Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

9 listopada 2020

NR 58 (Listopad 2020)

Pomóż pokonać nieśmiałość

153

Nieśmiałość to zjawisko, które w znacznym stopniu utrudnia funkcjonowanie, występuje w sytuacjach społecznych, powodując nieprzyjemne uczucia, prowadzące do pewnego rodzaju „paraliżu”, obezwładnienia, odczuwania przymusu wycofywania się z trudnych sytuacji. Zapewne każdy nauczyciel na swojej drodze spotkał ucznia nieśmiałego i tym samym mógł obserwować, jak wielkim jest to problemem.

Symptomy nieśmiałości, które możemy zauważyć wśród naszych uczniów, mają szerokie spektrum – poczynając od zaburzeń głosowych, przez objawy czerwienienia się twarzy lub bladości, po trudności w poruszaniu się i drżenie ciała. Zjawisko nieśmiałości związane jest z postrzeganiem własnej osoby i lękami powstałymi wskutek zaburzeń spowodowanych niepowodzeniami w działaniu. Dziecko, które ma trudności w realizacji postawionych przed nim zadań, staje się wycofane, nie chce podejmować dalszych prób, izoluje się. Nieśmiałość związana jest także z pojęciem niskiej samooceny, która najczęściej jest wynikiem rzeczywistych niepowodzeń, wskutek których dziecko zaczyna postępować nader ostrożnie i oczekuje na swojej drodze trudności. Jest to zatem rodzaj lęku społecznego o podłożu emocjonalnym związanym z negatywnym postrzeganiem siebie. Pojawienie się u ucznia tego typu lęku inicjuje bierność w jego zachowaniu, niechęć do podejmowania inicjatywy, nieuczestniczenie w życiu grupy, unikanie aktywności ruchowej. Do szczególnych cech dzieci nieśmiałych należy unikanie zabierania głosu w dyskusjach i rozmowach, unikanie ruchu, kiedy inni go podejmują, oraz pozostawanie w izolacji, kiedy inni nawiązują kontakty i relacje z otoczeniem. U osób nieśmiałych dominuje obniżony poziom reakcji zewnętrznych, który może objawiać się tylko w pewnym wieku lub też towarzyszyć im przez całe życie. Nieśmiałość dziecięca związana jest z kształtowaniem się własnej osobowości i poczucia wartości czy niedojrzałością reakcji na różne sytuacje.

POLECAMY

Natomiast nieśmiałość, która towarzyszy człowiekowi przez całe dorosłe życie, staje się cechą osobowości i ma ogromny wpływ na jego funkcjonowanie w społeczeństwie. Dziecko w wieku szkolnym, będąc częścią grupy, uczy się funkcjonowania wewnątrz jej struktury. Obserwuje zachowania innych, uczy się reakcji na różne sytuacje spowodowane przez innych, ale również przez siebie. Pojawia się też zdolność do przyjmowania punktu widzenia innych i spostrzegania ich emocji, pojawia się silna potrzeba asymilacji z grupą. Wśród uczniów zauważa się wchodzenie w relacje, przyjaźnie, próby imponowania rówieśnikom czy zdobywania szacunku i uznania kolegów.

Zjawisko nieśmiałości związane jest z postrzeganiem własnej osoby i z lękami powstałymi wskutek zaburzeń spowodowanych niepowodzeniami w działaniu.

Osoby nieśmiałe, żyjąc jakby z boku wszystkich tych sytuacji, relacji i więzi, wydają się być obojętne i niezainteresowane. Jednakże ich potrzeba stworzenia relacji jest bardzo silna, a ich brak powoduje poczucie społecznej izolacji czy tęsknotę za nimi. W rezultacie u dziecka nieśmiałego może pojawić się złość, która skierowana będzie bądź na siebie i spowodowana niemocą zmiany istniejącej sytuacji, bądź też w stronę osób, dla których relacje są czymś naturalnym i nawiązywanie ich przychodzi im z łatwością. Sytuacja taka jest o tyle niebezpieczna, że złość najczęściej jest przez dzieci tłumiona, co jest wynikiem silnej kontroli emocjonalnej. Jednakże zbyt duże nagromadzenie negatywnych emocji powodować może ich niekontrolowany wybuch, który skierowany może być przeciwko sobie lub innym. Dlatego tak ważne jest, by rodzice, wychowawcy czy nauczyciele starali się integrować grupy i klasy, stosowali ćwiczenia i zadania, których celem jest przełamywanie nieśmiałości u dzieci. Warto też łączyć w pary lub grupy uczniów, którzy będą potrafili stworzyć zespół, gdzie każdy będzie miał przypisaną rolę do wykonania, gdyż sprzyja to budowaniu poczucia własnej wartości i poczucia bycia częścią społeczności.

Symptomy somatyczne towarzyszące nieśmiałości

Nieśmiałość u dzieci to nie tylko cecha przejawiająca się w zachowaniu, wycofanie, małomówność czy lękliwość w stosunku do osób czy sytuacji. Jednym z głównych objawów nieśmiałości jest zwiększone napięcie mięśniowe, które powodować może szereg dolegliwości, między innymi trudności w wysławianiu się, które spowodowane są ściśnięciem klatki piersiowej i nieprawidłowym oddychaniem, napięcie wiązadeł głosowych czy sztywność mięśni twarzy. U osób nieśmiałych często obserwuje się bądź zbyt ciche mówienie, bądź zmianę tembru głosu, co spowodowane jest właśnie owym napięciem. Ponadto napięcie mięśniowe prowadzi do zaburzeń w poruszaniu się, spowolnienia i niezręczności ruchów czy powłóczenia nogami, a także drżenia całego ciała lub jego fragmentów (najczęściej dłoni) i wrażenia zmęczenia. Innym symptomem nieśmiałości jest bardzo trudny do przezwyciężenia oraz zaakceptowania stan ograniczenia w funkcjonowaniu zmysłów. Pojawia się on najczęściej w sytuacjach silnie stresujących dla dziecka i objawia się obniżeniem percepcji, pogorszeniem widzenia czy słyszenia. Szczególną sytuacją dla ucznia jest wywołanie do odpowiedzi w czasie lekcji. Uczeń nieśmiały, który reaguje stresem, w takim momencie może zablokować się na tyle, że pomimo iż jest przygotowany, to albo nie dosłyszy pytania nauczyciela, albo nie jest w stanie go zrozumieć i w efekcie nie udziela odpowiedzi. Takie przypadki mają szczególnie przykre konsekwencje, gdyż jeszcze bardziej obniżają samoocenę dziecka i pogłębiają jego lęki. Kolejną grupą symptomów są zakłócenia naczyniowe, które powodować mogą dwa rodzaje reakcji. Jeśli nieśmiałość i stres u dziecka powoduje rozszerzanie się naczyń peryferycznych, to obserwujemy czerwienienie się twarzy, czasem też uszu i szyi. W sytuacji, gdy dziecko uświadamia sobie ten fakt i spodziewa się takiej reakcji organizmu, odczucie lęku i stresu się wzmaga. Jeżeli natomiast naczynia peryferyczne ulegają zwężeniu, twarz staje się blada i pozbawiona wyrazu. Kolejnym rodzajem reakcji są zaburzenia wydzielnicze, których najczęstszym objawem jest nadmierne pocenie się, niezwiązane z wysiłkiem fizycznym czy temperaturą otoczenia. Innymi symptomami zaburzeń wydzielniczych są obniżone wydzielanie śliny i suchość w jamie ustnej i gardle. Katalog symptomów związanych z występowaniem nieśmiałości u dzieci jest bardzo obszerny. Chodzi tu bowiem nie tylko o niemożność przełamania bariery lęku, ale też o inne dolegliwości, których skutki mogą być dla dziecka bardzo nieprzyjemne.

Chcąc wspierać dziecko, nigdy nie krytykuj jego zachowania i symptomów wynikających z nieśmiałości.

Biorąc pod uwagę złożoność problemu oraz konieczność wieloaspektowego podejścia do ucznia dotkniętego tym stanem, należy podjąć szereg działań mających na celu wsparcie ucznia nieśmiałego.

Jak okazać wsparcie nieśmiałemu uczniowi?

Po pierwsze, zrozumienie – najistotniejszą kwestią w pracy z dzieckiem z jakimikolwiek problemami jest budowanie przyjaznej przestrzeni, pełnej bezpieczeństwa, zaufania i zrozumienia oraz akceptacji dla odmienności. Można to czynić głównie poprzez uświadamianie ucznia, że jest wyjątkowy, rozpoznawania jego mocnych stron i budowania zasobów. Chcąc wspierać dziecko, nigdy nie krytykuj jego zachowania i symptomów wynikających z nieśmiałości. Niezwykle pomocnym działaniem może okazać się również dostosowanie warunków edukacyjnych (np. zminimalizowanie odpowiedzi ustnych na forum klasy, dopiero jeśli zauważysz gotowość ucznia, wprowadzaj go w to zadanie metodą małych kroków).

Po drugie, integrowanie – działania wspierające prawidłowe relacje w klasie są ogromnie ważną kwestią, która w przypadku ucznia nieśmiałego jest kluczowa, często bowiem uczeń taki jest wyśmiewany, odrzucany, zdarza się również, że pada ofiarą przemocy rówieśniczej. Dlatego tak ważne są nasza czujność oraz ewentualne działania interwencyjne, mające na celu przerwanie destrukcyjnej sytuacji. 

Tab. 1. Przykłady sesji1

Główny cel sesji Pomoc w uzyskaniu stanu odprężenia psychofizycznego Uzyskanie wglądu we własne marzenia
Muzyka towarzysząca
wizualizacji 
Pawelski G., Słoneczko [w:] Mizemor, Muzyka natury i cywilizacji, Edycja Świętego Pawła, Częstochowa 1995  Bergman S., Peaceful Thoughts [w:] Bergman Z., Morning Solitude, Platinum Disc Corporation, Kanada 1995
Wprowadzenie 
w dobry nastrój  
 „Opowiedz mi o tym, co miłego wydarzyło się ostatnio w Twoim życiu”
„Będę rzucała Ci piłkę, a Ty ją złapiesz. Wyobraź sobie teraz, że nie jest to piłka, ale: kwiat, kapelusz, gorące żelazko, bęben, poduszka”
„Otwórz szeroko oczy, wytrzymaj tak chwilę i zamknij je”
„Otwórz jak najszerzej usta, wytrzymaj chwilę i zamknij je”
„Rozłóż szeroko ramiona, wytrzymaj chwilę i złóż je”  
 „Opowiedz o tym, co miłego wydarzyło się ostatnio w Twoim życiu”
„Uderz kilka razy bardzo cicho dłońmi o podłogę, a potem zrób to samo bardzo głośno”
„Weź w prawą dłoń gąbkę i ściśnij ją z całych sił, po czym rozluźnij dłoń. Weź gąbkę w lewą dłoń i znów mocno ściśnij. Rozluźnij uścisk i powtórz ćwiczenie kilka razy”
Ćwiczenia
oddechowe  
„Wyobraź sobie, że przed Tobą stoi ogromny urodzinowy tort, na którym pali się tyle świeczek, ile masz lat. Postaraj się za jednym wydechem zdmuchnąć te świeczki”
„Nadmuchaj bańkę mydlaną. Musisz dmuchać powoli, na jednym wydechu, aby była ona jak największa”
 „Połóż na wyciągniętej dłoni piórko i dmuchaj na nie tak, aby się uniosło”
„Wciągnij głęboko nosem zapach trzymanego w dłoni paska papieru nasączonego perfumami i wypuść powietrze ustami”
 „Zobaczymy teraz, ile powietrza potrafisz wydychać. Weź głęboki wdech nosem, a ustami wypuść powietrze do trzymanego w dłoni woreczka foliowego”
Wizualizowanie
przy muzyce 
Temat: „Czarodziejski dywan” 
Połóż się wygodnie, zamknij oczy. Oddychaj równo, spokojnie, miarowo. Wyobraź sobie, że znajdujesz się w miejscu, gdzie czujesz się dobrze, spokojnie, bezpiecznie. Może to być Twój dom, ogród, nadmorska plaża, las czy łąka albo jakiekolwiek inne miejsce, gdzie czujesz się po prostu dobrze. Wyobraź sobie teraz, że obok Ciebie pojawia się śliczny dywan, jest mały, ale gdy na niego spoglądasz, rośnie powoli,
by stać się na tyle dużym, byś mógł swobodnie na nim usiąść albo się położyć. Czujesz się dobrze, spokojnie, bezpiecznie. Sprawdź, jaki Twój dywan jest w dotyku – może jest miękki, a może twardy, gładki lub chropowaty, ciepły albo przyjemnie chłodny. Być może czujesz jego zapach: pachnie kwiatami, owczą wełną lub jeszcze czymś innym. Teraz dywan powoli, powolutku podnosi się z podłoża. Czujesz się dobrze, spokojnie, bezpiecznie. Unosicie się wyżej, coraz wyżej, tak wysoko, jak tylko zechcesz. Jeśli masz ochotę, możesz zabrać ze sobą w podróż kogoś, kogo chcesz w tym momencie mieć przy sobie, albo polecieć sam. Twój dywan może mknąć szybko jak samolot albo powoli jak latawiec. Może mówić coś do Ciebie, nucić melodię albo milczeć. Jeśli chcesz, możesz pożeglować po niebie, dotknąć chmurek, poczuć promienie słońca na twarzy, usłyszeć głosy przelatujących nieopodal ptaków. Jeśli masz ochotę, możesz wylądować w miejscu, w którym już kiedyś byłeś, albo tam, gdzie chciałbyś być. To jest twoja wyobraźnia, a w niej wszystko jest możliwe, czujesz się dobrze, spokojnie, bezpiecznie. Możesz pozostać tam tak długo, jak długo masz ochotę. Daj sobie na to dużo czasu… Czas już wracać, dywan powoli zbliża się do miejsca, z którego wy...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy