Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

9 listopada 2021

NR 67 (Listopad 2021)

Wsparcie psychologiczno-pedagogiczne uczniów. Checklisty zadań na czas edukacji stacjonarnej, hybrydowej i zdalnej

0 21

Doświadczenia zdobyte za sprawą COVID-19 zmieniały naszą pracę w różnych aspektach, ale pewne jest jedno: absolutnie każda szkoła – i ta otwarta, pełna uczniowskiego gwaru, i ta realizująca za zgodą sanepidu kształcenie na odległość bądź w systemie hybrydowym – musi swoim uczniom zapewnić bezpieczny dostęp do sprawiedliwych szans edukacyjnych oraz pomocy psychologiczno- -pedagogicznej. Bezpieczeństwo i szeroko pojęte zdrowie dzieci i młodzieży jest tu bezwzględnym priorytetem. Nie warto czekać na wsparcie „z góry”, lepiej zrobić to, co można zrobić samemu, czyli przygotować się na tworzenie środowiska szkolnego dbającego o relacje i emocje, minimalizującego, a nie podkręcającego poziom stresu społeczności uczniowsko-nauczycielskiej, bazując na tym, co jest dobre, sprawdzone, i rozwijając to w kierunkach, których byśmy sobie wszyscy życzyli.

Eksperci ostrzegają, że psychiczne symptomy stresu związanego z pandemią będą się pojawiać przez okres od trzech do sześciu miesięcy po jej ustaniu i mogą się utrzymywać nawet do kilku lat. Wtórują im psychiatrzy, twierdząc, że skutkiem koronawirusa może być także znaczący wzrost zapadalności na zaburzenia psychiczne, nie tylko dorosłych, ale również dzieci i młodzieży. Większa zapadalność będzie prawdopodobnie dotyczyła zaburzeń lękowych, zaburzeń nastroju i depresji, czyli schorzeń związanych w dużym stopniu z przewlekłym stresem, niepokojem i stanem osamotnienia. Trzeba być zatem przygotowanym na wszelkiego rodzaju zachowania i stany, które mogą pojawić się u uczniów, tj.:

POLECAMY

  • zaburzenia zachowania, w tym regresja – powrót do zachowań właściwych dla wcześniejszych etapów rozwojowych, krytyczny stosunek do innych, zachowania buntowniczo-agresywne, w tym autoagresja, kompulsywne jedzenie, sięganie po alkohol, papierosy i inne substancje psychoaktywne,
  • zakłócenia w funkcjonowaniu poznawczym, problemy z koncentracją uwagi, pamięcią,
  • obniżona motywacja do wysiłku, unikanie obowiązków szkolnych i aktywności, które w przeszłości sprawiały radość,
  • psychiczna niestabilność, drażliwość, nerwowość, wybuchowość, „nieadekwatne” reakcje emocjonalne, skłonność do impulsywnych działań i decyzji, wzmożony poziom lęku, depresja.

Rzecz jasna, liczba tych zaburzeń, ich nasilenie oraz czas trwania będą się wiązać z indywidualną podatnością danej osoby na czynniki stresogenne. Pamiętajmy jednak, że odporność psychiczna dzieci i młodzieży to towar deficytowy. Jeszcze przed epidemią aż 40% nastolatków cierpiało na jakąś dolegliwość psychiczną lub somatyczną. Ponad 4% chorowało na kliniczną depresję, co piąty miał stany depresyjne, co trzeci odczuwał w szkole stres, co druga nastolatka niemająca nadwagi odchudzała się, a pod względem samobójstw nieletnich jesteśmy na drugim miejscu w Europie. Wielu młodych ludzi powróciło z tymi problemami do swojej szkoły, a obecna sytuacja może te problemy nasilać.

Oczywiście nie wszyscy uczniowie skonfrontowani z rzeczywistością czasu epidemii – kształceniem na odległość oraz tym, co obecnie dzieje się w szkołach, ujawnią psychiczne objawy potraumatyczne i będą potrzebowali pomocy czy wsparcia. Część zmierzy się z tym sama, wykorzystując własne sposoby radzenia sobie w sytuacjach trudnych. Można jednak przewidywać, że u części pojawią się zaburzenia adaptacyjne oraz problemy związane z koniecznością ponownego przystosowania się do szkolnego życia i znoszenia pewnych ograniczeń, które będą z tego wynikać. Może się też okazać, że wsparcia będą potrzebowali uczniowie, którzy wcześniej wcale tego nie wymagali. Dlatego rola nauczycieli, wychowawców i szkolnych specjalistów w bieżącym roku szkolnym jest tu nie do przecenienia.

Co? Jak? Dlaczego?

Checklista to nic innego jak lista zadań do zrobienia, która pozwala monitorować na bieżąco ich realizację. Wyznacza pewnego rodzaju porządek spraw, które powinniśmy zrealizować. Dlatego przedsięwzięcie warto podzielić na etapy (co?), każdy z nich zaplanować (jak?), a następnie wykonać, najlepiej w założonej kolejności. Wtedy obejdzie się bez niespodzianek. 

W proponowanej poniżej checkliście uwzględnione są zadania i czynności zarówno wymagające niewiele czasu na ich zrealizowanie, jak i wykonywane przez cały rok szkolny, bez względu na wariant edukacji, w jakim będziecie to czynić. Stąd – poza ich wypisaniem – znajdziecie przy kilku punktach krótkie wyjaśnienie (dlaczego?).

Checklista dla wszystkich nauczycieli

Zmiana kultury i klimatu szkoły
Rozumiana jako proces tworzenia wspólnoty opartej na indywidualnych relacjach uczeń – nauczyciel i wspierającej relacje uczeń – uczeń, gdzie poszczególne elementy są podstawą dla osobistych doświadczeń uczniów, stanowią ważny aspekt budowania pozytywnego obrazu siebie, budzą i rozwijają poczucie własnej skuteczności i dają podstawę wewnętrznej motywacji uczniów do aktywnego udziału w procesie uczenia się i nauczania. Rok przed pandemią badania Instytutu Edukacji Pozytywnej (9 tys. dzieci w wieku 6–17 lat ze 142 szkół) wykazały aż u 73% dzieci objawy „wypalenia uczniowskiego” wyrażanego przez spadek motywacji, odczuwanie długotrwałego stresu, spadek samooceny i satysfakcji z nauki szkolnej, poczucie bycia przepracowanym i niedocenianym. To poważny sygnał pogarszającego się klimatu społecznego panującego w szkołach. Dlatego zadbanie o komfort psychiczny i rozwój emocjonalny w szkole powinno być priorytetem w każdej placówce. Takie podejście stwarza szansę na powstanie edukacyjnego środowiska opartego na empatii i szacunku, uwzględniającego całościowy rozwój dzieci, zapewniającego wsparcie, jakiego potrzebują i uczniowie, i nauczyciele na różnych poziomach i w różnych formach.

Ciągła, baczna, dyskretna obserwacja środowiska uczniowskiego
Prowadzona w ramach profilaktyki selektywnej obserwacja zachowań uczniów w trakcie lekcji i w czasie przerw, ich funkcjonowania społecznego, preferowanych sposobów radzenia sobie z sytuacjami trudnymi itd.

Wymiana informacji o uczniach
Oczywiście z zachowaniem pełnego profesjonalizmu i przestrzeganiem tajemnicy nauczycielskiej, czyli zachowaniem w poufności informacji uzyskanych od uczniów, nawet jeśli ci są niepełnoletni. Rzecz dotyczy zarówno zdrowia, potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych, jak i seksualności, orientacji seksualnej, pochodzenia rasowego lub etnicznego, poglądów politycznych, przekonań religijnych i światopoglądowych. Zgodnie z art. 30a ust. 3 ustawy Prawo oświatowe nauczyciel zwolniony jest z tajemnicy tylko:

  • w przypadku zagrożenia zdrowia ucznia,
  • jeżeli uczeń, a w przypadku ucznia niepełnoletniego jego rodzic, wyrazi zgodę na ujawnienie określonych informacji,
  • w przypadku gdy przewidują to przepisy szczególne.

Ustalenie form, narzędzi pracy oraz sposobów komunikacji z uczniem/rodzicem na czas edukacji zdalnej lub hybrydowej
Wybór jest ogromny: rozmowa głosowa – telefoniczna lub w aplikacjach (Messenger, WhatsApp, Hangouts), rozmowa wideo w aplikacjach, korespondencja tekstowa (SMS, MMS, media społecznościowe, poczta elektroniczna, dziennik elektroniczny), tele- i wideospotkania (Skype, Zoom, Meet, Google Classroom). Formę, w jakiej będą realizowane te zadania, należy oczywiście dostosować do potrzeb i możliwości nauczyciela oraz uczniów i ich rodziców. Mogą to być: czaty z uczniami objętymi pomocą psychologiczno-pedagogiczną, zajęcia z uczniami online, rozmowy terapeutyczno-wspierające, organizowanie grup wsparcia, rozmowy wspierające dla rodziców itp. Tak naprawdę forma kontaktu może być dowolna, ważne jednak, aby każdy potrzebujący wsparcia mógł z łatwością porozumieć się ze swoim nauczycielem czy specjalistą szkolnym. Wiele wskazuje na to, że najskuteczniejszy bywa jednak dyżur telefoniczny.

Ustalenie grafiku stałych dyżurów telefonicznych i konsultacji online nauczycieli
Określenie zasad takich konsultacji (forma, pora i czas trwania) m.in. po to, żeby wyeliminować łączność późnym wieczorem i zapewnić równy dostęp do konsultacji wszystkim uczniom i rodzicom. 

Ustalenie sposobów udostępniania informacji i materiałów uczniom/rodzicom
Może to być np. wyznaczone miejsce w szkole, zamieszczanie w wersji elektronicznej na stronie szkoły lub fanpage’u na Facebooku, w chmurze, np. Dysk Google, wysyłanie maili itd.

Poinformowanie rodziców o sposobie i trybie realizacji ww. zadań
Ważne, aby informacja skutecznie dotarła do każdego, dlatego najpierw należy ustalić, który sposób przekazywania informacji rodzicom spełnia te warunki.

Monitorowanie aktywności ucznia
Staranność i szybkie reagowanie, jeśli któryś z uczniów bez podania przyczyny nie uczestniczy w zajęciach szkolnych. Wiadomo, że może go to wykluczyć z systemu edukacji. 

Udzielanie podstawowej pomocy opartej na relacjach wyrażających troskę
Udzielaniem pomocy rządzą dwie główne zasady. Pierwsza mówi: udzielaj pomocy bezpośrednio, jeżeli potrafisz, a jeżeli nie, to twoje udzielanie pomocy będzie polegało na znalezieniu osoby, która posiada odpowiednie umiejętności. Ta zasada wskazuje, że nie każdy nauczyciel może udzielać się w tym obszarze. Druga zasada bardzo mocno podkreśla, że ignorowanie i skracanie procesów o charakterze psychologicznym zawsze obraca się zarówno przeciwko osobie udzielającej pomocy, jak i osobie pomocą obdarzanej. Jedno jest pewne, trudności emocjonalnych i zburzeń psychicznych u dzieci i nastolatków nie można lekceważyć. Trzeba na nie reagować tak szybko, jak tylko zostaną zauważone, ponieważ „niezaopiekowane” mają tendencję do przechodzenia w stan przewlekły, mogą się nasilać i stanowić grunt dla rozwoju innych problemów zdrowotnych. Dlatego kapitalne znaczenie ma naturalny system wsparcia proponowany i realizowany z wyczuciem przez wszystkie osoby otaczające ucznia, nie tylko szkolnych specjalistów, polegający na:

  • stworzeniu mu przestrzeni bezpieczeństwa, której tak bardzo teraz potrzebuje na każdym poziomie – od fizycznego po emocjonalny,
  • odbudowaniu jego poczucia bezpieczeństwa i możliwości stopniowego osiagania stanu spokoju, przy czym chodzi tu o bezpieczeństwo w poczuciu subiektywnym ucznia, a nie w poczuciu dorosłych,
  • dostarczaniu mu doświadczeń spokojnych i przyjemnych, pozbawionych sytuacji przykrych i silnie stresujących, szczególnie w trakcie zajęć edukacyjnych oraz w relacjach z nauczycielami, kolegami i koleżankami.

Zgoda na swobodne wyrażanie uczuć
Im więcej uczniowie będą mieli okazji do mówienia o tym, co się stało czy dzieje, im naturalniej będą odreagowywali emocje, tym łatwiej uporają się z przeżywanym stresem. Trzeba im pozwolić przywoływać wspomnienia i zapewniać, że to, co czują i myślą, jest zupełnie naturalne. Nie w każdym przypadku okaże się to łatwe. Część nastolatków może pozytywnie zareagować na okazaną troskę, jednak to nie jest reguła. Rozmowa zwykle okazuje się szczególnie trudna, gdy stres związany jest z niską samooceną i brakiem zaufania do otoczenia, z okresem buntu i poczuciem, że „nikt mnie nie rozumie, nie warto nawet próbować” itp. Jednak trzeba próbować, bo to niezwykle ważne, żeby smutek, złość, żal, przerażenie zostały wyciągnięte na wierzch i mogły zostać wyrażone i wypowiedziane bez osądzania. W rozmowie liczy się przede wszystkim szczerość, uczciwość i budowanie zaufania. Wystarczy, że nauczyciel będzie potrafił towarzyszyć uczniowi w uczuciach, nie negując tego, co on przeżywa, ale też nie wzmacniając tych trudnych emocji. Wówczas uczeń nie będzie czuł się osamotniony w swoim bólu i szybciej dojdzie do równowagi psychicznej. 

Umiejętna, taktowna współpraca z rodzicami
Uwrażliwianie ich na konieczność okazywania swemu dziecku zainteresowania, czułości i miłości, udzielania mu psychicznego wsparcia, dostrzegania jego potrzeb, uważnego wejścia w jego świat przeżyć, odważnej konfrontacji z trudnymi emocjami, jakich doświadcza oraz umiejętnego ich odczytywania. Uważny nauczyciel potrafi rozpoznać niepokojące zachowania ucznia i otwarcie informować o tym rodziców, a z drugiej strony – rodzice powinni mieć świadomość, że symptomy ujawniane w domu nie pozostaną w ukryciu na terenie szkoły. Dobrze byłoby uświadomić im, jak ważna jest wymiana informacji, bo to pozwoli na właściwą interpretację zachowania i zwiększy możliwość pomocy dziecku.

Checklista dodatkowa dla wychowawcy klasy

Integracja uczniów
Po powrocie do edukacji stacjonarnej ważne jest wspólne przetrenowanie zasad bezpieczeństwa, nowych zasad poruszania się w obiekcie, zasad kontaktu z rówieśnikami. Zapewne czas integracji będzie trzeba wydłużyć, być może nawet o wiele tygodni, wobec dzieci młodszych – w formie zabaw wprowadzających w reguły życia w placówce, grając w gry integracyjne niewymagające kontaktu fizycznego oraz nawiązując coraz lepsze relacje rówieśnicze i z nauczycielami. To bardzo ważne dla stworzenia poczucia wspólnoty i zapewnienia wymiany informacji pomiędzy uczniami i nauczycielami, aby mogli utrzymać ze sobą kontakt w sytuacji konieczności wprowadzenia wariantu edukacji hybrydowej lub zdalnej. 

Osobiste zaangażowanie się w dbanie o bezpieczeństwo psychiczne uczniów
Rolą wychowawcy jest zadbanie o częstą komunikację z uczniami i ich rodzicami, nie tylko w sprawach szkolnych. Jej celem jest przede wszystkim nawiązywanie i podtrzymywanie relacji, rozmowa oraz bieżące wsparcie. Ważne są rozmowy z uczniami przez telefon, pytanie, jak wygląda sytuacja w domu, jak sobie radzą, a głównie słuchanie i pokazywanie pozytywnych aspektów życia, bo tego potrzebują najbardziej. To może być nawet 15 minut rano przed lekcjami lub po południu, po ich zakończeniu. Można stworzyć internetową wersję „pudełka” czy „skrzynki”, gdzie będzie można wysyłać (nawet w pełni anonimowo) zgłoszenia i...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy