Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychologia w szkole

3 lipca 2018

NR 19 (Wrzesień 2016)

Trudności z adaptacją szkolną uczniów

0 360

Rozpoczęcie roku szkolnego to dla wielu dzieci nie lada przeżycie, szczególnie dla tych, które wkraczają w szkolną rzeczywistość po raz pierwszy. Nowe środowisko wyzwala w nich wiele emocji i reakcji, które mogą prowadzić do trudności z przystosowaniem. Czasami też uczniowie klas wyższych wykazują problemy adaptacyjne – nie chcą udzielać się podczas zajęć, stronią od zabaw z grupą czy opuszczają zajęcia. Takie trudności z przystosowaniem do środowiska szkolnego obserwuje się na każdym etapie nauczania. Jak je rozpoznawać i jak im przeciwdziałać?

Adaptacja, lub inaczej przystosowanie do warunków szkolnych często określa się mianem procesu dwukierunkowego, to znaczy, że z jednej strony środowisko wpływa na jednostkę i wymaga od niej pewnych zmian w celu dostosowania się do panujących warunków, a z drugiej strony sama jednostka również wpływa na środowisko i zmienia je. Zachowanie równowagi między dostosowaniem a możliwością regulacji środowiska sprzyja prawidłowemu procesowi adaptacji ucznia. Niestety, zdarza się, że uczeń nie czuje, aby mógł wpłynąć na środowisko, a przystosowanie się do niego wydaje mu się trudnym, uciążliwym procesem. I chociaż szkoła, miejsce celowo zaprojektowane, powinna być środowiskiem umożliwiającym adaptację przeciętnemu uczniowi, okazuje się często przestrzenią, w której aktywują się rozmaite trudności. Takimi trudnościami adaptacyjnymi mogą być m.in.  problem z nawiązaniem kontaktów społecznych, wycofanie z życia klasy, lęk społeczny, obniżone poczucie własnej wartości itp.

Możliwe podłoża trudności z adaptacją

Nierzadko zdiagnozowanie przyczyn problemów z adaptacją  jest procesem trudnym i złożonym. Zazwyczaj nauczyciel ma dostęp do kawałka wiedzy zdobytej na podstawie obserwacji czy rozmów z uczniem lub jego rodzicem. Pozwala to na poznanie społecznego przystosowania ucznia, czyli jego dostosowania do przyjętych norm czy narzuconej roli. Niestety, to za mało, aby poprawnie zdiagnozować przyczyny problemów. Istnieje bowiem jeszcze tzw. przystosowanie osobowe (wewnętrzne ustosunkowanie się do środowiska), czyli zestaw emocji i myśli, jakie żywi uczeń. Tym jednak nie dzieli się zbyt chętnie. Dlatego nauczyciel, zanim postawi diagnozę, powinien poświęcić odpowiednio dużo czasu na zgromadzenie potrzebnych informacji. Czasami diagnoza jest ewidentna – uczeń nie chce przychodzić do szkoły, bo jest gnębiony przez starszych kolegów. Nie zawsze jednak sytuacja jest oczywista. Dlaczego trudności adaptacyjne występują? Przeanalizujmy kilka przypadków.

Warunki środowiskowe

Szkoła jest specyficznym środowiskiem. Z jednej strony intencjonalnie stworzona, zaprogramowana od A do Z, z ustalonymi regułami i procedurami, a z drugiej – nieokiełznana i nie dająca się uformować, tworzona przez różne osobowości i sytuacje. Właśnie ta zmienność i dynamika występująca w szkole może być podłożem różnych problemów z przystosowaniem. Szkolnymi czynnikami stresującymi, wyzwalającymi trudności z adaptacją, mogą być poziom hałasu, liczba klas (szczególnie w dużych placówkach), różnice wieku uczniów (szkoły podstawowe łączone z gimnazjami), surowy nauczyciel, dokuczający kolega itd. Częstym powodem trudności dziecka jest niemożność zintegrowania się z grupą albo padanie ofiarą szykan i agresji. Dla większości osób kontakty społeczne są ważną sferą i bycie nielubianym czy odtrąconym generuje nieprzyjemne emocje. Dziecko wkraczające w świat szkolny szczególnie dotkliwie odczuwa bycie odtrąconym przez grupę, więc naturalną reakcją jest izolacja, szczególnie gdy rówieśnicy otwarcie okazują swoją niechęć.

Warto wybierać zabawy, które angażują  uczniów do współpracy i pozwalają im wykorzystać swoje mocne strony. Należy unikać zabaw z elementami rywalizacji oraz oceniania, aby nie wzbudzać w dzieciach z trudnościami adaptacyjnymi poczucia niższości.

W wieku wczesnoszkolnym dziecko wkracza w etap rozwoju, w którym wyjątkowo ważna jest dla niego własna produktywność i samodzielność, a brak możliwości spełnienia tych dążeń powoduje poczucie niższości. Jest to faza rozwoju określana przez psychoanalityka i psychologa rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona fazą nabywania kompetencji. W tym okresie dziecko porównuje swoje dokonania z resztą rówieśników, dąży do bycia potrzebnym, samodzielnym i docenionym. Jeżeli czuje się gorsze od innych, może unikać wchodzenia w relacje czy bycia aktywnym podczas zajęć, z obawy przed gorszą oceną czy wyśmianiem. Ogromną rolę na tym etapie pełni nauczyciel, który może pomóc dziecku poprzez indywidualne ocenianie jego postępów, wyrozumiałość, gdy robi ono błędy i docenianie jego starań. W przypadku odtrącenia przez grupę, nauczyciel powinien zadbać o integrację klasy, ale jeżeli próby integracji zawodzą, warto przeprowadzić pogadankę wśród uczniów, a nawet zaangażować w nią rodziców. Najważniejsze jest reagowanie, gdyż na wczesnym etapie adaptacji dziecka o wiele szybciej i skuteczniej można te problemy wyeliminować. 

Czynniki osobowościowe 

Czynniki osobowościowe to wachlarz źródeł problemów adaptacyjnych, związanych z osobowością, temperamentem czy zmianami neurologicznymi dziecka lub jego 
chorobami.

Osobowość można określić za pomocą pięciu osi:

  • ekstrawersja/ introwersja – ta oś odnosi się do sposobu i częstości podejmowania interakcji społecznych, a także do poziomu wykazywanej aktywności, skłonności do wyrażania pozytywnych emocji i nawiązywania bliższych relacji. Dzieci bardziej ekstrawertyczne lubią zabawy grupowe i ruchowe, często są radosne i podekscytowane nowymi możliwościami, natomiast uczniowie introwertyczni raczej wolą spędzać czas na samotnej zabawie, mają niewielu przyjaciół (jednego, dwóch bliskich kolegów z klasy) lub w ogóle nie wchodzą w bliższe relacje, są często powściągliwi w wyrażaniu emocji. Jeżeli dziecko jest silnie introwertyczne, może to prowadzić do trudności adaptacyjnych, szczególnie na tle współpracy z klasą.
  • Neurotyczność stałość emocjonalna – ta oś odzwierciedla poziom stabilności emocjonalnej. Im wyższy poziom neurotyczności ma uczeń, tym bardziej jest zmienny emocjonalnie, posiada skłonność do przeżywania różnych emocji, częściej tych o zabarwieniu negatywnym (gniew, strach, poczucie winy), a także jest bardziej podatny na stres niż uczeń wykazujący stałość emocjonalną.
  • Ugodowość / antagonizm – oś określa nastawienie do innych osób. Im bardziej uczeń jest ugodowy, tym chętniej wchodzi w relacje z innymi, pomaga im, wykazuje altruizm. Jeżeli idzie w stronę antagonizmu, częściej wchodzi w konflikty niż współpracuje.
  • Sumienność / nieukierunkowanie – wyniki na tej osi określają stopień zorganizowania osoby i preferencje co do uporządkowania zadań. Osoby bardziej sumienne preferują zadania logiczne, oparte na procedurach i wytycznych, natomiast osoby wykazujące nieukierunkowanie mają wyższy poziom tolerancji chaotyczności, spontaniczności i zadań abstrakcyjnych.
  • Otwartość na doświadczenie – określa stopień ciekawości w stosunku do nowych rzeczy, gotowość do podejmowania wyzwań i pozytywne spojrzenie na życie.

Poznając strukturę osobowości ucznia, możemy rozpoznać, czy dane trudności adaptacyjne wynikają z czynników osobowościowych, czy z innych źródeł. Czasami na pierwszy rzut oka może się wydawać, że dziecko nie potrafi się zintegrować z grupą i izoluje się od rówieśników. Jednak zanim określimy to mianem trudności adaptacyjnej, poświęćmy trochę czasu na bliższą obserwację, bo może się okazać, że dziecko jest typem introwertycznym i zabawa w grupie nie należy do jego ulubionych. Jeżeli brak głębszych kontaktów z rówieśnikami nie sprawia mu problemu ani nie zaburza jego funkcjonowania czy zdolności do nauki, lepiej unikać łatki „nieprzystosowany”. 

Innym źródłem osobowościowym może być lęk społeczny, czyli obawa przed negatywną oceną ze strony innych. Dzieci doświadczające lęku starają się nie wchodzić w kontakty społeczne i wybierają izolację, co ma im pomóc uniknąć możliwej oceny. Często lęk społeczny czują uczniowie nieśmiali. Psycholog Barbara Harwas-Napierała określa nieśmiałość jako poczucie dyskomfortu, wrażenie, że jest się „nie na miejscu” oraz zahamowanie działań w obecności innych osób. Uczniowie nieśmiali często są świadomi swoich lęków, mają skłonność do rozmyślania i analizowania własnych uczuć i tego, co robią. Takie myśli tym bardziej hamują ich aktywność. W przypadku nieśmiałości czy lęku społecznego warto reagować. Nie jest to cecha osobowości, ale nieprawidłowość, z którą można walczyć. Gdy mamy do czynienia z introwertykiem, widzimy jego zahamowanie w relacjach z innymi dziećmi, jednak gdy dochodzi do wypowiedzi ustnych czy funkcjonowania na innej płaszczyźnie, zazwyczaj radzi on sobie dobrze i nie odchyla się od normy. W przypadku nieśmiałości czy lęku dziecko często ma trudności z wypowiedziami, czerwieni się, ucieka wzrokiem, nie podejmuje innych aktywności, jego funkcjonowanie widocznie się pogarsza. Gdy w klasie pojawia się dziecko nieśmiałe lub zalęknione, warto skonsultować się ze szkolnym psychologiem/pedagogiem i podjąć dialog z jego rodzicami. Więcej wskazówek dotyczących pracy z takim uczniem można znaleźć w czerwcowym numerze „Życia Szkoły” (6/2016). 

Niektóre dzieci mogą cierpieć na zaburzenia rozwoju o podłożu neurologicznym. Wtedy często, oprócz wycofania, możemy dostrzec gorsze wyniki w nauce, zaburzenia psychoruchowe czy zachowania odstępujące od normy, np. kołysanie się, powtarzanie jakichś słów itp. W przypadku takich symptomów niezbędna jest rozmowa z rodzicami i specjalistami, np. z poradni diagnostycznej. Samodzielna próba adaptacji dziecka w klasie zazwyczaj kończy się porażką.

Sytuacja rodzinna i wydarzenia kryzysowe

Oprócz środowiska szkolnego i czynników osobowościowych, ogromny wpływ na funkcjonowanie dziecka ma jego sytuacja rodzinna oraz wydarzenia kryzysowe z jego życia np. śmierć bliskiej osoby, rozwód rodziców, wypadek, choroba itd. Często problemy z życia rodzinnego uczeń odreagowuje właśnie w szkole. 

Niektóre dzieci zachowują się agresywnie, dokuczają innym czy przeszkadzają na zajęciach, inne natomiast mogą się izolować, nie uczestniczyć w życiu klasy, nie radzić sobie z przestrzenią szkolną. W przypadku wystąpienia jakichkolwiek zachowań nieadaptacyjnych ucznia należy porozmawiać z rodzicami lub opiekunami. Szczególnie ma to znaczenie w przypadku, gdy uczeń wcześniej funkcjonował poprawnie, natomiast po okresie wakacyjnym lub w innym momencie roku szkolnego jego zachowanie zmieniło się. Należy jednak pamiętać, że niektórzy rodzice niechętnie rozmawiają o swoich problemach, dlatego nauczyciel musi wykazać się nie lada delikatnością, cierpliwością i taktem, aby rodzic chciał współpracować i nie czuł się przy tym atakowany lub oceniany. Najlepiej w takim kontakcie podkreślać dobro dziecka i skupiać się na jego funkcjonowaniu w przestrzeni szkolnej. Należy unikać wartościowania i oceniania, np. „gdyby miała Pani lepsze stosunki z ojcem Krzysia, może jego problemy zniknęłyby”. To samo dotyczy przymiotników i szufladkowania ucznia. Dla przykładu, zamiast mówić: „Krzyś jest wycofany, nieśmiały i kiepsko nawiązuje relacje z rówieśnikami” można to samo przekazać, unikając przymiotników i skupiając się na faktycznych zachowaniach: „Krzysiu nie inicjuje kontaktów z innymi dziećmi, nie odzywa się nawet, gdy jest wywołany do odpowiedzi, zazwyczaj czas spędza sam siadając na ławce w końcu korytarza”. Opis faktycznego zachowania pozwala rodzicowi samodzielnie zinterpretować sytuację i nie daje pretekstu do oburzenia się czy przestraszenia. 

Jak pomóc?

W obliczu trudności adaptacyjnych, szczególnie na tle czynników szkolnych, nauczyciel ma do dyspozycji szereg narzędzi. Jednym z nich są zajęcia integracyjno-adaptacyjne.

Integracja ma szczególne znaczenie w klasach pierwszych, pozwala ona dziecku poczuć się swobodnie w nowej grupie kolegów i koleżanek. Natomiast w klasach wyższych poświęcenie czasu na integrację może zwiększyć poczucie bezpieczeństwa oraz samoocenę uczniów, którzy wykazują...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy