Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

11 lutego 2021

NR 61 (Luty 2021)

Uczeń w sytuacji kryzysowej

112

Kryzys jest naturalnym zjawiskiem życiowym, które dotyka każdego człowieka. Stanowi dla nas trudne doświadczenie, ponieważ jego nadejście jest nieoczekiwane, nagłe i wszechogarniające, oznacza ono, że dotychczasowe strategie radzenia sobie z problemami przestają działać. To wydarzenie, które wykracza poza skalę zwyczajnego doświadczenia życiowego. Ponadto kryzys może wywoływać silne, przykre przeżycia, prowadzące do uczucia dyskomfortu, niepokoju i bezsilności, może również prowadzić do zaburzenia egzystencji, utraty zdrowia lub nawet życia. W większość przypadków kryzys zakończony jest pozytywną bądź negatywną zmianą. 

Możemy wyłonić grupę kryzysów, które są trudne dla każdego dziecka, jednak uważa się, że każdy kryzys należy rozpatrywać w sposób indywidualny i subiektywny. Uczeń znajdujący się w kryzysowej sytuacji zazwyczaj przejawia trudne, zaskakujące, nieprzemyślane i skrajne zachowania i różne symptomy. Warto mieć świadomość, że istnieją również przypadki, w których uczeń ukrywa swoje trudności i izoluje się od otoczenia. 

POLECAMY

Dzieci i młodzież bardzo różnie reagują na kryzys; badacze problemu wyłonili zbiór cech i zachowań charakterystycznych dla danej grupy wiekowej – tabela 11.

Tab. 1. Cechy i zachowania w kryzysie w podziale na grupy wiekowe dzieci

Grupa wiekowa

Symptomy Wspierające działania
Uczeń od 5. do 11. roku życia
  • Drażliwość
  • Płaczliwość
  • Tulenie się
  • Agresywne zachowanie
  • Jawne rywalizowanie z rodzeństwem o uwagę rodziców
  • Koszmary nocne, lęki nocne, lęk przed ciemnością i samotnością
  • Kłopoty z koncentracją na lekcjach
  • Apatyczność
  • Lęk przed doznaniem krzywdy, chorobą
  • Dezorientacja
  • Ogólny niepokój
Budowanie poczucia bezpieczeństwa poprzez dobre relacje, uważność, okazywanie wsparcia, zrozumienia, ciekawe formy działania, zapewnienie warunków do nauki i odpoczynku, rutynę dnia


Jak już wcześniej wspomniano, kryzys ma charakter indywidualny, jednak analizując zachowania i reakcje uczniów, możemy zauważyć, że trudności wynikają najczęściej z różnych form przemocy stosowanej wobec ucznia oraz ze śmierci bliskiej osoby.

W pracy nauczyciela edukacji wczesnoszkolnej zdarzają się sytuacje, kiedy zauważa on pewne symptomy u dziecka, mogące świadczyć o stosowaniu wobec niego przemocy. W takich przypadkach ważne jest, by wdrożyć odpowiednie procedury postępowania i zareagować poprzez podjęcie właściwych działań. Nauczyciel powinien być w szczególności czujny, jeśli zauważy u dziecka symptomy ujawniające się w sferze poznawczej, takie jak problemy z koncentracją uwagi i w nauce oraz przyswajaniu wiedzy, wyraźne obniżenie wyników szkolnych, zaburzenie rozwoju poznawczego, nieprawidłowy rozwój mowy; w sferze emocjonalnej mogą to być: objawy depresyjne i lękowe, silny niepokój, nadpobudliwość i rozdrażnienie, impulsywność, smutek i przygnębienie, płaczliwość, poczucie winy; w sferze społecznej zaś: przejawianie zachowań agresywnych wobec innych osób, izolowanie się od rówieśników, dystans w nawiązywaniu relacji z grupą, wycofywanie się z kontaktów, zachowania buntownicze i opozycyjne. Wyżej wymienione sytuacje obligują do podjęcia wnikliwej obserwacji, gdyż zachodzi podejrzenie, iż uczeń doświadcza przemocy. Warto wtedy przedsięwziąć środki ostrożności i wnikliwie przyjrzeć się funkcjonowaniu dziecka oraz jego otoczeniu. Do niepokojących symptomów, które powinny skłonić nauczyciela do podjęcia interwencji, należą też nieprawidłowości w rozwoju psychoseksualnym dziecka: inicjowanie zabaw o charakterze seksualnym i posiadanie wiedzy o seksualności nieadekwatnej do etapu rozwojowego i do wieku dziecka. Czujność wzbudzić powinien brak współpracy z rodzicami czy opiekunami dziecka: rodzice nie uczestniczą w spotkaniach klasowych z wychowawcą, unikają kontaktu z nauczycielami, nie interesują się sprawami i sytuacją szkolną ich dziecka. Oczywistym sygnałem ostrzegawczym są widoczne ślady zaniedbania dziecka i ślady przemocy fizycznej, o których dziecko najczęściej nie chce mówić. W tego typu sytuacjach należy pamiętać, iż najważniejsze jest dziecko, dlatego bardzo istotne jest właściwe wyczucie podczas rozmów z nim oraz okazywanie empatii, zrozumienia i szacunku.

Nauczyciel powinien być w szczególności czujny, jeśli zauważy u dziecka symptomy ujawniające się w sferze poznawczej, takie jak problemy z koncentracją uwagi i w nauce oraz przyswajaniu wiedzy, wyraźne obniżenie wyników szkolnych, zaburzenie rozwoju poznawczego, nieprawidłowy rozwój mowy; w sferze emocjonalnej mogą to być: objawy depresyjne i lękowe, silny niepokój, nadpobudliwość i rozdrażnienie, impulsywność, smutek i przygnębienie, płaczliwość, poczucie winy; w sferze społecznej zaś: przejawianie zachowań agresywnych wobec innych osób, izolowanie się od rówieśników, dystans w nawiązywaniu relacji z grupą, wycofywanie się z kontaktów, zachowania buntownicze i opozycyjne.

Przemoc domowa

Niezwykle trudną sytuacją, która wymaga od nauczyciela podjęcia natychmiastowej interwencji, jest przemoc w rodzinie ucznia. Ważne jest, by pamiętać o kilku ważnych zasadach podczas rozmowy prowadzonej z rodzicami dziecka. Przede wszystkim nauczyciel powinien mówić otwarcie i wprost nazywać sytuacje, które mają miejsce. Rzeczowe przekazanie faktów dotyczących dziecka i jego funkcjonowania jest podstawą. W rozmowie należy uwzględnić przekazanie rodzicom konsekwencji, jakie niesie za sobą stosowanie przemocy, a także bycie świadkiem jej stosowania wobec dziecka. Konieczne jest założenie Niebieskiej Karty oraz postępowanie zgodnie z procedurą. Należy zatem rzeczowo wyjaśnić rodzicom, jakie kroki zostaną podjęte oraz co to w praktyce oznacza. W takich rozmowach bardzo trudne jest zachowanie bezstronności i nieocenianie, jednak rolą nauczyciela jest przede wszystkim pomoc dziecku, dlatego też celem polepszenia jego sytuacji warto zaangażować się w pomoc rodzinie i podpowiedzieć jej możliwości wyjścia z trudnej sytuacji. Nauczyciel może zmotywować rodzinę do skorzystania z pomocy psychologiczno-pedagogicznej, podać dane instytucji, które pomogą rozwiązać problemy. 

Przemoc rówieśnicza 

Jeśli chodzi o przemoc rówieśniczą, to nauczyciel ma za zadanie przede wszystkim prowadzenie takich działań profilaktycznych, których celem jest uniknięcie wystąpienia tego zjawiska wśród uczniów. Ważne jest zwłaszcza wspólne ustalenie zasad i norm, jakie obowiązują w szkole i poza nią, oraz wyjaśnienie dzieciom konsekwencji ich nieprzestrzegania. Bardzo ważne jest stosowanie ustalonych działań w przypadku złamania reguł. Nauczyciel może inicjować działania, których celami są uświadomienie dzieciom ich praw, nauka asertywności czy radzenia sobie z emocjami. Do takich działań włączyć może przedstawicieli służb czy instytucji wspierających. Ważne jest też, by dobrze znać sytuację w placówce i stale monitorować ewentualne przypadki przemocy. Dzieci powinny skierować swoje działania na integrację, pomoc, rozwijanie empatii poprzez udział w różnych przedsięwzięciach i akcjach organizowanych na terenie szkoły. W budowanie właściwego klimatu w szkole powinni być zaangażowani wszyscy pracownicy, nauczyciele i rodzice, dlatego warto promować wszelkie działania profilaktyczne oraz edukować środowisko w kwestii zapobiegania przemocy. Trudnych tematów nie powinno się unikać. Ważne, by rozmawiać i unaoczniać uczniom, iż sytuacja stosowania przemocy rówieśniczej jest zjawiskiem powszechnym i nawet z pozoru błahe sytuacje mogą okazać się dla kogoś trudne i wywołać nieoczekiwane konsekwencje. W szkole powinny obowiązywać ogólnie znane wszystkim pracownikom i uczniom procedury postępowania w przypadku zaistnienia sytuacji przemocy, a ich zapisy winny być jasne i zrozumiałe.

Cyberprzemoc 

Innym, budzącym niepokój nauczycieli i zarazem powodującym kryzysy osobiste jednostki zjawiskiem, jest cyberprzemoc. Oczywiście, i w tym przypadku ważne jest wypracowanie i stosowanie odpowiednich procedur postępowania, które powinny zostać podjęte w każdym uzasadnionym przypadku występowania podejrzenia, że dziecko doświadcza cyberprzemocy. Dziecko, które doświadcza takiej formy agresji, powinno wiedzieć, iż nie ma zgody ani akceptacji na taką sytuację. Warto przypomnieć, iż nie należy niszczyć dowodów na stosowanie takiej formy przemocy (SMS-y, e-maile), ale też nie należy na nie reagować czy odpowiadać. Dziecko powinno wiedzieć, iż ma wsparcie osób dorosłych, które znają odpowiednie procedury i podejmą interwencję. Warto pamiętać, że już sama zmiana danych, numeru telefonu czy profilu na komunikatorze może pomóc w odcięciu się od sprawcy przemocy. Ważne jest też udzielenie wsparcia dziecku, które takiej formy przemocy się dopuszcza. Sprawcę przemocy powinno się zaangażować w działania naprawcze i terapeutyczne, których celem jest uświadomienie konsekwencji niewłaściwego postępowania.

Trudnych tematów nie powinno się unikać. Ważne, by rozmawiać i unaoczniać uczniom, iż sytuacja stosowania przemocy rówieśniczej jest zjawiskiem powszechnym i nawet z pozoru błahe sytuacje mogą okazać się dla kogoś trudne i wywołać nieoczekiwane konsekwencje.

W jaki sposób reagować w przypadku przemocy?

Istnieje katalog wspólnych zasad postępowania w przypadku wystąpienia przemocy domowej, rówieśniczej, seksualnej oraz cyberprzemocy. Zgodnie z zasadami w nim zawartymi, należy wziąć pod uwagę różne formy pomocy – spotkania zarówno indywidualne, jak i grupowe, konsultacje psychologiczne, pedagogiczne, warsztaty wychowawcze i zajęcia dla uczniów – oraz dostosowanie ich do specyfiki problemu. Nauczyciel powinien pamiętać, iż najważniejszym celem jest zapewnienie dziecku bezpieczeństwa, nie należy więc podejmować pochopnych decyzji, ale też bagatelizować problemu. Ważne jest również nawiązanie dobrego kontaktu z dzieckiem, zaznaczenie celu spotkań i działań, jakie są podejmowane, oraz dostosowanie poziomu wypowiedzi do możliwości percepcyjnych dziecka, by miało świadomość, że celem jest pomoc. Istotna jest właściwa atmosfera spotkań z dzieckiem i rozmów, co pozwoli mu rozluźnić się i uniknąć poczucia winy za zaistniałą sytuację. Nauczyciel powinien zawsze bacznie obserwować dziecko i analizować wszystkie symptomy w sferze zarówno werbalnej, jak i niewerbalnej. Bardzo ważne są sama atmosfera i otoczenie, w jakim będą odbywały się rozmowy z dzieckiem doświadczającym przemocy. Należy zadbać o spokój, ciszę, dyskrecję i poczucie bezpieczeństwa. Sprzyjające warunki pozwolą dziecku się rozluźnić, co może spowodować lepsze rezultaty rozmowy i udzielanej pomocy. Zawsze należy pamiętać o tym, by ocenić stan fizyczny dziecka, gdyż może okazać się, iż konieczna jest interwencja lekarza. W takiej sytuacji należy niezwłocznie taką pomoc dziecku zapewnić. Podczas rozmowy należy starać się, by uzyskać jak najwięcej informacji koniecznych do podjęcia właściwej interwencji. Rozmowa nie powinna być nachalna, ale nakierowana na uzyskanie potrzebnych informacji. Pomocne okazuje się sporządzanie notatek w trakcie rozmowy, bowiem dzieci często opowiadają niespójnie, co może zakłócić obraz sytuacji i spowodować przeoczenie ważnych informacji. Ofiara przemocy powinna mieć powinno mieć świadomość celu, w jakim określone działania i procedury są podejmowane. Ważne, by wiedziała, że założenie Niebieskiej Karty wiąże się z wieloma konsekwencjami, dlatego też warto przygotować ją na nie. Przedstawienie dziecku przebiegu dalszych działań pozwoli uniknąć niepotrzebnego stresu i zaskoczenia sytuacją. Jak wspomniano, najważniejsze jest zapewnienie dziecku poczucia bezpieczeństwa, dlatego należy towarzyszyć mu w kolejnych etapach postępowania i tłumaczyć, co w danej chwili się dzieje. Niezwykle istotne jest wspieranie dziecka w trudnej sytuacji, wyjaśnienie mu, że przemoc jest czymś złym i nikt nie ma prawa jej stosować. Ważne jest zapewnienie, iż sytuacja nie jest spowodowana jego zachowaniem czy działaniem. Jeśli warunki domowe dziecka nie są bezpieczne, koniecznie należy zadbać o to, by zapewnić mu miejsce, gdzie będzie bezpieczne. Ważne jest także zorganizowanie zarówno dziecku, jak i jego rodzinie długofalowej pomocy specjalistów, którzy czuwać będą nad tym, by konsekwencje zaistniałej sytuacji nie wpłynęły negatywnie na proces rozwoju i dorastania dziecka. Bezwzględnie należy zapewnić dziecko o ciągłości swoich działań oraz gotowości do udzielenia mu pomocy i wsparcia w każdej chwili, kiedy zaistnieje taka potrzeba. Poszkodowane dziecko powinno czuć, że ma u swojego boku osobę godną zaufania i gotową do podjęcia właściwych działań. Osoba dorosła, która udziela pomocy dziecku w sytuacji, gdy doświadcza ono przemocy, zawsze powinna zachowywać się spokojnie, zrównoważenie, nie wzbudzać paniki czy sensacji związanej z trudną sytuacją małoletniego. 

Bardzo trudną, a zarazem wymagającą konkretnych i szybkich działań sytuacją jest podejrzenie, że dziecko doświadcza przemocy seksualnej. Ważne jest wtedy, by zachować najwyższą dyskrecję podczas udzielania wsparcia i pomocy oraz sporządzić odpowiednią dokumentację. Kolejnym krokiem jest poinformowanie właściwych służb oraz zasięgnięcie pomocy innych, wyspecjalizowanych w takich sprawach instytucji. 

Żałoba 

Traumatyczną dla dziecka sytuacją jest śmierć bliskiej osoby. Zależnie od wieku dziecka jej pojmowanie różni się. Dziecko poniżej trzeciego roku życia nie rozumie jeszcze, czym jest śmierć, i dlatego reaguje negatywnie i emocjonalnie na nieobecność danej osoby. Starsze dzieci, do około piątego roku życia, nie mają świadomości nieodwracalności śmierci, próby wyjaśnienia im, czym jest śmierć, spowodować mogą zatem reakcje lękowe. Dzieci w wieku wczesnoszkolnym zaczynają personifikować śmierć i rozumieć, że jest ona nieodwracalna. Jednocześnie wzrasta zainteresowanie konsekwencjami śmierci oraz jej przyczynami. Powyżej dziewiątego roku życia dziecko nie zna jeszcze pojęcia duszy, jednocześnie nie liczy już na to, iż zmarły ożyje i rozumie, iż każda istota żyjąca kiedyś umrze. W okresie adolescencji pojawia się filozoficzne i religijne rozumienie procesów, które następują po śmierci człowieka. Pojawia się też świadomość, iż śmierć dotyczy także własnej osoby. Rozmawiając z dzieckiem na ten temat, należy pamiętać o tych poziomach rozumienia zjawiska. Rozmowa nie powinna być sztuczna, pozbawiona emocji czy nacechowana metaforycznie. Warto pokazać dziecku, że przeżywanie żałoby i emocji z nią związanych jest potrzebne, gdyż pozwala uporać się z nagromadzeniem żalu, strachu czy złości. Jeżeli dziecko nie chce mówić, nie należy go do tego zmuszać. Czasem wystarczy tylko wspólne przebywanie, zabawa czy ukojenie w płaczu.

Kryzys jest sytuacją, która wiele zmienia, nie zawsze powodując pozytywne skutki, dlatego tak ważne jest otoczenie dziecka stosownym wsparciem i udzielenie mu pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Warto również zastanowić się nad rozwijaniem jego rezyliencji – sprężystości psychicznej, której wysoki poziom ułatwia mierzenie się ze wszelkimi życiowymi wyzwaniami.

Doug Strycharczyk i Peter Clough wskazują siedem czynników rezyliencji2:

Regulacja emocji 

Umiejętność kierowania życiem wewnętrznym w taki sposób, aby zachować skuteczność mimo odczuwanej presji. Osoby prężne (cechujące się wysokim poziomem rezyliencji) posługują się dobrze rozwiniętym zestawem umiejętności ułatwiających im kontrolowanie emocji, uwagi i zachowania.

Kontrola impulsów 

Umiejętność kierowania behawioralną ekspresją myśli i emocjonalnych impulsów, w tym również zdolność do opóźniania gratyfikacji, analizowana przez Daniela Golemana w jego pracach nad inteligencją emocjonalną. Panowanie nad impulsami jest skorelowane z regulacją emocji.

Analiza przyczyn

Umiejętność precyzyjnego rozpoznania przyczyn napotykanych trudności. Osoby prężne potrafią wyjść poza swoje dotychczasowe schematy myślowe i rozpoznać bardziej prawdopodobne przyczyny trudności, a co za tym idzie – lepsze rozwiązania.

Poczucie skuteczności

Poczucie, że działamy skutecznie, a także przekonanie, że potrafimy rozwiązywać problemy i odnosić sukcesy. Osoby cechujące się wysokim poziomem rezyliencji wierzą w siebie i budują takie zaufanie w innych ludziach, dzięki czemu otwierają się przed nimi większe możliwości i szanse na sukces.

Realistyczny optymizm

Umiejętność pozytywnego myślenia o przyszłości przy zachowaniu realizmu w jej planowaniu. Wiąże się z poczuciem własnej wartości, ale silniejsza relacja przyczynowa łączy realistyczny optymizm z poczuciem skuteczności; cechuje się precyzją i realizmem – nie jest to optymizm w stylu Pollyanny.

Empatia

Umiejętność odczytywania wskazówek płynących z zachowania drugiej osoby, dzięki którym można zrozumieć jej stan psychiczny i emocjonalny oraz zbudować z nią lepszą relację. Jednostka cechująca się wysokim poziomem rezyliencji potrafi odczytywać niewerbalne wskazówki, które pomagają jej budować głębsze relacje z ludźmi, co więcej – potrafi lepiej wsłuchiwać się we własne emocje.

Otwartość 

Umiejętność uwydatniania pozytywów oraz podejmowania nowych wyzwań i korzystania z nadarzających się okazji. Otwarcie się na nowe możliwości, czyli zachowanie stymulujące do wzmożonego działania i pozytywnego nastawienia, blokują onieśmielenie, perfekcjonizm i samoutrudnianie.

Tab. 2. Wykaz instytucji wspierających szkołę w działaniach na rzecz dziecka i rodziny3

Nazwa instytucji, służby, 
organizacji
Wykaz ważniejszych kompetencji związanych z ochroną i wsparciem dziecka
Ośrodki pomocy społecznej

W ramach ośrodków pomocy społecznej możemy oczekiwać:

  • diagnozy sytuacji dziecka i jego rodziny (w tym przemocy) w oparciu o wywiad środowiskowy i będącą jego załącznikiem Niebieską Kartę oraz, w przypadkach podejrzenia przem...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy