Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

2 września 2021

NR 65 (Wrzesień 2021)

Uczeń członkiem zespołu klasowego

0 24

Moment, w którym dziecko rozpoczyna naukę w szkole podstawowej, jest jednym z najważniejszych pod względem rozwoju społecznego etapów w życiu młodego człowieka. Dostosowanie się do panujących warunków oraz aklimatyzacja w grupie to ogromne wyzwania. Zwykle chwila rozpoczęcia edukacji kojarzy się dziecku z radością, ciekawością, zainteresowaniem i nowymi znajomościami. Oczywista jest rola wychowawcy, który ma za zadanie zintegrować dzieci oraz pomóc im stworzyć grupę. Okres wczesnoszkolny to czas, kiedy kształtują się umiejętności społeczne dzieci, a co za tym idzie, bardzo ważne są pierwsze relacje, przyjaźnie oraz umiejętność przeżywania porażki i rozczarowania.

Proces socjalizacji dziecka odbywa się podczas zwyczajnych, codziennych sytuacji. Pojęcie grupy rówieśniczej nie oznacza tylko kolegów i koleżanek z klasy, do której uczęszcza dziecko, ale także inne osoby ze środowiska szkolnego i pozaszkolnego.

POLECAMY

Ważne jest, by dziecko miało jak najwięcej okazji do nawiązania kontaktów z innymi, współczesne badania wskazują bowiem, że nie tylko kontakty z grupą rówieśniczą są korzystne – liczy się również grupa społeczna. Wyjście poza strefę komfortu, jaką jest dom rodzinny i przebywający w nim dorośli, dbający o dobre samopoczucie malucha, sprawia, że nabywa on kompetencji związanych z funkcjonowaniem społecznym. Dziecko, które funkcjonuje w grupie społecznej, zaczyna utożsamiać się z określonymi rolami. Pojawia się zjawisko samokrytyki i porównywania się z innymi dziećmi w podobnym wieku. Młody człowiek zaczyna weryfikować, analizować swój obraz, swoje zachowania, wygląd zewnętrzny, wypowiedzi, reakcje na różne sytuacje.

Warto podkreślić, że młodsze dzieci, które dopiero co przekroczyły próg szkoły, z uwagi na niedojrzałość układu nerwowego oraz nieumiejętność radzenia sobie z trudnymi emocjami często mają problem w budowaniu relacji z rówieśnikami. Korzystną sytuacją jest niewątpliwie taka, gdy dzieci umiejętnie tworzą zgrany zespół, którego wszyscy członkowie są akceptowani i zajmują odpowiednie miejsca w hierarchii. Niestety, czasami zdarza się, że następuje odrzucenie jednego lub kilku dzieci należących do klasy. Taka sytuacja powoduje, że grupa eskaluje swoją wrogość wobec odrzuconego dziecka, co skutkować może nawet zachowaniami agresywnymi. Niewątpliwie fatalne jest położenie osoby bądź osób odrzuconych, które czują się nieakceptowane przez grupę, co powoduje jeszcze większe zamknięcie w sobie, a nawet lęki czy depresję.

Sytuacja w grupie rówieśniczej ma ogromny wpływ nie tylko na psychikę dziecka oraz jego zdolność funkcjonowania w klasie czy szkole, ale także na jego wyniki w nauce. Odrzucenie przez grupę skutkować może zwiększeniem nieśmiałości i niechęcią do podejmowania zadań. Nieoceniona jest w takiej sytuacji rola wychowawcy, który na początku swojej pracy z grupą powinien poczynić obserwacje i na podstawie wysnutych wniosków rozpocząć proces integracji grupy. Dzieci powinny mieć świadomość, że każde z nich jest inne, w inny sposób wyraża siebie, swoje uczucia i potrzeby. Idealna jest sytuacja, kiedy zintegrowana i zgrana grupa tworzy zespół klasowy pod względem nie tylko formalnym, ale także funkcjonowania, wzajemnego wspierania się i dopingowania. Potrzeba przynależności do grupy jest jedną z elementarnych potrzeb człowieka. Prowadzi do rozwoju osobowości, charakteru, a także pożądanych u ludzi cech, takich jak empatia, współczucie, umiejętność odczytywania emocji i uczuć drugiej osoby. Funkcjonowanie dziecka w grupie jest bodźcem niezwykle motywującym oraz pobudzającym rozwój. Umiejętność współpracy i czerpania z siły, jaką jest zgrany zespół, pozwala wykształcić bardzo ważną dziś, z punktu widzenia rynku pracy, zdolność do podejmowania wspólnych działań. Społeczność szkolna i klasowa jako grupa rówieśnicza daje możliwość nabywania umiejętności związanych z tolerancją. Jak wiadomo, każde dziecko jest inne pod względem zarówno wyglądu zewnętrznego, zachowania, jak i sposobu mówienia czy poruszania się. Współżycie w grupie uczy, że to, co zauważamy na pierwszy rzut oka, nie determinuje cech i wartościowości osoby jako człowieka. Długotrwałe wspólne przebywanie w murach szkoły powoduje, że dzieci poznają się pod wieloma względami i w różnych sytuacjach. Pozwala to dostrzec im wartościowe cechy rówieśników oraz wysnuć wniosek, że tylko dogłębne poznanie drugiej osoby pozwala zobaczyć jego piękno i dobroć. Warto podkreślić, że sytuacja związana z globalnym kryzysem zdrowotnym, izolacją i kształceniem na odległość jest podstawą do tego, by na początku tego roku szkolnego jeszcze w większym stopniu skupić się na kwestiach związanych z funkcjonowaniem uczniów w grupie. To właśnie teraz najprawdopodobniej zmieniły się role grupowe, wielu uczniów wymaga ponownej adaptacji, niektórzy swój powrót do tradycyjnej formy edukacji uważają za niemożliwy (introwertycy lub dzieci, które dotychczas słabo funkcjonowały w zespole klasowym).

Potrzeba przynależności do grupy jest jedną z elementarnych potrzeb człowieka. Prowadzi do rozwoju osobowości, charakteru, a także pożądanych u ludzi cech, takich jak empatia, współczucie, umiejętność odczytywania emocji i uczuć drugiej osoby. Funkcjonowanie dziecka w grupie jest bodźcem niezwykle motywującym oraz pobudzającym rozwój. 

Co możemy zrobić

Po pierwsze, obserwacja – nauczyciel powinien systematycznie obserwować swoich uczniów, ich zachowanie i funkcjonowanie w różnych obszarach. Relacje i stosunki panujące w klasie to niezwykle istotna kwestia, gdyż w niektórych przypadkach to właśnie one są przyczyną innych trudności ucznia. To działanie nie wymaga specjalnego przygotowania – obserwacja może przebiegać w naturalnych warunkach: podczas lekcji, na przerwie, w świetlicy, w trakcie wycieczek czy imprez. Warto zapisywać wnioski i ważniejsze spostrzeżenia, wówczas można wrócić do tych notatek w dowolnym momencie, analizować je i formułować wnioski. 

Po drugie, badania socjometryczne – uzyskane wyniki obserwacji warto potwierdzić lub wykluczyć za pomocą badań socjometrycznych. Jak podaje E. Jarosz, techniki socjometryczne pozwalają: rozpoznać układ stosunków społecznych w klasie pod różnymi względami, uzyskać w miarę przejrzysty obraz więzi nieformalnych, łączących poszczególnych członków zespołu, identyfikować zarówno osoby szczególnie popularne, atrakcyjne w grupie (np. nieformalnych przywódców), jak i osoby, które są przez grupę odrzucone czy nielubiane oraz jednostki izolowane, które stoją na uboczu (a tym samym wymagają specjalnych zabiegów wychowawczych), porównywać pozycje społeczne poszczególnych członków grupy ze względu na określone kryteria, identyfikować występowanie różnego typu podgrup, ich skład oraz powiązania, wnioskować o spójności i zwartości grupy oraz stopniu jej integracji, śledzić rozwój stosunków między dziewczętami i chłopcami, określać ekspansywność społeczną jednostek i całej grupy oraz zmiany zachodzące w życiu i strukturze społecznej grupy pod wpływem oddziaływań wychowawczych, a także śledzić proces adaptacji nowych uczniów. W ramach tego działania możemy wykorzystać techniki przedstawione w tabeli 11

Tabela 1. Techniki ułatwiające proces adaptacji uczniów w grupie 

Nazwa techniki  Charakterystyka
Klasyczna technika Moreno Wszystkim członkom grupy zadaje się jednakowe pytania, na podstawie których dokonują oni wyboru lub odrzucenia osób, które spełniają warunki wskazane w pytaniach. Badani wskazują członków grupy, z którymi chcieliby (lub nie) wejść w określoną interakcję. Technika pozwala na uzyskanie szerokiej gamy informacji – począwszy od identyfikacji pozycji i roli wszystkich członków grupy, przez informacje o podgrupach, po dane o integracji grupy oraz ekspansywności społecznej grupy i jednostek. Przykładowe pytania: „Z kim najbardziej chciałbyś odrabiać lekcje?”, „Z kim nie chciałbyś siedzieć w jednej ławce?”. Technika ta stosowana jest nawet wśród przedszkolaków
„Zgadnij, kto to”  Badanym zadaje się (najczęściej pisemnie) serię pytań o określone cechy lub zachowania, na podstawie których wskazują oni tych członków grupy, którzy – ich zdaniem – najbardziej odpowiadają przedstawianemu kryterium. Przykładowe pytania: „To jest ktoś, kto zawsze pomaga innym…”, „Często dokucza innym…”, „Jest samolubny…”, „Jest bardzo dobrym uczniem…”. Technika ta pozwala poznać przede wszystkim percepcję członków grupy – jak badani postrzegają innych członków grupy, jakie przypisują im cechy i zachowania lub nawet pozycje społeczne. Technika może być wykorzystywana począwszy od edukacji wczesnoszkolnej
Technika szeregowania rangowego Badanym przedstawia się określone kryterium lub cechę – np. koleżeńskość, pomaganie innym, atrakcyjność – i prosi się o uporządkowanie (uszeregowanie) wszystkich członków grupy pod tym względem – od osoby spełniającej kryterium (posiadającej tę cechę) w stopniu najwyższym do osoby w stopniu słabym lub wcale niespełniającej danego kryterium. Technikę można wykorzystywać już w stosunku do najmłodszych klas szkoły podstawowej
Porównywanie parami Badani kolejno porównują zestawionych w pary członków grupy, opowiadając się pod określonym względem za każdym razem za tą osobą z pary, która w większym stopniu spełnia podane kryterium. Technika ze względu na trudności w analizie nadaje się jedynie do badania małych, kilkuosobowych grup. Cechuje się bardzo dużym stopniem dokładności oceniania osób, może być wykorzystywana do bardzo specyficznych celów, np. ostatecznego określenia pozycji kilku osób czy wyłonienia ostatecznego lidera spośród jednostek o jednakowym statusie socjometrycznym
Skale oszacowań Badani wskazują tych członków grupy, którzy ich zdaniem odznaczają się określonym stopniem natężenia danej cechy. Prosimy np. o wskazanie tych uczniów, którzy są najbardziej koleżeńscy, najbardziej aktywni czy do których można mieć absolutne zaufanie. Liczba wskazań zależy najczęściej od badanego, choć możemy określić ograniczenia (np. „Wskaż po dwie osoby…”). Ze względu na komplikacje wyrażania ocen technikę tę stosuje się głównie w grupach dzieci młodszych
Plebiscyt życzliwości i niechęci      Może występować w dwóch wariantach. W pierwszym każdy badany ocenia w kategorii „sympatii i antypatii” („lubię”/„nie lubię”) wszystkich pozostałych członków grupy na skali kilkustopniowej – trzy- lub pięciostopniowej – przez przypisanie osobom określonych symboli „+” (lubię), „0” (mam neutralny stosunek), „–” (nie przepadam). W drugim wariancie osoba wybrana z grupy jest oceniana przez wszystkich pozostałych członków w podobnym jak poprzednio systemie ocen. Technika ta pozwala na uzyskanie informacji o stosunku całej grupy do określonych jednostek, a także o stosunku jednostek do całej grupy. Identyfikuje dzieci szczególnie nielubiane i szczególnie lubiane oraz dzieci wyrażające najbardziej pozytywne lub najbardziej negatywne nastawienie uczuciowe wobec grupy. Pozwala też zorientować się, jaki ogólny klimat emocjonalny panuje w danej grupie. Technika może być stosowana we wszystkich grupach wiekowych, począwszy od przedszkola. Należy uważać jednak, by ćwiczenie to nie wpłynęło negatywnie na uczniów! Nie należy omawiać wyników na forum całej klasy! Nauczyciel powinien zadbać o uczniów – by uniknąć stygmatyzacji jednostek obdarzonych niechęcią ze strony klasy – a zadanie potraktować jedynie jako informację istotną dla dalszych działań pedagogicznych

Po trzecie, zabawa i integracja – podejmowanie działań, które mają na celu budowanie wspólnoty klasowej, to podstawowe zadanie wychowawcy. Integracja to przede wszystkim poznanie siebie, a dopiero później poznanie, zrozumienie i odnalezienie swojego miejsca w grupie. Gdy klasa jest zgrana, to panuje w niej zaufanie i dzieci czują się bezpiecznie, a co za tym idzie – proces nauczania przebiega na wyższym poziomie, motywacja uczniów jest korzystniejsza, a uczniowie dużo rzadziej przejawiają zachowania niepożądane. Zatem wszelkie działania na rzecz umocnienia i jednoczenia zespołu klasowego są pewnego rodzaju inwestycją, która oprócz tego, że daje efekty tu i teraz, to owocuje również w przyszłości. Kolejną ważną kwestią jest zabawa, do której dużo większą wagę przywiązujemy w przypadku dzieci przedszkolnych. Warto zauważyć, że uczniowie w pewnym sensie zostali pozbawieni możliwości zabawy, co nie oznacza, że nie posiadają takich potrzeb. Dlatego istotne jest, by szukać okazji i wykorzystywać wszelkie okoliczności do ich zaspokojenia, jednocześnie wykorzystując walory zabawy, których jest mnóstwo. Analizując je p...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy