Dołącz do czytelników
Brak wyników

Lekcja na czasie

9 grudnia 2021

NR 68 (Grudzień 2021)

Niezbędnik kreatywnego nauczyciela pomysły, narzędzia i metody rozwijające wyobraźnię uczniów

0 80

W ostatnich latach kreatywność i innowacyjność jest wymieniana, obok krytycznego myślenia, jako jedna z najważniejszych kompetencji XXI w. Współczesny świat stawia wymagania, którym sprostać może tylko osoba kreatywna, czyli myśląca w sposób nietypowy, oryginalny, nowatorski, wykraczający poza schematy. Wobec takich oczekiwań rozwijanie kreatywności w szkole staje się koniecznością. Tymczasem tradycyjny model edukacji temu nie służy, a wręcz obniża twórczy potencjał dzieci. Jak zatem rozwijać w uczniach tę najbardziej pożądaną obecnie umiejętność?

Warto zdawać sobie sprawę z tego, że rozwijanie kreatywności wpływa na poczucie wartości, zwiększa pewność siebie, wyzwala ciekawość i wzmacnia zaangażowanie. Kreatywni uczniowie chętniej angażują się w nietypowe działania, nie poddają się szybko i podejmują stawiane przed nimi wyzwania. Kreatywni ludzie – to ludzie otwarci na świat, zadający pytania i poszukujący rozwiązań. Jako nauczyciele, wychowawcy i edukatorzy powinniśmy dążyć do tego, aby właśnie z takimi uczniami współpracować. Bo kreatywność wpływa na proces uczenia się, zwiększając motywację, pogłębiając zrozumienie i promując radość. Rozwijanie kreatywności poprzez tworzenie niestandardowych zadań i aktywności, poprzez stwarzanie przestrzeni do eksperymentowania oraz samodzielnego myślenia powinno być naszym priorytetem. Johann Wolfgang Goethe powiedział, że „Nie wystarczy tylko wiedzieć. Trzeba też umieć to zastosować. Nie wystarczy chcieć, trzeba działać”. Dlatego warto działania i aktywności rozwijające kreatywność włączyć na stałe do naszych działań edukacyjnych. Nieważne, czy na lekcji wychowawczej, czy przedmiotowej, czy w gabinecie pedagoga, czy też w świetlicy – każdy moment jest dobry, aby stwarzać uczniom i uczennicom przestrzeń, w której będą mogli rozwijać swoją wyobraźnię i kreatywność. 

Często wystarczy po prostu odpuścić i pozwolić dzieciom się nudzić. Dać im pustą kartkę i obserwować, co z nią zrobią, bez żadnych instrukcji i gotowych rozwiązań. Doktor Teresa Bolton, badaczka edukacji z Uniwersytetu Wschodniej Anglii, na podstawie przeprowadzonych badań dotyczących związku między nudą a kreatywnością stwierdziła, że „gdyby nie nuda, człowiek nigdy nie pojąłby własnej kreatywności”. 

POLECAMY


Pomysły na rozwijanie uczniowskiej kreatywności podczas lekcji 


Zacznijmy od małych kroków. Najpierw proponuję przejrzeć zaplanowany na lekcję materiał i na początek po prostu jeden z jej elementów zrobić zupełnie inaczej. W ten sposób złamiemy rutynę. Może nie sprawdzajmy obecności na początku, może podajmy temat lekcji w postaci mema, może zaszyfrujmy cele lekcji albo ukryjmy je w układance online. Zamiast przygotowywać kartkówki, zaprośmy uczniów do ułożenia pytań quizowych w grupach. Zamiast przepytywać uczniów, poprośmy ich, aby tym razem to oni zadali nam pytania do treści poznanych na lekcjach. Zaplanujmy pracę w grupach, dajmy uczniom wyzwanie. Stwórzmy rzeczywisty lub wirtualny pokój zagadek. Przebierzmy się. Wyjdźmy na zewnątrz. Jeśli nie wprowadzaliśmy przerywników na lekcji, zacznijmy to robić, świadomie wykorzystując ćwiczenia i aktywności rozwijające twórcze myślenie i będące treningiem kreatywności. Niech ten element stanie się punktem stałym naszych lekcji, czymś, na co uczniowie czekają. Nie od dzisiaj wiemy, że nie od razu Rzym zbudowano, dlatego kreatywności też trzeba się uczyć, powoli, krok po kroku. 

Nie zapomnijmy o przestrzeni. Jest ona przecież ważnym elementem sprzyjającym rozwijaniu kreatywności. Warto zadbać o kreatywny kącik w domu i w szkole – miejsce do podejmowania nieszablonowych działań, do łamania zasad, do twórczego przeżywania momentów, miejsce, w którym uwolnimy żywioł i potencjał tkwiący w każdym dziecku, w którym poczuje się wolne. Taka przestrzeń stymuluje rozwój, poszerza perspektywę i uruchamia wyobraźnię. Coraz więcej szkół w Polsce rozumie tę zależność i wprowadza kreatywne zmiany. Dobrze zaaranżowana przestrzeń stwarza środowisko uwalniające kreatywność, wzmacniające mocne strony i rozwijające talenty oraz pasje uczniów, co przekłada się automatycznie na wzrost ich poczucia własnej wartości oraz większą pewność siebie. 

Inspiracje w zakresie przestrzeni szkolnych rozwijających kreatywność znajdziecie m.in. tutaj: 

  • https://www.facebook.com/przestrzenieedukacyjne/
  • https://www.juniorowo.pl/nie-zwykla-publiczna-szkola/
  • https://622pomysly.wordpress.com/author/konstantynopolitanczykiewiczowna/

 

Kreatywny narzędziownik nauczycielski


W nauczycielskim narzędziowniku powinno się znaleźć kilka lub kilkanaście ćwiczeń, które można dostosować do bieżącego materiału programowego i zaadaptować na każdym przedmiocie. Najważniejsze jest przecież, po co i jak uczymy. Edward Nęcka pisze: „trenowanie twórczości jest możliwe tylko pod warunkiem, że przedmiot oddziaływań, czyli myślenie i działanie twórcze, potraktujemy tak samo jak każdy inny rodzaj aktywności człowieka. Jeśli możliwe jest ćwiczenie ruchów dowolnych lub pamięci, to dlaczego nie mielibyśmy ćwiczyć myślenia twórczego?”1. Włączając do procesu nauczania działania twórcze, sprawiamy, że uczenie się staje się ciekawsze i przyjemniejsze. Poniższe propozycje nadają się do wykorzystania zarówno w szkole, jak i w domu. 

 

Do It Yourself, czyli zrób to sam


Nie bójmy się wykorzystywać tego, co mamy pod ręką: rolki po papierze toaletowym, patyczki do lodów, nakrętki plastikowe, pojemniki po jajkach, papierowe talerze, kartony, kamyki. Z tych przedmiotów w bardzo prosty sposób możemy stworzyć wspólnie z dziećmi pomoce dydaktyczne, jednocześnie utrwalając wiedzę lub wprowadzając nowy materiał.

• Patyczki do lodów 
Mogą być wykorzystane przez dzieci do zaprojektowania swojego imienia, ale także można z nich zrobić świetny materiał powtórzeniowy praktycznie z każdego przedmiotu. Kapitalnie nadadzą się później do zabawy w Kaboom (matematyczny przykład: http://www.zamiastkserowki.edu.pl/2016/03/kaboom.html), jak również do powtórek w parach i grupach. Tworząc sami patyczki, uczniowie dużo więcej zapamiętują, ale też chętniej korzystają z samodzielnie wykonanych pomocy. 


• Kamyki
Można je znaleźć wszędzie. Wystarczy je umyć, wysuszyć i wykorzystując markery do CD lub akrylowe, dać się ponieść wyobraźni. Możemy malować na nich symbole, na podstawie których będziemy tworzyć historie. Możemy rysować cyfry lub litery i wykorzystywać kamienie do liczenia i tworzenia wyrazów. Możemy też namalować emocje. Kolejną propozycją jest wycięcie „dymków” z papieru i tworzenie „kamyczkowych dialogów”. W ten sposób możemy także stworzyć gry kamyczkowe, takie jak domino czy kółko i krzyżyk. 


• Kartony
Każdy ma je w domu, a jeśli nie, wystarczy udać się do sklepu, gdzie z pewnością znajdzie się kilka na zapleczu. To materiał niezwykle rozwijający wyobraźnię i kreatywność. To właśnie z kartonów dzieci mogą tworzyć fiszki utrwalające materiał, grę typu memory czy planszówkę według własnego pomysłu. Kartony możemy także wykorzystać w rozwijaniu kompetencji społeczno-emocjonalnych – tworzenie autoportretów może być świetną formą budowania relacji, akceptacji siebie i integracji w grupie klasowej. Możemy także stworzyć głównego bohatera ulubionej bajki czy też opowieści, wykorzystując go później do różnego typu scenek dramowych. Polecam książkę Kolorowy potwór, która, choć przeznaczona dla młodszych, świetnie sprawdzi się również w przypadku starszych uczniów. 

• Papierowe talerze i gazety
Oto duet idealny, by wykonać kolaż będący autoprezentacją. Pozwólmy uczniom pokazać im siebie w taki sposób, w jaki chcą. To może być niesamowita przygoda, pełna nowych odkryć. Pracując w grupie, możemy stworzyć wielką podłogową grę planszową, która będzie powtórką działu. Niech każdy talerz zawiera inne zadanie bądź pytanie i niech to uczniowie wymyślą ich treść oraz mechanikę gry. Już przy samym tworzeniu dużo się nauczą, a możliwość twórczego działania pozwoli jeszcze lepiej przetworzyć i zapamiętać wiedzę. 


Nowe zastosowania starych i znanych rzeczy


Wymyślanie nowych sposobów na wykorzystanie znanych przedmiotów na początku może okazać się trudne. To jest wychodzenie poza schemat, a ta umiejętność wcale nie jest taka prosta. Dlatego na początku nie należy się zrażać małą liczbą pomysłów. Bycie kreatywnym wymaga czasu. Warto tego typu ćwiczenia najpierw realizować w grupach lub w parach, dopiero potem indywidualnie. Nie oceniamy pomysłów, nie krytykujemy. Cieszymy się z każdej nowej propozycji. Przykładowe polecenie może brzmieć następująco: „Wymyśl 10 nowych zastosowań dla spinacza/widelca/igły/papieru toaletowego/szczoteczki do zębów…”. 

Wersja dla bardziej zaawansowanych polega na wymyśleniu nowego „przedmiotu” z połączenia dwóch już istniejących, np. z połączenia ucha i skarpetki może powstać ogrzewacz uszu ułatwiający zasypianie w zimnym pomieszczeniu. Taką aktywność uczniowie z pewnością mogą podejmować w grupach w określonym czasie. Nie zapominajmy o prezentacji pomysłów. Warto także podać uczniom zestaw różnych przedmiotów do wyboru, niech spróbują sami zdecydować, jakie dwa przedmioty chcą połączyć. Przykładowy zestaw: skarpetka, słoik, wykałaczka, pojemnik po jajkach, kwiatek, kubek, okulary, parasolka, nos, ucho, nożyczki, żarówka, bateria, poduszka, łyżka do butów.


Zabawy słowami


Wymyślanie nowych słów, tworzenie wyrazów od tyłu czy nowych rozwinięć skrótów – to krótkie aktywności, które sprawiają wiele frajdy. Mogą być wykorzystane jako rozgrzewka na początku lekcji lub jako przerywnik śródlekcyjny, a często również na koniec zajęć, gdy zostanie nam trochę czasu. Dobrym sposobem na podsumowanie czy też utrwalenie wiedzy zdobytej na lekcji jest dopisanie do każdej litery swojego imienia zdania związanego z tematyką lekcji. Idealnie będzie, jeśli zdania rozpoczną się na daną literę, ale litery mogą też znajdować się w środku zdania. Zamiast zdań można również tworzyć pytania. Inną formą zabawy słowami może być szybka zabawa w skojarzenia – podajemy uczniom dwa wyrazy, a oni mają zapisać skojarzenia z nimi związane lub cechy wspólne obu podanych przedmiotów.


Rutyny myślenia krytycznego


Rozwijanie kreatywności ma również na celu motywowanie uczniów do myślenia, przetwarzania informacji, analizowania, wyciągania wniosków, ale też do kwestionowania własnych założeń. Najbliższe są mi:

  • Most
    Do motywu przewodniego lekcji lub poruszanego problemu wyrażonego słowem uczniowie podają odpowiednio w kolejności: trzy skojarzenia, dwa pytania, jedno porównanie/jedną metaforę.
  • 12 pytań
    Uczniowie układają 12 pytań do tematu lekcji, do przeczytanego artykułu lub książki, do przerabianego zagadnienia, do definicji. W trakcie lub pod koniec lekcji próbują na nie odpowiedzieć.
  • Widzę – myślę – zastanawiam się
    Ta technika świetnie nadaje się do pracy z obrazem i grafikami, ale doskonale sprawdza się także w działaniach z tekstem.  

Uczniowie najpierw opowiadają, co widzą, skupiając się tylko na faktach, później mówią o tym, co myślą, a na koniec o tym, nad czym się zastanawiają. Inspiracji można szukać tutaj:
http://www.pz.harvard.edu/ i https://mysleniekrytyczne.edu.pl/dlaczego-rozmawiam-z-dziecmi-na-trudne-tematy/


Cyfrowe inspiracje


Często pojawia się pytanie, czy technologia ogranicza kreatywność. Nie ma wątpliwości, że spędzanie zbyt dużej ilości czasu przed ekranem nie jest dobre dla dzieci. Jednak przy prawidłowym i umiarkowanym użyciu technologia może pomóc w rozwijaniu umiejętności kreatywnego myślenia uczniów za pośrednictwem aplikacji, gier i gadżetów. Wiele aplikacji ma na celu stymulowanie umysłów dzieci i zwiększanie ich umiejętności kreatywnego myślenia. Aplikacje językowe mogą pomóc rozpocząć naukę drugiego języka, a aplikacje do gier umysłowych wesprą w rozwijaniu umiejętności rozwiązywania problemów i funkcje motoryczne.

• Kości opowieści
https://davebirss.com/storydice/index.html?fbclid=IwAR2eGjJaLN2wV4w8g82eT3rpzeXZguA3gQRUghLt_FoGf9Gtq_46tV6RcHo
Strona świetnie nadaje się do pracy grupowej, integrującej uczniów, rozwijającej kreatywność oraz wprowadzającej radosną atmosferę podczas lekcji. Generator kos...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy