Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

11 lutego 2021

NR 61 (Luty 2021)

Nie strach się bać
Jak walczyć z lękiem i rozwijać odwagę?

84

Lęki i strachy są normalnym zjawiskiem. Mimo nieprzyjemnym odczuć, jakie mu towarzyszą, ma pozytywny wydźwięk, ponieważ chroni przed niebezpieczeństwem. Tego stanu doświadczają zarówno dorośli, jak i dzieci. Lęki i strachy są jednym z etapów rozwoju fizycznego, poznawczego i emocjonalnego
oraz pełnią funkcję adaptacyjną. 

Lęk będący normą nie stanowi negatywnego odruchu. Jest bowiem formą nauki o tym, jak reagować na zagrożenie. W sytuacji, gdy reakcja jest nieadekwatna do bodźca, może być przyczyną niezdrowych zmian w zachowaniu i wówczas możemy mówić o destrukcji. 

POLECAMY

Czego boją się dzieci?

Analizując literaturę przedmiotu, można wskazać dziecięce lęki typowe dla danego wieku:

  • dzieci w wieku 6 lat – następuje nagły regres w postaci powrotu dawnych lęków, przejawiający się natężeniem lęków wywołanych przez bodźce słuchowe, pojawiają się też obawy przed mocami nadprzyrodzonymi, np. duchami czy kosmitami. Dzieci w tym wieku ponownie mają problem z samodzielnym zasypianiem. Pojawiają się lęki absurdalne, niezrozumiałe dla innych, np. straszliwą zjawą albo przedmiotem codziennego użytku,
  • dzieci w wieku 7 lat – doświadczają głównie lęków powodowanych bodźcem wizualnym, boją się ciemności, piwnic, opuszczonych domów, lasu. Czynnikami potęgującymi lęki na tym etapie rozwoju są środki masowego przekazu oraz nowoczesne technologie informacyjno-komunikacyjne. Pojawiają się nowe lęki związane z funkcjonowaniem w szkole, np. lęk przed spóźnieniem się, brakiem spełnienia oczekiwań nauczyciela lub brakiem akceptacji ze strony kolegów,
  • dzieci w wieku 8–9 lat – to okres przełomowy, ponieważ dotychczasowe lęki zostają oswojone, utrzymują się jedynie te związane ze szkołą,
  • dzieci w wieku 10 lat – najczęściej sygnalizują rodzicom, co stanowi źródło ich lęku. W tym wieku może nastąpić powrót lęków przed zwierzętami i ciemnością.

Jak zauważa psycholog Lawrence J. Cohen, lęk może powodować cierpienie o różnym natężeniu: łagodnym, umiarkowanym, dotkliwym oraz takim, które odczuwamy od czasu do czasu, często lub niemal bez przerwy. Ból towarzyszący dziecięcemu lękowi może przybierać następujące postacie:

  • doznania fizyczne, np. przyspieszone bicie serca, płytki oddech, napięcie mięśni, ucisk i przelewanie się w brzuchu, drżenie i pocenie się, gorąca lub zimna w dotyku skóra;
  • częste oddawanie moczu, rozstrój żołądka, niekontrolowane czynności fizjologiczne;
  • niespokojne myśli, pesymistyczne nastawienie do świata, martwienie się: A jeśli zdarzy się coś złego?, Gdybym tylko postąpiła inaczej…, Wiem, że moja nauczycielka mnie nie cierpi;
  • obsesyjne myśli przejawiające się bez przerwy, bez rozwiązania;
  • sztywność poznawcza, do której zaliczają się lęk przed ryzykiem, unikanie nowości albo gwałtowna reakcja na zmianę rutyny;
  • nerwowe nawyki przejawiające się np. obgryzaniem paznokci, wyrywaniem włosów, niemożnością usiedzenia w jednym miejscu, żuciem ubrania;
  • emocjonalny stan zagrożenia, niepokoju, paniki bądź lęku albo ciągła czujność;
  • lęk przed konkretnymi rzeczami – prawdziwymi lub wyobrażonymi – np. psami, robakami albo potworami;
  • tendencja do postrzegania świata jako miejsca niebezpiecznego bądź zagrażającego dziecku;
  • unikanie sytuacji, które wzbudzają lęk i napad histerii;
  • zachowania takie jak nieśmiałość, nieodstępowanie osoby dorosłej, niezdecydowanie, perfekcjonizm, kompulsje oraz prośby przejęcia całkowitej kontroli nad otoczeniem; 
  • coraz bardziej desperackie domaganie się pocieszenia, jednak w sytuacji, gdy dorosły próbuje dziecko pocieszyć, ono reaguje odrzuceniem.

Jeśli nie udzielimy dziecku odpowiedniego wsparcia, może to skutkować wytworzeniem niepożądanych strategii obronnych. Konsekwencje mogą być naprawdę poważne. Zagubione dzieci stosują patologiczne strategie radzenia sobie z lękiem:

  • Automatyzmy ruchowe – dziecko w sytuacji powodującej lęk jest pobudzone ruchowo, dlatego też emocje gromadzone w ciele warto rozładowywać właśnie poprzez ciało w postaci konstruktywnych aktywności, np. sportu czy masażu. W przeciwnym razie dziecko może szukać ulgi w obgryzaniu paznokci, ssaniu palców, wyrywaniu włosów czy masturbowaniu się. Jak wiadomo, te sposoby znoszą napięcie jedynie okresowo, co powoduje, że w ostatecznym rozrachunku wraca ono ze zdwojoną mocą.
  • Maski lęku – chcąc odwrócić myśli od lęku i zyskać aprobatę środowiska, dziecko przywdziewa maskę w postaci ryzykownych zachowań, błaznowania, nienaturalnej powagi. Ten mechanizm może zostać utrwalony, ponieważ daje wzmocnienie w postaci chwilowej redukcji lęku.
  • Poprawa świata – dziecko próbuje zmienić percepcję, chce widzieć pewne sytuacje zupełnie inaczej, poddaje je udoskonaleniu na własne potrzeby, co powoduje konfabulacje i ucieczkę w wymyślony, nierzeczywisty świat. Jeśli dziecko nie potrafi poradzić sobie z faktami, to może to skutkować cofnięciem się do wcześniejszego okresu rozwojowego. W podobnym znaczeniu używane jest myślenie magiczne. Dochodzi do utrwalenia wzorca w zakresie myślenia i działania, co daje pozornie poczucie kontroli i zniesienie lęku, jednak sposób ten nie jest konstruktywny dla rozwoju i funkcjonowania dziecka. 
  • Szukanie ulgi w zachowaniu – dziecko zaczyna uciekać od lęku w różnorodne zachowania, które tylko na chwilę obniżają poczucie lęku, ponieważ odwracają od niego uwagę i powodują przyjemne doznania (telewizja, gry komputerowe, jedzenie, zakupy itp.). Każde kolejne wykorzystanie tej strategii zbliża osobę do różnorodnych zaburzeń i uzależnienia.
  • Ucieczka w chorobę – dziecko odczuwające lęk doznaje różnorodnych reakcji fizjologicznych, które zostają utrwalone, ponieważ czasami pomagają w unikaniu lękotwórczej sytuacji (np. fobia szkolna powoduje symptomy przypominające różnorodne choroby, rodzice początkowo mogą uważać, że dziecko cierpi z powodu jakiejś dolegliwości, i pozwalają mu zostać w domu, co jest dla niego pewnego rodzaju nagrodą – następuje utrwalenie).

Aby uniknąć tak przykrych i trudnych konsekwencji, powinniśmy poprzez różnorodne działania zwalczać lęk i stymulować rozwój odwagi u uczniów. W jaki sposób w codziennej praktyce szkolnej możemy kształtować odwagę u dzieci?

Po pierwsze, wdrażanie do samodzielności poprzez wyznaczanie zadań na miarę możliwości ucznia.
Po drugie, zapewnienie poczucia bezpieczeństwa i okazywanie wsparcia, tak aby dziecko miało pewność, że z twoją pomocą będzie mogło podjąć wyzwanie.
Po trzecie, dawanie przestrzeni do tego, by dziecko mogło samodzielnie poznać i pokonywać lęk – bądź jednak w pobliżu. 
Po czwarte, uważne słuchanie – z jednej strony nie lekceważ sygnałów, które informują, że dziecko się czegoś boi, z drugiej zaś nie wyręczaj go, a jedynie doradzaj w sposobie rozwiązania tej sytuacji.
Po piąte, organizowanie zabaw, ćwiczeń i aktywności mających na celu zarówno zrozumienie lęku, jak i próbę radzenia sobie z nim oraz rozwijanie odwagi u uczniów. W tabeli 1 zamieszczone zostały propozycje tego typu działań.
 

Tab. 1. Propozycje zabaw, ćwiczeń i aktywności pomagające w zrozumieniu i radzeniu sobie z lękiem u dzieci1

Nazwa
zabawy

Kwestie organizacyjne Opis i przebieg 
Zadania
w kapeluszu

Pomoce:
kartki, pisak, kapelusz lub pudło 

Czas trwania:
około 20 minut (w zależności od rodzaju zadania i liczby dzieci)

1. Nauczyciel prosi o zapisanie na kartkach różne polecenia, np.:
– Kto przyniesie mi liść z ogrodu, śpiewnik z sali pani X, skakankę z sali gimnastycznej,
ołówek z mojego biurka?
– Kto obierze mi jabłko?
– Kto zawiąże mi buty?
– Kto zadzwoni na moją prośbę do pani XY?
– Kto zapyta przechodnia o drogę do…?
– Kto zrobi zakupy (pod opieką pani)?
– Kartki proszę włożyć do kapelusza.

2. Każde dziecko losuje kartkę. Nauczyciel odczytuje zapisane na niej polecenie. Ważne, aby w pierwszej kolejności losowały dzieci, które same się zgłoszą do wykonania zadania. Oczywiście dzieci, które nie mają odwagi, również należy zachęcać.

Inny wariant: Zadania mogą być rodzajem próby odwagi. Dzieci wymyślają
polecenia, które należy wykonać, aby otrzymać tytuł bohatera (np. skok
z huśtawki, zjazd ze zjeżdżalni głową w dół, przejście po wąskim murku, znalezienie wyjścia z pomieszczenia z zawiązanymi oczami)

Odczytujemy uczucia Pomoce: 
pacynki (ewentualnie), czasopisma (także nożyczki)Czas trwania: 
około 30 minut

1. Nauczyciel pantomimicznie przedstawia jakąś emocję, a dzieci zgadują, co ona oznacza. Może to być głośny śmiech lub wściekłe walenie pięścią w stół. Może to być zwinięcie się w kłębek ze strachu lub okazanie siły i zadowolenia z siebie. Można też pozwolić wystąpić pacynce, która w formie niewerbalnej pokaże jakieś emocje. 

2. Dzieci zgadują za każdym razem, co nauczyciel chciał pokazać.

Rozmowa: Nauczyciel opowiada o jakiejś emocji, którą przeżywał w ostatnim czasie. W ten sposób zachęca dzieci do wyrażania uczuć i pokazuje, że nie wolno ich wypierać ani wstydzić się ich. Następnie dzieci opowiadają, kiedy były szczególnie smutne, radosne lub wystraszone.
Propozycja kreatywna: Dzieci wycinają z czasopism wesołe, smutne, wystraszone twarze i naklejają je na wspólny plakat.
Wskazówki: Dzieci mające odwagę do wyrażania uczuć wiedzą, że nie ma złych i dobrych emocji i że należy je okazywać (oczywiście, w dozwolonych ramach).

Ćwiczenia 
oddechowe pomagające pokonać lęk    
Pomoce: 
dla każdego dziecka maskotka, wiaderko, papierowe rurki lub kartonCzas trwania: 
około 10 minut     

1. Nauczyciel ustawia się wraz z dziećmi w kręgu. Wszyscy przyjmują pozycję wyprostowaną i mocno stają stopami na podłodze. 

2. Następnie dzieci wykonują następujące ćwiczenia oddechowe:
Połóż swoje ręce na brzuchu, zobacz, jak unoszą się i opadają, gdy oddychasz. Mocno nabierz powietrza do brzucha i jeszcze głębiej je wypuść. Twoja maskotka trzymana przy brzuchu pokazuje, jak on się porusza w czasie oddychania.

3. Głośno dmuchnij w powietrze w kierunku ręki lub szyby. Nauczyciel wydaje następujące polecenia:
– Wydaj dźwięk w czasie wydechu (hooo! haaa! hiii!).
– Podnieś ręce do góry i wykonaj głęboki wdech. 
– Pochyl się do przodu i zrób głęboki wydech, wypowiadając: Ha! (ćwiczenie należy powtórzyć kilka razy).
– Zacznij bębnić piąstkami na własnej piersi i krzycz jak goryle.
– Krzycz przez papierową rurkę do wiadra lub do kartonowego pudełka

Tajemnicza skrzynia

Pomoce:
skrzynia i koc, ewentualnie lustro, przyrząd do baniek mydlanych, kolorowa chusta, latarka  

Czas trwania:
20–40 minut (zależy od przebiegu zabawy)  

Poniższa historia opowiada o stworze, który został wysłany do szkoły w skrzyni.
Jest to zabawa, która wywołuje napięcie, pobudza fantazję i kreatywność.

1. Nauczyciel ustawia w kącie sali skrzynkę, którą przykrywa kocem. Następnie opowiada z zaangażowaniem: W tej skrzyni znajduje się stwór (smok, wampir, duch). 
Można też historię tę zacząć tak: Do naszego przedszkola przysłano tę oto skrzynkę, do której dołączona była kartka: „Uwaga, niebezpieczny stwór!”.

2. Nauczyciel może podejść do skrzyni, stuknąć w nią niepostrzeżenie kilka razy i zapytać: Słyszeliście? To stwór puka. Co my teraz z nim zrobimy? Przecież nie może tu zostać. Dzieci będą reagowały w różny sposób: niektóre będą uważały to za świetną zabawę, podbiegną do skrzyni i zaczną wołać: Wychodź, stworze! Inne zaś będą niedowierzały, a jeszcze inne przestraszą się.
 
3. Nauczyciel ubarwia historię, aby podtrzymać napięcie. Dzieci mają zaproponować rozwiązania, np.:
– Zacznijmy krzyczeć i wystraszymy stwora
– Połóżmy c...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy