Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

7 września 2020

NR 56 (Wrzesień 2020)

Jak wspierać  koncentrację uwagi uczniów?

13

Koncentracja uwagi jest zdolnością, która w dużym stopniu determinuje umiejętność uczenia się, a co za tym idzie, wpływa na osiąganie szkolnego sukcesu. W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że polega ona na świadomym lub podświadomym skupieniu uwagi i skierowaniu jej na określoną czynność, myśl, wydarzenie lub sytuację.

Jedną z jedenastu umiejętności wykonawczych jest utrzymywanie uwagi, czyli zdolność do utrzymania koncentracji na sytuacji lub zadaniu niezależnie od bodźców rozpraszających, zmęczenia lub znużenia. Dziecko wraz z wiekiem zwiększa poziom opanowania tejże umiejętności.

POLECAMY

Dziecko w wieku 6–8 lat jest w stanie spędzić 20–30 minut na odrabianiu zadania domowego oraz wykonać obowiązek domowy, który zajmuje 15–20 minut. Ponadto potrafi trwać w pozycji siedzącej przez okres spożywania posiłku. 

W wieku 9–11 lat potrafi już spędzić 30–60 minut na odrabianiu lekcji, a na wykonywaniu obowiązku domowego 30–60 minut (może być konieczna przerwa). Jest również w stanie uczestniczyć w zajęciach sportowych lub nabożeństwie przez 60–90 minut.

Dziecko w wieku 12–14 lat potrafi spędzić 60–90 minut na odrabianiu zadania domowego (może być konieczna przerwa lub dwie), uczestniczy także w spotkaniach rodzinnych bez narzekania na nudę. Ma predyspozycje, by wykonać obowiązki domowe, które zajmują do 2 godzin (może być konieczna przerwa).

Współcześnie odnotowujemy liczne przypadki zaburzeń zarówno u dzieci, jak i dorosłych. Szybkie tempo życia, stres, zmiana systemu wartości, rozluźnienie więzi rodzinnych – to tylko niektóre przyczyny zakłóceń w funkcjonowaniu człowieka. 

Deficyty koncentracji uwagi to coraz częściej występujące zjawisko, będące znakiem współczesnych czasów. Kompensacja tego zaburzenia jest niezwykle istotna, ponieważ ma wpływ nie tylko na procesy uczenia się, ale również na ogólny poziom funkcjonowania dziecka.

Badacze problemu nie podają jednej konkretnej przyczyny tego typu zaburzeń. Wręcz przeciwnie – istnieje wiele powodów ujawnienia się deficytów uwagi. Wśród nich wymienić można: społeczne, środowiskowe i biologiczne.

Mogą one występować zarówno jako samodzielna jednostka, jak również jako zaburzenia współistniejące przy innych deficytach. Badania naukowe dowodzą, że główne źródła problemów uwagi mogą mieć źródło w słabej motywacji, czynnikach zewnętrznych (uleganie dystraktorom, wysoka lub niska temperatura, niekorzystna pogoda), ograniczeniach sprawności i możliwości intelektualnych, niższych zdolnościach do nauki, braku snu, nieodpowiedniej diecie, niepełnosprawności, złym stanie zdrowia, zaburzeniach psychicznych, słabej odporności na czynniki stresogenne, niedożywieniu, niekorzystnej atmosferze w szkole lub w rodzinie, dolegliwościach fizycznych (np. ból), zaburzeniach neurologicznych, stresie, przemęczeniu, złym samopoczuciu, zaburzeniach funkcji poznawczych, nieatrakcyjności danego tematu, zagadnienia, przedmiotu, nieodpowiednim stylu nauczania, trudnościach emocjonalnych, stanie długotrwałego, negatywnego napięcia, zaniedbaniu, niezaspokojeniu podstawowych potrzeb, niekorzystnie zagospodarowanej przestrzeni edukacyjnej, a także multitaskingu – podejmowaniu zbyt wielu aktywności jednocześnie.

Warto zauważyć, że dziecko z problemami koncentracji uwagi ma wiele problemów natury emocjonalnej, ponieważ mimo wkładanych starań, wysiłku i chęci nie jest w stanie osiągnąć sukcesu w nauce. W konsekwencji tego może zdarzyć się, że będzie postrzegane przez nauczycieli jako dziecko leniwe.

Jedną z najczęstszych przyczyn zaburzeń koncentracji uwagi u uczniów jest ADHD, dlatego, jeśli zaobserwujesz charakterystyczne symptomy, warto skonsultować się z rodzicem, a on z poradnią psychologiczno-pedagogiczną.

Istota zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi cieszy się ogromnym zainteresowaniem ze strony świata nauki. Badacze prezentują w tej kwestii różnorodne teorie – łącznie z tym, że zaburzenie takie nie istnieje.

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi (Attention Deficyt/Hiperaktctivity Disorder – AD/HD) jest rozpoznaniem medycznym, stosowanym wobec dzieci i dorosłych, mających poważne trudności poznawcze i zaburzenia zachowania w ważnych aspektach swojego życia (np. stosunkach rodzinnych i osobistych, w szkole lub w pracy). Te trudności można przypisać zarówno problemom kontroli impulsów, nadpobudliwości, jak i zaburzeniom uwagi1.

Objawy występujące w tym zaburzeniu pojawiają się w trzech grupach (tabela 1).

Tabela 1. Grupy i przykłady symptomów ADHD

ADHD – zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi

Zaburzenia uwagi Nadmierna impulsywność Nadruchliwość
Uczeń ma trudności z:
  • koncentracją – szybko się rozprasza,
  • zapamiętywaniem np. poleceń czy zadań,
  • stosowaniem się do instrukcji,
  • organizowaniem zajęć, np. nauki czy zabawy,
  • kończeniem rozpoczętych prac
  • Uczeń:
  • nie potrafi zahamować swojej reakcji,
  • wyrywa się niepytany do odpowiedzi,
  • działa bez zastanowienia – pod wpływem jakiegoś impulsu,
  • nie czeka na swoją kolej,
  • przerywa rozmowę,
  • dużo mówi („słowotok”),
  • nie potrafi planować działań,
  • często zmienia zajęcia,
  • w niekontrolowany sposób manifestuje swoje niezadowolenie
Uczeń:
  • wykonuje częste niekontrolowane ruchy: wierci się, rusza nogą lub ręką, manipuluje przedmiotami,
  • ma ogromną potrzebę ruchu,
  • ma trudności z utrzymaniem spokoju podczas zabawy – hałasuje,
  • nie lubi odpoczywać,
  • wstaje z miejsca,
  • chodzi po klasie, biega, nie zauważając przeszkód

Dodatkowo zaburzeniu temu mogą współtowarzyszyć:

  • zmienność nastroju,
  • częściowe zaburzenie analizy wzrokowej, słuchowej i dotykowej,
  • trudności w uczeniu się pisania, czytania i liczenia, nawet w przypadku mieszczącego się w normie poziomu inteligencji,
  • zaburzenie motoryki małej, powodujące trudności w zakładaniu lub zdejmowaniu ubrania, nabywaniu umiejętności pływania czy wykonywaniu zadań na lekcjach wychowania fizycznego.

Chcąc mieć wpływ na poprawę koncentracji uwagi, skorzystaj z różnorodnych zabaw i ćwiczeń, które możesz wprowadzić w ramach zajęć dodatkowych lub jako przerywnik lekcji (tabela 2).

Tabela 2. Przykładowe zabawy, ćwiczenia i gry sprzyjające rozwojowi koncentracji

Nazwa 
ćwiczenia 
Charakterystyka 
Czytanie
opowiadania
  • Czytamy opowiadanie lub bajkę, a dziecko ma za zadanie reagować na sygnały (np. umówione słowo „rycerz”) klaśnięciem.
  • Czytamy/opowiadamy dziecku krótką historyjkę i prosimy o uważne przysłuchiwanie się. Przykład: „Był piękny słoneczny dzień. Dzieci zbudowały zamek z piasku, zrobiły mu dwie bramy, trzy wieże, na jednej z nich powiewała chorągiew. Dzieci śmiały się, bawiły foremkami, lepiły kule z piasku. Aż mama zawołała je na obiad. Po południu, gdy Tomek wrócił do piaskownicy, zobaczył, że połowa konstrukcji jest zburzona. Bardzo się tym zmartwił i postanowił szybko odbudować zamek”. Po wysłuchaniu całego opowiadania prosimy dziecko o odpowiedzenie na kilka pytań (nie wszystkie pytania są zgodne z wysłuchaną treścią), np.:
    •     Z ilu kul zrobiony był bałwan?
    •     Ile miał guzików?
    •     Z czego dzieci zrobiły nos bałwanka?
    •     Kto pierwszy zauważył, że bałwan zniknął?
    •     Dlaczego mama zawołała dzieci do domu?
Światła 
  • Klasa podzielona jest na grupy, które mają przydzielone kolory (światła: czerwony, żółty, zielony). Podczas odtwarzania muzyki każda grupa reaguje ustalonym gestem na pokazaną przez nauczyciela kolorową kartkę, oznaczającą każdą grupę, np. czerwony – tupanie, żółty – klaskanie, zielony – machanie rękami (wkręcanie żaróweczek).
Rytmiczny stuk 
  • Dziecko ma za zadanie wysłuchać rytmu zademonstrowanego przez osobę dorosłą (np. za pomocą cymbałków, drewienek, bębenka lub klaśnięciami), a następnie wystukać go samodzielnie. Ćwiczenie powtarzamy kilkakrotnie, dziecko może też przedstawiać usłyszany rytm rysunkiem lub symbolem.
  • Dziecko kładzie się lub siada wygodnie i słucha uważnie odgłosów z otoczenia, a potem je wymienia. Zadanie można utrudnić przez nakazanie wymienienia odgłosów w kolejności, w jakiej się pojawiały (możemy sami „produkować” różne odgłosy – np. skrzypienie drzwi, stukanie, szuranie, szeleszczenie gazetą).
Zabawy
z labiryntem 

To doskonały trening spostrzegawczości i wyobraźni przestrzennej dziecka, precyzji ruchów i sprawności manualnej. Rozwiązując labirynt, dziecko uczy się również stawiania znaków graficznych na ograniczonej liniaturą powierzchni. Ta umiejętność będzie mu niezbędnie potrzebna, aby opanować trudną sztukę pisania. Proponujemy labirynty, które można własnoręcznie przygotować wraz z dziećmi. Mimo że każde z proponowanych zadań jest inne, zasada jest ta sama – trzeba przejść 
labirynt dróżek, aby trafić do wyjścia.

Na przykład: 

  1. Labirynt z klocków Lego. W wieczku z tekturowego pudła budujemy z klocków Lego obwódkę, do której mocujemy poszczególne fragmenty labiryntu. Wkładamy szklaną kulkę i, poruszając wieczkiem, przeprowadzamy kulkę z jednego końca labiryntu na drugi. Oprócz zabawy w przeprowadzanie kulki dziecko ma sporo frajdy z samym konstruowaniem labiryntu.
  2. Labirynt z magnesem. Na tekturze rysujemy dość szeroką dróżkę. Możemy zrobić kilka wejść i kilka wyjść, z których tylko jedno prowadzi do domku. Na początku labiryntu umieszczamy metalowy przedmiot, a od dołu, pod kartonem, przykładamy magnes. Zadaniem dziecka jest takie prowadzenie metalowego przedmiotu za pomocą magnesu, by trafić do domku.
  3. Rysowany labirynt. Na kartce rysujemy samodzielnie labirynt. Warunkiem przejścia labiryntu jest odwiedzenie po drodze wyznaczonych punktów. Po rozwiązaniu kilku takich własnoręcznie przygotowanych labiryntów dzieci same przygotowują zadania – tym razem dla kolegów lub dorosłych
3XR1 W pracy z uczniem stosuj:
  • regularność, czyli działania w ustalonym szkolnym rytmie, z unikaniem gwałtownych i radykalnych zmian, ze spokojnym i konsekwentnym egzekwowaniem ustalonych reguł, ograniczaniem hałaśliwych dźwięków i silnych wrażeń,
  • rutynę, czyli wykonywanie określonych czynności o ściśle określonych porach dnia według tej samej kolejności i stałego schematu,
  • repetycję, czyli nieustające powtórki, wymagające dużej cierpliwości i wytrwałości od rodziców i nauczyciela, wielokrotnego powtarzania prostych poleceń i upewniania się, czy dziecko dobrze je zrozumiało; jest to konieczne ze względu na osłabioną u tych dzieci pamięć świeżą

Inne przykłady:

  • składanie obrazka z części wg wzoru i bez wzoru, układanie patyczków na wzorze, wg wzoru i bez wzoru, odtwarzanie prostych rytmów, obrysowywanie figur geometrycznych, zamalowywanie figur geometrycznych, łączenie punktów tworzących figurę, układanki geometryczne, płaskie wg wzoru (mozaiki), zapamiętywanie kolejności prezentowanych obrazków, naśladowanie sekwencji ruchów, odszukiwanie w zestawie obrazków demonstrowanych w określonej kolejności, odtwarzanie układów figur geometrycznych, zapamiętywanie i odtwarzanie listy eksponowanych przedmiotów, wskazywanie brakujących przedmiotów wcześniej eksponowanych, dobieranie par jednakowych obrazków spośród wielu, odwzorowywanie prostych szlaczków z elementami literowymi, kalkowanie szlaczków, wyszukiwanie ze zbioru różnych figur dwóch takich samych (np. gra „Memory”), porównywanie obrazków, wyszukiwanie różnic i podobieństw, dorysowywanie brakujących elementów w obrazku, wyszukiwanie detali w ilustracjach, sytuowanie przedmiotów względem innego, np. „połóż klocek na stole, pod krzesłem, na krześle”.,
  • wyszukiwanie określonej litery, sylaby, cyfry czy liczby w zlepku różnych liter, sylab,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy