Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

5 listopada 2019

NR 50 (Listopad 2019)

Wybiórczość pokarmowa

0 11

Coraz częściej można spotkać wśród dzieci takie, które przejawiają zaburzenia z zakresu integracji sensorycznej. Sama zaś integracja sensoryczna to proces, w wyniku którego do mózgu docierają różnego rodzaju bodźce. Są one odbierane przez wszystkie zmysły: wzrok, słuch, węch, smak, dotyk, przedsionek i układ proprioceptywny. Następnie są one rozpoznawane, analizowane, interpretowane i integrowane z wcześniejszymi doświadczeniami każdego z nas. Ma to na celu wytworzenie odpowiedniej reakcji adaptacyjnej, adekwatnej do sytuacji, w jakiej znajduje się dziecko lub osoba dorosła. Jeśli którykolwiek z etapów przebiega niezgodnie z normami, mamy wówczas do czynienia z zaburzeniami integracji sensorycznej. Jedną z trudności, która bezpośrednio wiąże się z tymi zaburzeniami, jest wybiórczość pokarmowa.

Czym jest wybiórczość pokarmowa?

O wybiórczości pokarmowej mówimy wówczas, gdy dziecko prezentuje różne nieprawidłowości związane ze spożywaniem posiłków. Najczęściej jest to związane z niejedzeniem określonej grupy pokarmów ze względu na:

  • typ pokarmu (chodzi o konkretne potrawy),
  • kolor pokarmu (dziecko nie je różnych pokarmów, ale w określonym kolorze),
  • markę lub producenta,
  • fakturę pokarmu (unikanie np. papek, twardych lub chrupiących rzeczy),
  • wygląd pokarmu (np. ze względu na przypalone miejsca, uszkodzenia),
  • smak pokarmu (np. niejedzenie wyrazistych, drażliwych produktów).
     


Objawy

Trzeba mieć świadomość, że dostrzeżenie tych trudności w grupie szkolnej nie należy do najłatwiejszych i wiąże się ono bardzo często z dokładną obserwacją dziecka w czasie spożywania posiłków oraz z przeprowadzeniem rzeczowego i dogłębnego wywiadu z rodzicami na temat ich spostrzeżeń w środowisku domowym. Dziecko, które ma problem z jedzeniem, może zachowywać się agresywnie w czasie jedzenia: krzyczy, kiedy zbliża się pora karmienia lub w sytuacji, kiedy na stole pojawia się potrawa dla niego nieznana lub przez nie nielubiana. Istnieje również prawdopodobieństwo, że będzie ono dążyło do tego, aby jeść rzeczy tylko w określonym kolorze lub o konkretnej konsystencji.

Dziecko może również mieć problem z tym, aby właściwie przeżuwać pokarm, dlatego będzie ono unikało posiłków twardych, wymagających właściwego gryzienia i przełykania. Jednocześnie zdarza się niekiedy, że dziecko odmawia przyjmowania stałych posiłków i spożywa nadmierne ilości napojów, w tym napojów wysokokalorycznych. Bywa jednak i tak, że mamy do czynienia z sytuacją odwrotną – dziecko jest w stanie zjadać stałe posiłki, ale unika napojów, co może spowodować odwodnienie oraz negatywnie wpłynąć na funkcjonowanie nerek i całego organizmu. Co ważne, czasem nie chodzi o samo jedzenie, ale o wykorzystywanie do tego celu określonych sztućców i przebywanie w konkretnym miejscu. Dziecko może protestować w sytuacji, kiedy otrzymuje inny zestaw naczyń. W związku z tym musi nosić wybrane rzeczy zawsze ze sobą. Bywa też, że ma swoje ulubione miejsce, w którym je posiłek (np. na łóżku, kanapie, w kuchni) i unika wprowadzania zmian w tym zakresie.

Zdarza się, że młody człowiek stopniowa zaczyna wykluczać ze swojego jadłospisu coraz więcej potraw tak, że pozostaje mu ich niewielka ilość. Tego typu dieta nie jest w żaden sposób zbilansowana i nie dostarcza niezbędnych do prawidłowego rozwoju witamin i minerałów. Dziecko może odmawiać również jedzenia posiłków samodzielnie, krzykiem i płaczem domagając się tego, aby inne osoby poświęciły mu czas i uwagę oraz go karmiły. Bywa, że problemem staje się nie wygląd jedzenia czy jego rodzaj, ale sam fakt spożywania posiłku poza domem lub w obecności określonych osób (np. mama, babcia czy opiekunka). Jeśli nie zostaną zaspokojone preferencje dziecka, może okazać się, że w wyżej wymienionych sytuacjach pojawi się złość, frustracja lub całkowita odmowa zjedzenia posiłku. Oprócz tego zauważalne stają się takie zachowania jak:

  • silny odruch wymiotny,
  • dławienie się,
  • wypluwanie pokarmu,
  • bawienie się jedzeniem,
  • zbyt długie przeżuwanie i przetrzymywanie jedzenia w ustach.

Jeśli mamy więc podejrzenie, że nasz uczeń ma problem ze spożywaniem posiłków, to w pierwszej kolejności należy poprosić rodziców o wykonanie określonych badań w celu wykluczenia problemów medycznych, ponieważ to one mogą mieć negatywny wpływ na funkcjonowanie dziecka. Zaliczyć tu można:

  • nieprawidłowości strukturalne, takie jak anomalie w budowie krtani, przełyku czy jamy ustno-gardłowej,
  • problemy gastrologiczne,
  • problemy w zakresie układu krążenia,
  • trudności natury neurologicznej (np. mózgowe porażenie dziecięce),
  • zaburzenia zachowania (np. nerwice, fobie, anoreksja, bulimia),
  • zaburzenia dotyczące metabolizmu.
     



Wykluczenie tych problemów przyczyni się do podjęcia działań mających na celu poprawę funkcjonowania dziecka, zarówno w sytuacjach szkolnych, jak i domowych. Należy jednak zastanowić się, co może wpływać na negatywne zachowanie dziecka w sytuacjach ściśle związanych z przyjmowaniem pokarmów. Wiele czynników może składać się na taki stan rzeczy (rys. 1). Bywa, że wybiórczość pokarmowa staje się efektem wprowadzania nieprawidłowych nawyków żywieniowych przez rodziców i opiekunów dziecka. Niekiedy trudności te są spowodowane przez traumatyczne doświadczenia dziecka. Jednak do najpopularniejszych przyczyn należy zaliczyć zaburzenia o charakterze sensoryczno-motorycznym.

 


Zaburzenia integracji sensorycznej a wybiórczość pokarmowa

Zaburzenia integracji sensorycznej, jak już zostało wcześniej wspomniane, są ściśle związane z nieprawidłowym odbiorem bodźców przez poszczególne zmysły. Układ nerwowy dziecka nie jest jeszcze w pełni dojrzały, w związku z tym nie radzi sobie w akceptowalny sposób z kategoryzacją bodźców dochodzących z otoczenia (rys. 2). Jedne dzieci mogą doświadczać ich zbyt mocno i wówczas mamy do czynienia z nadwrażliwością, podczas gdy inne – podwrażliwe – mają trudności z dostrzeżeniem bodźców, które je otaczają. Trzecią grupą, z którą możemy się spotkać w naszej pracy pedagogicznej, są wszystkie osoby dążące do zapewnienia sobie stymulacji, prowokujące określone sytuacje i nieustannie szukające „wrażeń”. Mówimy wówczas o nich, że są poszukiwaczami sensorycznymi. To wszystko dość jasno przekłada się również na zaburzenia w zakresie jedzenia. Należy bowiem mieć świadomość, że posiłek jest procesem niezwykle złożonym, angażującym m.in.: zmysły, koncentrację i planowanie ruchu. Dla dzieci dodatkowe obciążenie może stanowić również fakt, że zawsze, w mniejszym lub większym stopniu, jest on pewną sytuacją społeczną. W szkole ma to decydujące znaczenie, ponieważ przeważnie odbywa się on w gronie innych dzieci i osób dorosłych, które nie tylko mają jakieś wymagania w stosunku do dziecka, ale także obserwują jego zachowanie.
 

Tabela 1. Zaburzenia integracji sensorycznej a problemy z jedzeniem
Nadwrażliwość Podwrażliwość Poszukiwanie sensoryczne
  • Dzieci mają trudności z usiedzeniem na swoim miejscu.
  • Nie lubią wprowadzania nowych posiłków.
  • Nowe smaki i zapachy mogą powodować u nich odruchy wymiotne, plucie.
  • Mają swój stały, zwykle dość ograniczony repertuar żywieniowy.
  • Stawiają opory przed rozszerzeniem diety
  • Dzieci podwrażliwe potrzebują mocniejszej stymulacji, w związku z tym bywa, że nie zauważają dochodzących do nich bodźców.
  • Jedzenie jest dla nich mało atrakcyjne.
  • Bawią się jedzeniem, rozcierają je, rozrzucają.
  • Nie skupiają się na jedzeniu.
  • Mogą się objadać
  • Dzieci te potrzebują dodatkowych bodźców, żeby zaspokoić swoje potrzeby.
  • Bawią się jedzeniem, ugniatają je, ślinią, rozsmarowują po stole.
  • Często szukają wyrazistych i intensywnych smaków i zapachów, więc istnieje ryzyko, że zjedzą coś, co jest niejadalne


Żeby mieć lepszy ogląd sytuacji, warto zastanowić się nad tym, jak poszczególne zmysły są skorelowane z procesem jedzenia. Integracja sensoryczna jest bowiem procesem niezwykle złożonym i może mieć determinujący wpływ na karmienie.
Jednym z najważniejszych zmysłów jest układ przedsionkowy. Dzięki niemu wiemy, gdzie się znajdujemy, dokąd podążamy i z jaką prędkością to robimy. Wysyła on również informacje do naszego mózgu, jak ułożona jest aktualnie nasza głowa. Jeśli więc występują jakiekolwiek nieprawidłowości związane z jego funkcjonowaniem, to niemowlę wyjmowane z łóżeczka i przygotowywane do karmienia będzie płakało i protestowało (ponieważ zmienia się położenie jego głowy). W związku z tym w małym dziecku może wykształcić się niechęć do jedzenia spowodowana traumatycznymi doświadczeniami z dzieciństwa. Uczeń będzie więc wyraźnie demonstrował swoje zniechęcenie do podejmowania tego typu aktywności, może unikać jedzenia w większych grupach i agresywnie podchodzić do wszelkich prób przekonania go do wprowadzenia jakichkolwiek zmian.

Problemy z funkcjonowaniem zmysłu dotyku przekładają się bardzo wyraźnie na trudności z jedzeniem. Jeśli bowiem mamy do czynienia z dzieckiem nadwrażliwym, to jako nauczyciele staniemy się świadkami jego systematycznej ucieczki przed bezpośrednim kontaktem z wszelkiego rodzaju substancjami brudzącymi. Zalicza się do nich farby, plastelinę, masy plastyczne, ale również jedzenie. Mały człowiek może stawiać opory nawet w sytuacji, kiedy musi dotknąć czegoś, czego k...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy