażanie do hartowania na bodźce środowi...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy