Dołącz do czytelników
Brak wyników

Lekcja na czasie

19 kwietnia 2022

NR 71 (Kwiecień 2022)

Za górami, za lasami, za siedmioma dolinami

0 79

Pobudza wyobraźnię, relaksuje, poprawia pamięć i koncentrację, poszerza słownictwo… Można tak bez końca wyliczać powody, dla których warto czytać. Potencjał tej czynności zauważyli psychiatrzy oraz psychologowie, którzy zaczęli ją wykorzystywać jako metodę psychicznego wsparcia. Biblioterapia, a właściwie jej odmiana – bajkoterapia – szczególne zastosowanie znalazła w przypadku dzieci.

Bajkoterapia jest działem arteterapii (pisałam na jej temat w artykule Sztuka daje ukojenie, „Życie Szkoły” 09/2021), która wykorzystuje bajki i baśnie w celach terapeutycznych. Odpowiednio dobrana literatura dziecięca ma pomóc czytelnikowi w znalezieniu odpowiedzi na nurtujące go pytania, w zdobywaniu wiedzy na różnorodne tematy czy przygotowywaniu na sytuacje, które mogą nastąpić w przyszłości. Jedną z największych zalet bajkoterapii jest niesienie pomocy poprzez zabawę. Dzieci, obcując z bajkami, poznają świat (jego pozytywne strony, ale też zagrożenia), uczą się odpowiednich zachowań oraz poznają uniwersalne wartości. Metodę tę można z powodzeniem zastosować na lekcji, zarówno w pracy indywidualnej jak też zbiorowej. Najważniejsze, aby prowadzić ją w atmosferze spokoju i bezpieczeństwa.
 

Rys. 1. Pierre-Auguste Renoir, Czytająca dziewczynka, olej na płótnie,
1890 r., Museum of Fine Arts, Huston


Bajki i baśnie terapeutyczne podejmują różnorodne tematy, np. przełamywanie nieśmiałości, uczenie zasad savoir-vivre’u, pokonywanie lęków, oswajanie ze śmiercią i wiele, wiele innych. W zależności od kwestii, jakich dotyczą i jakie cele realizują, możemy je podzielić na bajki relaksacyjne, psychoedukacyjne oraz psychoterapeutyczne. Te pierwsze służą przede wszystkim wyciszeniu, obniżeniu napięcia mięśniowego. Pozwalają oderwać się i choć na chwilę zapomnieć dziecku o problemach. Bajki psychoedukacyjne przydają się w trudnych sytuacjach życiowych, które przechodzi dziecko, lub też przygotowują je na takie. Podpowiadają, jak rozmawiać o problemach i jak sobie z nimi radzić. Bajki psychoterapeutyczne powstały z myślą o dostarczeniu dziecku wiedzy oraz zastępczej kompensacji – zaspokojenia podstawowych potrzeb emocjonalnych. Elementy każdego z rodzajów bajek terapeutycznych często się ze sobą przenikają.

POLECAMY

Wizualizacja i identyfikacja 

Literatura terapeutyczna dla dzieci przynosi pożądany skutek, jeśli jest odpowiednio skonstruowana. Jej odbiorca powinien móc znaleźć w niej odnośniki do własnej osoby i identyfikować się z jej bohaterami (choć nie mogą być z nim tożsami, ważne jest, aby dziecko zobaczyło kogoś innego, kto ma podobne problemy czy przeżywa zbliżone emocje). Zastosowanie schematu metafory do problemowej sytuacji, w której znajduje się dziecko, pozwala zrozumieć mu, że nie tylko ono jest w trudnej sytuacji, czegoś nie rozumie lub coś może być dla niego nowe, a jednocześnie zauważa, że ktoś, kto miał podobny problem, znalazł rozwiązanie czy odpowiedź. Bajkoterapia przynosi długotrwałe korzyści, choć często zauważalne są one dopiero po pewnym czasie. 
 

Rys. 2. Mary Cassatt, Pani Cassatt czytająca swoim wnuczkom, olej na
płótnie, 1880 r., zbiory prywatne


Podstawowym elementem terapii jest czytanie lub opowiadanie historyjki, ale jest to dopiero początek drogi. Nie mniej ważne jest to, co dziecko i dorosły zrobią ze zdobytą wiedzą. Część metodyków zaleca, aby pozostawić bajkę bez komentarza i podjąć z dzieckiem dyskusję tylko wówczas, jeśli ono wysunie taką inicjatywę. Przeważająca większość jest jednak zdania, że bajka jest jedynie punktem wyjścia, należy po jej przeczytaniu zastanowić się nad postępowaniem występujących w niej bohaterów i poznać zdanie dziecka na temat ich postaw oraz emocje towarzyszące mu w związku z treścią opowieści. Bajkom często towarzyszą wskazówki i komentarze ekspertów, które są bardzo pomocne.

Literatura i plastyka

Ważnym aspektem wspierania czy rozwiązywania problemów przy pomocy bajek jest połączenie słuchania bądź czytania konkretnej pozycji książkowej z aktywnością plastyczną. Dzięki umiejętnemu zintegrowaniu elementów obu terapii można wspomagać i wspierać sfery fizycznego, psychicznego, społecznego i emocjonalnego rozwoju dziecka. Twórczość artystyczna dziecka powinna nawiązywać do treści podejmowanych w bajce, a także pozwolić na jego oswojenie się z problemem czy trudną kwestią. Uczestniczenie w procesie twórczym angażuje umysł, a także zmysły, co pozwala na uwolnienie się od natrętnych myśli, a jednocześnie daje możliwość odreagowania niepowodzeń, sytuacji stresowych czy trudnych emocji. Mądrze skonstruowane zadanie plastyczne z odpowiednio zastosowanymi aktywnościami, fakturami, kolorami, kształtami pozwala też na pokazywanie własnych przeżyć, doświadczeń, dzielenie się niepowodzeniami, a czasem już samo wyrażenie czy znalezienie swojego problemu jest bardzo pomocne w jego rozwiązaniu. Sprzężenie bajkoterapii z plastyką doskonale sprawdza się również u dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną, gdyż wszelkie zajęcia manualne, kreacyjne, odgrywają bardzo ważną rolę w rewalidacji dzieci niepełnosprawnych intelektualnie.
 

Rys. 3. Camille Pissarro, Portret czytającego Rodo, olej na płótnie, 1893 r.,
zbiory prywatne


Za pomysłodawczynię metody terapeutycznej, jaką jest bajkoterapia, uważa się australijską pisarkę i psycholożkę Doris Brett, jednak opowiadanie dzieciom bajek, które przemycają wątki terapeutyczno-wychowawcze jest – można powiedzieć – stare jak świat. Wymyślane od wieków przez rodziców i dziadków opowieści dawały dzieciom nie tylko relaks i wyciszenie, ale zawierały wiele wskazówek pomagających radzić im sobie z dziecięcymi emocjami czy rozwiązywaniem różnych problemów. Naukowe zwrócenie uwagi na potencjał takich bajek pozwoliło na jeszcze szersze ich wykorzystanie, a także dało konkretne narzędzie rodzicom oraz specjalistom.

Podpowiedzi dla dorosłych

Bajki terapeutyczne pisane są z myślą o najmłodszych, a jednocześnie adresowane do dorosłych. Wspólne czytanie z dzieckiem rozwija więź emocjonalną, a ponadto jest jedną z najlepszych form spędzania czasu dorosłych z dziećmi. Osoby dorosłe mają też możliwość spojrzenia na świat z perspektywy dziecka, uświadamiają sobie, jakie problemy mogą je trapić, z czym mają trudności i na co należy je przygotować. Wiele dziecięcych problemów wynika z braku wsparcia, niedostatecznego interesowania się sprawami dzieci, lub odwrotnie – nadmiernego kontrolowania czy wymagania od dzieci perfekcjonizmu, o czym też traktują bajki i pozwalają dorosłym zrozumieć swój błąd. 
 

Rys. 4. Federico Zandomeneghi, Czytelniczka, olej na płótnie, XIX w., zbiory
prywatne


Nie tylko czytanie może być inspirujące, ale też czytający. Obserwując dzieci pogrążone w lekturze, czy też przysłuchujące się opowieściom, można zauważyć, że przeżywają one przeróżne emocje. Otwartymi ustami, wypiekami na twarzy, zaciśniętymi pięściami czy spokojnym snem reagują na to, co przeczytają czy usłyszą. Potencjał takich scen zauważyli artyści. Historia sztuki posiada bardzo bogatą ikonografię czytających dzieci. Pod względem liczebności wśród takich prac dominują dzieła impresjonistów. Oddani lekturze modele pasowali dziewiętnastowiecznym artystom jak ulał. Pozwalali malarzom, zgodnie z założeniami kierunku, rejestrować ulotność chwili, utrwalać zmieniające się światło, a przede wszystkim przedstawiać emocje. Patrząc na obrazy Auguste’a Renoira, Camille Pissarro, Mary Cassatt, Claude’a Moneta czy Edgara Degasa przedstawiające pochłonięte czytaniem dzieci da się zauważyć, że artyści tworzyli je zgodnie z własnymi uczuciami, co było cechą nadrzędną impresjonizmu. Niektóre z portretów wydają się niedokończone czy wręcz odrealnione. To wszystko za sprawą pospiesznie nakładanych plam i kresek, a przede wszystkim zastosowanych kolorów. To właśnie kwestia światła i barwy była najbardziej radykalnym, a jednocześnie przełomowym posunięciem impresjonistów, co spotkało się z szokującym odbiorem przez publiczność i krytyków. Współcześnie patrzymy na te kadry bez większych emocji, jednak w dziewiętnastym stuleciu były one dużą nowością. Impresjoniści ceniący prostotę motywów kontrastowali z popularną i cenioną wówczas twórczością akademików. Ci drudzy podejmowali jedynie pompatyczne tematy (głównie mitologiczne lub historyczne), które tworzyli na ogromnych płótnach i dopracowywali w każdym szczególe. Tematy interesujące malarzy impresjonistycznych, a także sposób ich przedstawienia znacznie odbiegały od akademicznej konwencji.

BAJKA TERAPEUTYCZNA
Gorszy dzień lisa Henryka

Było piękne wiosenne popołudnie. 
Na niebie nie dało się dostrzec ani jednej chmurki, do tego wiał delikatny, ciepły wietrzyk, który łaskotał nosy przechodniom, sprawiając wszystkim wielką przyjemność. Prawie wszystkim. Mogłoby się wydawać, że w taką pogodę każdy powinien mieć doskonały humor. Nic bardziej mylnego! Kiedy trapił kogoś jakiś problem, bez znaczenia czy świeci słońce, kropi ciepły deszcz albo spadają z nieba wielkie płatki śniegu – nie potrafi się nimi cieszyć, tylko widzi świat w ciemnych barwach. Właśnie tak czuł się dziś lis Henryk. Mimo że na drugie śniadanie miał naszykowany w swojej śniadaniówce ulubiony rogalik z konfiturą jagodową, a odbierająca go po szkole mamusia nie spóźniła się nawet minuty – czuł się przygnębiony. Ze spuszczoną głową, ciągnąc za sobą puszysty ogon, potykał się co rusz o krawężnik, nie mogąc dotrzymać kroku żwawo kroczącej mamie lisicy. „Synu, pośpiesz się, bo nie uda nam się załatwić wszystkich sprawunków do wieczora!” – wyrokowała mama. Lisek zdawał się jednak nic nie słyszeć, gdyż w jego głowie pełno było myśli, samych złych myśli. Lisica pochłonięta zakupami dopiero po chwili zauważyła, że jej syna coś gnębi i usilnie zaczęła dopytywać, co się stało. Lakoniczna odpowiedź Henryka „Nic”, wcale jej nie uspokoiła, a wręcz przeciwnie, tym bardziej że odmówił nawet wstąpienia na lody do...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy