Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

23 lutego 2022

NR 70 (Luty 2022)

Stres u uczniów w wieku wczesnoszkolnym

0 271

Dzieci tak samo jak dorośli doświadczają w swoim życiu rozmaitych sytuacji stresowych, także objawy stresu i przeżywane negatywne emocje są u nich podobne. Dysponują one jednak znacznie mniejszymi możliwościami zrozumienia źródła stresu i sposobu radzenia sobie z nim. Potencjalnie każda zmiana – niezależnie od tego, czy jej konsekwencje są pozytywne, czy negatywne – bywa dla dzieci stresująca. Młodszy wiek szkolny stanowi jeden z krytycznych okresów ontogenezy pod względem doświadczania stresu, m.in. z uwagi na przejście dziecka do środowiska szkolnego, zwiększenie wymagań związanych z nauką, nabywanie nowych kompetencji i umiejętności, takich jak czytanie, pisanie i liczenie, ograniczenie aktywności fizycznej, upór i nieposłuszeństwo, zazdrość o miłość i uwagę rodziców, samokrytycyzm i zwiększoną samoświadomość.

Stres towarzyszy każdemu człowiekowi przez większość życia. Jego wpływ na zdrowie jest zależny od wielu czynników. Jednym z najważniejszych spośród nich jest umiejętność skutecznego radzenia sobie z nim. Zdolność tę należy kształtować i pielęgnować od najmłodszych lat. Objawy stresu u dzieci bywają rozmaite, przede wszystkim manifestują się one poprzez symptomy fizjologiczne, behawioralne (zmiany w zachowaniu dziecka), emocjonalne i poznawcze. 

Symptomy sygnalizujące nadmierny stres 

Jeżeli dziecko przeżywa stres, często daje o tym znać jego organizm. Reakcje psychosomatyczne – takie jak rozstrój żołądka, bóle głowy, zmęczenie, zaburzenia snu, kłopoty z wydalaniem – mogą wskazywać, że coś jest nie w porządku. Jeżeli symptomy wskazują na chorobę psychosomatyczną, rodzice powinni potraktować je poważnie. To nieistotne, czy dziecko udaje, czy nie. Ważny jest problem, który się za tym kryje. Nagła zmiana w zachowaniu często oznacza wołanie o pomoc. Jeżeli dobry uczeń zaczyna dostawać złe stopnie, trzeba się temu przyjrzeć. Tak samo ma się rzecz z dzieckiem, które z psotnika przemienia się w aniołka. Szczególnie niebezpieczne i niepokojące są działania wymierzone przeciw własnemu zdrowiu lub życiu. Dzieci, które oświadczają, że nikt ich nie lubi, w rzeczywistości informują nas, iż nie lubią samych siebie. Podobnie jest z przechwałkami. Chociaż chwalenie się prawdziwymi lub wyimaginowanymi osiągnięciami pozornie nie ma nic wspólnego z poczuciem niższości, bywa próbą przezwyciężenia głęboko zakorzenionej niewiary we własne siły. 

Funkcją symptomów sygnalizujących nadmierny stres jest ostrzeganie przed zbyt dużym zużyciem organizmu i zagrażającym mu niebezpieczeństwem. Dla nauczyciela powinny one stanowić czytelną informację o tym, że – obok działań o charakterze profilaktycznym – należy podjąć skuteczną interwencję.

POLECAMY

Toksyczny stres 

Wszyscy doświadczamy ciężkich i dramatycznych chwil w życiu. Niestety, stres jest nieuniknioną częścią naszej egzystencji.
 To właśnie pokonując trudne sytuacje, uczymy się determinacji, optymizmu i regulacji emocjonalnej. Gdy dziecku dane będzie radzić sobie ze stresem w kontekście miłości i bliskich więzi rodzinnych, gdy będzie mogło czuć się bezpiecznie w obecności wspierających osób, to dane mu będzie przejść przez traumatyczne przeżycia bez wielkiej rany na psychice. Gdy jednak doświadcza stresu toksycznego, spowodowanego długotrwałym, chronicznym zaniedbaniem, znęcaniem się, niestabilnością i chaosem w domu, nadużywaniem alkoholu przez członków rodziny, separacją od rodziców lub emocjonalnym porzuceniem przez rodzica, gdy nikt nie jest w stanie poświęcić mu uwagi, dać wsparcia i zapewnić emocjonalnego i fizycznego bezpieczeństwa, to wtedy możemy spodziewać się długotrwałych skutków. Im mniejsze dziecko dotyka toksyczny stres, tym większe spustoszenie czyni, bo rozwijający się mózg wchłania wszystko jak gąbka. Efekty widać gołym okiem, a zalicza się do nich problemy z koncentracją, pamięcią i skupieniem uwagi w szkole, impulsywność, agresję, brak regulacji emocjonalnej, zwiększoną wrażliwość na stres, nieumiejętność radzenia sobie z problemami, zwiększoną podatność na uzależnienia, choroby psychiczne, zmniejszoną odporność organizmu, migreny i chroniczny ból.

Dziecko nie zawsze może uniknąć stresu. Zdarzają się różne życiowe sytuacje, które inaczej są postrzegane przez dziecko, a inaczej przez dorosłych.

  • Śmierć któregoś z rodziców = wina. Dziecko może sobie przypominać chwile, kiedy gniewało się na jednego z rodziców, i teraz w głębi serca siebie obwinia za jego śmierć.
  • Rozwód = porzucenie. Logika dziecka podpowiada mu, że skoro rodzice już się nie kochają, to je również mogą przestać kochać.
  • Alkoholizm = napięcie. W domach alkoholików na co dzień panuje atmosfera strachu, osamotnienia, zakłamania, niepewności, gróźb albo faktycznej przemocy niemająca nic wspólnego ze zdrowym otoczeniem, które sprzyja prawidłowemu rozwojowi.
  • Bójki między rodzicami = strach. Jak wykazały badania, bójki między rodzicami są dla dzieci tak stresujące, że wywołują u nich wymioty, tiki nerwowe, wypadanie włosów, tracenie lub przybieranie na wadze, a także chorobę wrzodową.
  • Wygórowane ambicje = frustracja. Wygląda na to, że w każdej dziedzinie życia dzieci zmagają się w zawodach urządzanych przez dorosłych. W szkole, w domu, nawet podczas zabawy muszą być najlepsze. Wyścig nigdy się nie kończy, a dziecko nigdy nie wygrywa.
  • Nowy człowiek rodziny = strach. Dziecko, zamiast myśleć, że zyskało brata lub siostrę, może mieć wrażenie, iż straciło rodziców, gdyż odtąd musi dzielić z kimś ich miłość i uwagę.
  • Szkoła = ból rozłąki. Za każdym razem, gdy dziecko rozstaje się z matką, by pójść do szkoły, czuje się trochę tak, jakby było porzucone, odtrącone.
  • Błędy = upokorzenia. Dzieci nie mają jeszcze wyrobionego sądu o sobie, toteż odznaczają się nieprzeciętną skłonnością do wyolbrzymiania niektórych swych błędów. Uczucie upokorzenia jest jedną z podstawowych przyczyn samobójstw wśród dzieci.
  • Niepełnosprawność = frustracja. Dziecko niepełnosprawne fizycznie lub intelektualnie nie tylko spotyka się z kpinami bezlitosnych rówieśników, ale być może musi też znosić objawy zniecierpliwienia rozczarowanych nauczycieli oraz krewnych, których oczekiwań po prostu nie jest w stanie spełnić.

Badania naukowe mówią, że da się zminimalizować efekty traumy u dziecka przez obecność chociaż jednej osoby dorosłej, która będzie umiała sprawić, że poczuje się ono bezpieczniej i zobaczy świat jako miejsce mniej groźne.
Oto jak można pomóc dziecku radzić sobie z toksycznym stresem:

  • Bądź z nim, więź międzyludzka jest kojąca. Dzieci muszą czuć się bezpiecznie, by się rozwijać. Dziecko żyjące w toksycznym stresie jest przerażone i samotne. Przełam tę samotność i zbliż się do niego. Słuchaj, co mówi, i daj mu poczucie komfortu płynącego z twojej obecności.
  • Mów łagodnie. Cierpiące dziecko jest kruche, ale bywa też agresywne i wycofane. Ton głosu, gesty, kontakt wzrokowy i mowa ciała są znaczące, kiedy chcesz pomóc dziecku. Unikaj gwałtownych ruchów czy podniesionego głosu, który mógłby wzburzyć i tak już kruchy układ nerwowy dziecka.
  • Zabawa stymuluje system nerwowy i pomaga dziecku uspokoić się. Zabawa to coś więcej niż gra – to więź, połączenie, uśmiech, komunikacja i ruchy.
  • Pomóż nazwać emocje. Nieumiejętność nazwania emocji wzmaga dezorientację dziecka. Możesz opowiedzieć swoją historyjkę typu „kiedy byłem mały…”  lub użyć gry, lalki bądź narysowanej twarzyczki – symbolizujących różne emocje. Każda emocja ma swoją energię i ta energia musi być wyrażona. Na przykład, gdy dziecko czuje się zagrożone, jego mózg wyzwala uczucie strachu i daje energię, by uciekać. Gdy dziecko nie może uciec, bo zostaje zatrzymane przez używającego przemocy krewnego, to energia ta jest uwięziona w ciele i kumuluje się tam. Wyrażanie emocji może nastąpić w wielu formach – poprzez sztukę, zabawę, pisanie, rozmowę. Jeśli dziecko pozytywnie reaguje na wyrażanie emocji, zaobserwujesz wyraźną ulgę, uśmiech i pragnienie utrzymania kontaktu z tobą – to znaczy, że twoja metoda działa. Jeśli zobaczysz napięcie, smutek, złość czy wycofanie – musisz zmienić sposób.
  • Pomóż dziecku zrozumieć sytuację i zapewnij, że nie jest ona jego winą. Dzieci mają tendencję do winienia siebie za negatywne sytuacje. To prowadzi do poczucia, że to one są złe i niegodne miłości. Zapewnij, że teraz jest bezpieczne i że nie jest samo. Nie kłam. Staraj się wyjaśnić, co się stało i co teraz dzieje się w jego życiu.

Pozytywny stres 

Poziom doświadczanego stresu u dzieci musi być optymalny, aby zadziałał motywująco i efektywnie. Jego odpowiednie natężenie potrafi działać pobudzająco i sprawiać, że dzieci chcą i potrafią zrobić o wiele więcej niż mogłoby nam się wydawać. Takie uczucie nosi nazwę eustresu, czyli stresu pozytywnego, który bardziej przypomina przyjemną ekscytację na myśl o wyzwaniu, które zostało przed dzieckiem postawione. 

Zjawisko pozytywnego stresu u dzieci może być świetnym motywatorem do nauki i osiągania wyznaczonych przez nie celów. Dzieje się tak, gdy dziecko posiada odpowiednie zasoby, które umożliwią mu wykonanie postawionego przed nim zadania. Gdy jednak poziom stresu jest zbyt wysoki i przekroczy pewien próg, zaczyna działać w sposób odwrotny do zamierzonego, odbierając chęci do nauki, zabawy czy jakichkolwiek innych aktywności. Innymi słowy, po przekroczeniu pewnej granicy stres traci swoje dobroczynne właściwości i zaczyna nabierać negatywnych cech, z którymi zazwyczaj go kojarzymy – nieprzyjemne napięcie, utrudniona koncentracja, rozproszenie uwagi, ból w podbrzuszu, nudności, płaczliwość i wiele innych. Natomiast optymalny poziom stresu u dzieci to taki, gdy są one na tyle pobudzone, że podejmując się jakiegoś zadania, starają się wykonać je możliwie jak najlepiej, jednocześnie jednak nie paraliżuje ich strach przed porażką czy konsekwencjami złego wykonania. Stres wzbudza w nich motywację i chęć dążenia do jak najlepszego wyniku, ponadto robią to z poczuciem satysfakcji. Warto jednak wspomnieć, że poziom stresu może być także zbyt niski i nie motywować dziecka do żadnej aktywności. 

Wpływ stresu na proces uczenia się

Stres ma u dzieci niebagatelny wpływ na proces uczenia się. Oprócz wspomnianej wyżej motywacji i mobilizacji (lub jej braku) poziom doświadczanego stresu wpływa również na zdolności poznawcze, które biorą udział właśnie w procesie przyswajania wiedzy przez dziecko. Optymalny poziom stresu u dziecka, dzięki wydzielanym przez organizm hormonom, poprawia koncentrację i wyostrza zmysły. Niestety, jeśli stres jest doświadczany stale, przez długi czas lub jego poziom jest zbyt wysoki, pojawiają się problemy z rozumieniem i trudności w koncentracji na danym materiale, które dziecko próbuje przyswoić. Niemieccy badacze dowiedli, że stres obniża zdolność uczenia się średnio o 30 procent. Wynika to z bezpośredniego współdziałania adrenaliny, noradrenaliny, kortykosteroidów i kortykoliberyny w mózgu. Pamiętajmy bowiem, że umiejętnościami i zdolnościami w dużej mierze kierują właśnie procesy chemiczne w mózgu, a stres – również ten doświadczany przez dzieci – ma ogromny wpływ na pracę młodego, rozwijającego się mózgu.

Jak możemy pomóc dzieciom radzić sobie ze stresem?

Dziecko posiadające zdrowy obraz siebie jest odporniejsze na nadmierny stres. Szacunek do samego siebie wytwarza poczucie pewności, pomaga dzieciom uwierzyć, że dadzą sobie radę z każdym wyzwaniem. Nie możemy uchronić ich przed porażką, lecz możemy uczynić ją rzeczą normalną i zredukować jej wpływ na obraz siebie dziecka. Jeśli niepowodzenia zdarzają się często, być może powinno się zachęcić dziecko do podejmowania zajęć, w których będzie odnosiło większe sukcesy. Należy zauważać małe osiągnięcia i być czujnym na objawy poczucia własnej niewystarczalności u dziecka.

Poczucie humoru nie tylko daje szczęście, lecz również jest ważnym narzędziem uodparniania na stres. Nasze ciała są najzdrowsze, gdy jesteśmy najszczęśliwsi. Dzieci, które częściej uśmiechają się i częściej wybuchają śmiechem, są popularniejsze wśród kolegów i lepiej radzą sobie w szkole, nawet gdy doświadczają więcej stresu niż pozostałe.

W codziennych kontaktach w szkole istnieje wiele sytuacji, w których nauczyciel może dowartościować ucznia. Aby zbudować zaufanie uczniów do samych...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy