Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

14 stycznia 2021

NR 60 (Styczeń 2021)

Uczeń zmartwiony i nadmiernie analizujący. Jak można go wspierać?

111

Zapewne każdy z nas w swojej zawodowej codzienności spotkał kiedyś ucznia zamartwiającego się, dogłębnie analizującego każdą sytuację i rozmyślającego. To nie tylko ci uczniowie, którzy zadają mnóstwo pytań i mają ciągły deficyt wiadomości oraz niedosyt uwagi, ale również ci, którzy z różnych powodów nie chcą, by ich myśli ujrzały światło dzienne.

Warto zauważyć, że kłębiące się w głowie powody do zamartwiania nie korelują z nauką, a wręcz ją utrudniają. Umiarkowane zamartwianie się nie jest niczym niewłaściwym, jest przejawem charakterystycznego dla wieku lęku. Młodsi uczniowie boją się odrzucenia, braku akceptacji, wytworów własnej wyobraźni, samodzielnego pozostawania w domu oraz sytuacji, w których coś złego mogłoby spotkać bliskie im osoby i istoty.
Dużo poważniejszą kwestią jest ciągłe zamartwianie się. Warto zastanowić się, co sprawia, że uczniowie odczuwają tak silną potrzebę myślenia, co czują i jak poprawić jakość ich szkolnego funkcjonowania. Analizując literaturę przedmiotu, można zauważyć, że najczęściej podawaną przyczyną zamartwiania się i odmiennego sposobu postrzegania świata jest wyjątkowa wrażliwość dziecka, która może być spowodowana tym, że dziecko jest atypowe, nadinteligentne, hiperaktywne, odmiennie funkcjonuje na poziomie neurologicznym, ale niekoniecznie wyjątkowa wrażliwość może być również cechą.

Charakterystyka ucznia wyjątkowo wrażliwego:

POLECAMY

  • Może występować u niego hiperestezja, przejawiająca się nadmiernie rozwiniętym i czułym układem sensorycznym. Uczeń jest przenikliwy w zakresie zmysłów, odbiera dużo większą ilość informacji, z większą intensywnością. Takie nadmierne odczuwanie powoduje dyskomfort związany z dbaniem o higienę (mycie zębów sprawia ból, temperatura wody pod prysznicem jest niezadowalająca – zbyt wysoka lub zbyt niska, wilgotność na skórze jest poważnym wyzwaniem dla tych osób), odżywianiem (tutaj decydujące okazuje się przeczulenie w obrębie smaku i węchu) czy snem (czynniki zarówno zewnętrzne, takie jak niewygodne łóżko czy piżama, jak i wewnętrzne – brak równowagi).
  • Może mieć zaburzony mechanizm utajonego hamowania – jeśli tak jest, to trudno będzie mu skupić uwagę w przypadku dużej ilości dystraktorów, nie będzie potrafił rozmawiać, jeśli z najbliższego otoczenia będzie dobiegał hałas.
  • Trudno mu wsłuchać się w siebie, ale gdy rozwinie samoświadomość, potrafi doskonale odczytywać sygnały płynące z wnętrza.
  • Jego zmysły mogą się przenikać, krzyżować (co często jest charakterystyczne dla dzieci atypowych lub dla wrażliwców), czyli wykorzystywane są dwa zmysły do odbioru jednego bodźca, np. widzenie i słyszenie muzyki. Zjawisko to nosi nazwę synestezji.
  • Jest wyczulony na wszelkie sygnały płynące z otoczenia, np. odgłosy, zapachy, obrazy oraz reakcje, a nawet myśli innych osób (często osoby wrażliwe mają zdolność „odczytywania” myśli i nastrojów).
  • Silnie odczuwa nastrój innych osób i dostraja się do niego.
  • Może być płaczliwy, wycofany, unikający kontaktów, często denerwujący się lub też poruszony, podekscytowany, euforyczny. Charakterystyczne jest to, że wystarczy mała iskra, by rozniecić wielkie, intensywne emocje – zarówno te powodujące pozytywne, jak i negatywne odczucia. Uczeń w emocjach pędzi niczym samochód wyścigowy i trudno mu się zatrzymać, wyhamować, odzyskać równowagę. Dlatego tak ważna jest regulacja.
  • Jest wyczulony na krytykę, rejestruje każde słowo i bierze je do siebie.
  • Potrafi wyłapywać sprzeczne informacje, nieszczerość, niespójność, brak logiki.
  • Chce być rozumiany i mieć prawo wyrażać ujawniać swoją wrażliwość, w przeciwnym wypadku czuje się inny, odmienny, nierozumiany, niepasujący do reszty klasy.
  • Przeżywa emocje ze zdwojoną mocą.
  • Często towarzyszą mu smutki mające charakter filozoficzny.
  • Ma bardzo rozwiniętą wyobraźnię, dlatego doznania, które odczuwa w wyniku lęków, mogą być bardziej intensywne.
  • Gdy jest zmęczony, przeciążony, przemęczony, ma niezaspokojone potrzeby, to jego emocje sięgają zenitu.
  • Cechuje go nieograniczona kreatywność, jego wewnętrzny świat jest bardzo bogaty.
  • Ma trudności z nawiązywaniem relacji, może być dręczony, prześladowany.
  • Odczuwa silną potrzebę sensu, która nie zawsze jest obecna w zasadach i normach szkolnych, może to być powodem braku ich respektowania.
  • Jeśli napotka na trudności, z którymi sobie nie poradzi, nie będzie osiągał sukcesów, za to będzie odczuwał zbyt dużą presję – to zaś może się zakończyć szkolną fobią.

Co zrobić, by wspierać dziecko nadmiernie zamartwiające się?

Po pierwsze, okaż zrozumienie – dzięki temu dziecko pozbędzie się uczucia, że jest „inne”, co z kolei da mu przestrzeń do tego, by poznawać siebie i czerpać z tej samoświadomości. W sytuacji, gdy nie uzyska twojego wsparcia w tym obszarze, jego trudności będą się pogłębiać, lęki i frustracja zaczną przybierać na sile, co destruktywnie wpływa na dziecięcy rozwój. 

Po drugie, wytłumacz – jeśli chcesz, żeby uczeń poważnie podchodził do szkolnych obowiązków, poświęć mu czas i szczegółowo wyjaśnij, jakie są wymagania edukacyjne, na czym będzie polegała nauka w tym roku szkolnym itp. To niezwykle ważne dla osoby, która odczuwa potrzebę ciągłego analizowania, brak uporządkowania pewnych spraw będzie skutkował brakiem umiejętności zaangażowania się w proces uczenia się. 

Po trzecie, wyznaczaj granice – w tak chaotycznym świecie dziecka wyjątkowo wrażliwego ważne są wszelkie działania dające poczucie bezpieczeństwa, a granice bez wątpienia do takich właśnie należą. Pamiętaj, że dziecko nie będzie stosowało się do zasad, których nie rozumie, dlatego tak ważne jest przemyślane ich wdrażanie, które swój początek ma w twojej głowie. 

Po czwarte, formułuj jasne i sprecyzowane komunikaty – może zdarzyć się, że uczeń nie wykonuje poleceń, ale nie wynika to z jego złej woli, lecz z faktu, że nie zrozumiał polecenia. Dlatego kilka razy upewnij się, czy jasno przedstawiłeś dziecku, jakie masz w stosunku do niego oczekiwania. Nie używaj przenośni, nie rozwijaj nadmiernie swojej wypowiedzi, mów krótko i na temat, bez zbędnego odbiegania od istoty sprawy. 

Po piąte, monitorowanie – z powodu odczuwania nadmiaru uczeń może mieć trudności z organizacją czasu i przestrzeni, dlatego warto wprowadzić pewne zasady, które ułatwią mu te zadania. Pomocne mogą okazać się również listy kontrolne obrazujące poziom wykonania obowiązków. 

Po szóste, uwzględnij potrzeby – często zdarza się, że uczniowie wrażliwi to jednostki bardzo inteligentne, których zapał do nauki (jeśli stworzymy im sprzyjające warunki) jest ogromny, zatem warto pielęgnować ten potencjał oraz zwracać uwagę na to, czego dziecko potrzebuje, dostosowując do tych potrzeb szkolne warunki. 

Po siódme, uwaga – aby zminimalizować problemy związane ze skupieniem, można co jakiś czas dyskretnie nawiązywać kontakt z uczniem, możesz również na jego ławce albo w widocznym miejscu umieścić „ściągę” dotyczącą działań podejmowanych w czasie nauki: 

  1. Rozpakuj plecak.
  2. Słuchaj nauczyciela.
  3. Uważnie czytaj notatki.
  4. Podkreślaj rzeczy, których nie rozumiesz, i po lekcji zapytaj o nie nauczyciela lub rodzica.
  5. Wykonuj ćwiczenia, które zostały zadanie.
  6. Posprzątaj swoje miejsce pracy i spakuj książki i zeszyty do plecaka.
  7. Powtórz w domu wiadomości z lekcji.

Reasumując, jeśli chcesz otoczyć wsparciem dziecko, które często się zamartwia, ważne jest, aby pozwolić mu na bycie sobą, pomóc mu zrozumieć siebie, stworzyć bezpieczne ramy, rozwijać umiejętność zarządzania emocjami i wsłuchiwania się w siebie. Dzięki temu dziecko będzie miało szansę na rozwijanie potencjału i prawidłowe funkcjonowanie w środowisku szkolnym oraz nabędzie kompetencje, które pomogą mu radzić sobie w trudnych sytuacjach. 

Karta pracy – ćwiczenia rozwijające samoświadomość w zakresie zamartwiania się

Ćwiczenia opracowano na podstawie: Dr Dawn Huebner, Co robić, gdy się martwisz, Levyz, Olsztyn 2019.

Ćwiczenie 1. Posłuchaj, czym jest zmartwienie 
Dorośli nazywają zmartwienia niepokojem albo stresem. A o ludziach, którzy często się martwią, mówi się, że są nerwowi albo niespokojni. Bez względu na to, jak się je nazywa, zmartwienie jest ciągle powracającą myślą, która Cię zasmuca i sprawia, że nie czujesz się najlepiej. Czasem zmartwienie jest myślą, którą słyszysz wyraźnie. Wtedy wiesz, co Cię martwi. Jednak zmartwienie może być też myślą, której nie słyszysz tak wyraźnie. Gdy pojawi się w niejasnej postaci, czujesz mdłości przed pójściem do szkoły i nawet nie wiesz, że czymś się martwisz. Wszyscy czasem czymś się martwimy. Wiele zmartwień nie ma jednak żadnego sensu. Twoje zmartwienie może nie mieć sensu dla innych, lecz jest realne dla Ciebie. I wtedy, gdy czymś się martwisz i gdy ktoś Cię przytuli, to sprawia pozytywne odczucie. Wtedy zmartwienie jakby się zmniejsza albo znika. Niestety, są i takie, które zniknąć nie chcą. Dzieci, które często się martwią, czują się tak, jakby zmartwienia się do nich przyczepiły. Martwią się bez względu na wszystko i mimo wszystko.

Ćwiczenie 2. Gdzie mieszkają zmartwienia?
Niektórzy uważają, że zmartwienia mieszkają TYLKO W GŁOWIE, a to nieprawda!

Jeśli często się martwisz, to wiesz, że zmartwienia mogą sprawić, że poczuje je całe twoje ciało. Możesz poczuć się osłabiony albo mogą rozboleć Cię głowa i żołądek. Pocenie się, szybkie bicie serca, dygotanie z nerwów, zawroty głowy i wrażenie, że za chwilę zasłabniesz czy zwymiotujesz, mogą być oznakami martwienia się. Wiele dzieci nawet nie wie, że powodem ich złego samopoczucia są właśnie zmartwienia. 
Zaznacz, jak się czujesz, gdy czymś się martwisz.

  • ból głowy
  • zawroty głowy
  • łzy w oczach
  • pocenie się
  • ból brzucha
  • utrata przytomności
  • mdłości
  • szybkie bicie serca
  • ciarki na skórze
  • gorączka
  • osłabienie

Postaw X na tej części ciała, która cię boli, gdy czymś się martwisz.
 


Ćwiczenie 3. Zmuś zmartwienia do odejścia
Ubranie swojego zmartwienia w słowa jest pierwszą rzeczą, którą powinnaś/powinieneś zrobić, gdy pojawi się ono w Twojej głowie. Porozmawiaj o swoim zmartwieniu sama/sam ze sobą albo z kimś bliskim.

Następnie użyj LOGICZNEGO myślenia, a Twoje zmartwienie stanie się słabsze.

Logika to myślenie o tym, co prawdziwe, i niemartwienie się tym, co być może się wydarzy.

Logika to przypominanie sobie, że straszne rzeczy nie zdarzają się często.

Logika to pewność, że przetrwasz nawet wtedy, gdy stanie się coś złego.

Gdy myślisz logicznie, możesz ułożyć plan działania, który uspokoi Cię i sprawi, że przestaniesz się martwić.

Opisz jedno ze swoich zmartwień.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Narysuj jedno ze swoich zmartwień.
 


Ćwiczenie 4. Czas na zmartwienia

Zastanów się, co możesz zrobić, by mniej się martwić? Czy są jakieś osoby, z którymi możesz porozmawiać o zmartwieniu?

Jeśli często martwisz się małymi rzeczami, wyznacz sobie każdego dnia Czas na zmartwienia. Twoi rodzice mogą pomóc Ci wybrać odpowiednią porę. Czas na zmartwienia powinien trwać około 15 minut.

Właśnie wtedy Twoja mama albo Twój tata wysłuchają wszystkich twoich zmartwień. Pamiętaj, że nikt nie może Ci przerywać. Jeśli Twój młodszy brat będzie chciał się z tobą pobawić albo Twoja siostra poprosi cię o pomoc przy pracy domowej, każ im poczekać, aż skończy się twój Czas na zmartwienia.

Czas na zmartwienia to moment w ciągu dnia, gdy możesz powiedzieć wszystko o tym, co Cię martwi. Jest to wyjątkowa chwila, bo właśnie wtedy mama albo tata wysłuchają Cię i spróbują Ci pomóc.
Stwórz znak informujący, że właśnie trwa Czas na zmartwienia.
 


Ćwiczenie 5. Zakaz wstępu dla dręczycieli
Jest jeszcze jedna ważna zasada dotycząca Czasu na zmartwienia.

ZAKAZ MYŚLENIA I MÓWIENIA O ZMARTWIENIACH AŻ DO CZASU NA ZMARTWIENIA

Jeśli zmartwienie pojawi się nagle w Twojej głowie w innym czasie, nie wolno Ci o nim myśleć ani mówić.

Zmartwienia lubią pojawiać się niespodziewanie. Gdy zaczną dręczyć Cię w ciągu dnia, zamknij oczy i wyobraź sobie masywną skrzynkę, którą można zamknąć i zabezpieczyć kłódką. Następnie pomyśl, że wkładasz do środka wszys...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy