Dołącz do czytelników
Brak wyników

Kącik małego odkrywcy

13 lutego 2018

NR 23 (Styczeń 2017)

Ile ścisłej nauki kryją w sobie dzieła sztuki?

0 273

Okazuje się, że bardzo dużo. Wystarczy zagłębić się w temat i już po krótkim czasie okaże się, że zwykła zabawa plastyczna może być oryginalną wędrówką po skomplikowanym świecie nauk ścisłych. Zarówno powstawanie materiałów plastycznych, jak i ich różnorodne wykorzystanie jest mocno osadzone na prawach chemii, fizyki i biologii. Znajomość tych praw pomaga artystom dobierać odpowiednie materiały bądź je samodzielnie wytwarzać, przewidywać efekty, zabezpieczać dzieła sztuki przed zniszczeniem. A w związku z tym, że każde dziecko jest artystą, czyż można pominąć ten element w jego działalności? Czy można zubożyć dziecięcą twórczość, sprowadzając ją tylko do typowej plastycznej zabawy i nie przeznaczając ani chwili na refleksję nad powstałym dziełem, nad próbą udzielenia odpowiedzi na pytania typu: Co sprawiło, że  twój las mieni się niezliczoną ilością odcieni zieleni i kalejdoskopem nowych barw, choć do namalowania go użyłeś tylko kilku kolorów? Dlaczego pracę wykonaną węglem lub kredą należy utrwalić np. lakierem do włosów? W czym tkwi tajemnica malowania techniką „mokre w mokrym”?
 

Zamieszczone niżej propozycje na ferie zimowe mogą być doskonałą okazją ku temu, by bez pośpiechu przeprowadzić atrakcyjne zajęcia plastyczne, z fizyką, chemią i biologią „pod rękę”.

W tajemniczym laboratorium bajecznych barw

Są takie obrazy, które „malują się same”, w dodatku… bez pędzla! W żaden sposób nie da się ich skopiować, a więc są to dzieła o absolutnie wyjątkowej wartości. Ponadto wykonujący je artysta – w tym przypadku dziecko – nie musi emanować wyjątkowymi zdolnościami określanymi mianem „talent”. Wystarczy, że wykaże się chęcią uczestnictwa w działaniach plastycznych, a efekt pracy niewątpliwie utwierdzi je w przekonaniu, że droga do świata sztuki jest otwarta dla wszystkich. 

A co z chemią i fizyką? Dla tych nauk miejsce też się znajdzie podczas refleksji nad efektami działalności plastycznej.

Temat dzieła plastycznego: Bajeczne kwiaty z hydroponicznego ogrodu

Do wykonania zadania potrzebne będą:

  • papier chłonący wodę (np. papierowe ręczniki, papier ryżowy, płótno z włókien naturalnych, bibuła japońska lub papierowe filtry do kawy),
  • zestawy próbek materiałów chłonących i niechłonących wody,
  • lupy i mikroskopy,
  • kilka kolorów farby spożywczej w proszku,
  • szpatułki do nanoszenia sproszkowanej farby na papier (mogą też być małe plastikowe łyżeczki jednorazowego użytku),
  • niewielka ilość oleju spożywczego (1–2 łyżki),
  • pipety i naczynia na wodę (komplet dla każdego uczestnika zajęć),
  • ramy i pineski lub taśma malarska do zamocowania papieru chłonącego wodę (ramy można wykonać z dużych tekturowych pokrywek do pudeł; chodzi o to, by papier użyty do wykonania pracy nie leżał bezpośrednio na podłożu). 

Wykonanie dzieła:

  • Przed rozpoczęciem pracy należy wyjaśnić znaczenie pojęcia „ogród hydroponiczny” – uczniowie klasy I dowiedzą się o tym od nauczyciela, starsi uczniowie powinni to zrobić samodzielnie, w oparciu np. o dostępne słowniki języka polskiego, encyklopedię lub Internet.
  • Miejsce pracy i ubrania zabezpieczyć przed zabrudzeniem (polecić dzieciom, aby założyły ubrania ochronne, a stoliki przykryły np. gazetami). Na wcześniej przygotowanej ramie za pomocą pinesek lub taśmy malarskiej zamocować papier chłonący wodę.
  • Należy wziąć odrobinę sproszkowanej farby i wysypać ją na środku papieru.
  • Za pomocą pipety należy skropić farbę wodą i poczekać, aż woda zostanie wchłonięta przez papier.
  • Czynności z nanoszeniem farb powtórzyć 2–3 razy, za każdym razem zmieniając kolor. 
  • Można (ale nie jest to konieczne) zastosować tzw. „blokadę” – umieszczając w kilku miejscach kropelki oleju. 
  • Pozostawić dzieła do całkowitego wyschnięcia, po czym zdjąć z ram roboczych i sporządzić wystawę. 

Podsumowanie pracy: uczniowie oglądają galeryjkę wykonanych dzieł, dzielą się wrażeniami.

Jakimi walorami artystycznymi odznacza się wykonane dzieło? 
W stosunkowo krótkim czasie powstał oryginalny, wielobarwny, artystyczny ogród kwiatowy. Nie ma dwóch jednakowych kwiatów. Poszczególne kwiaty mienią się niezliczoną ilością barw (powstało mnóstwo barw pochodnych), choć do wykonania dzieł użyto zaledwie kilku barwników. Pięknie widoczny jest tzw. walor (natężenie jasności poszczególnych barw). Dzieło nosi cechy akwareli (od łac. aqua – znaczy „woda”).
W miejscach, w których został użyty olej, barwniki nie pojawiły się, gdyż olej zablokował ich drogi rozprzestrzeniania się, ale za to powstały ciekawe plamy na obrazach. Podobrazia nie zostały zakupione w sklepie dla artystów. Papier ryżowy posłużył nie tylko do przygotowywania sajgonek, a ręczniki – nie tylko do wycierania…

Ile ścisłej nauki jest w tych barwnych dziełach sztuki? 

Z chemicznego punktu widzenia za skład barwnika odpowiedzialne są pigmenty. Niektóre barwy tworzy jeden pigment, a inne – kilka lub nawet kilkanaście. Pojawienie się nowych barw na dziełach wykonanych przez dzieci jest niczym innym, jak rozdzielaniem substancji w mieszaninie, określanym przez chemików mianem „chromatografii”. Ponadto nowe barwy powstały w wyniku łączenia się dwóch lub większej ilości pigmentów podczas wędrówki wodnej.

Fizycy także mieliby tu coś do powiedzenia. Wędrówka cząsteczek pigmentu po papierze jest możliwa dzięki jego włóknistej strukturze i wodzie, która „wędrując” po papierze, unosi ze sobą cząsteczki pigmentów. 

Jest to zjawisko kapilarne, polegające na tym, że wędrujące cząsteczki cieczy lepią się wzajemnie do siebie, jak i do włókien papieru. 
W związku z tym, że poszczególne pigmenty różnią się ciężarem, „poruszają się” z różną prędkością i to dlatego na użytym do pracy papierze chłonącym powstają różnobarwne plamy. 

Użycie oleju spowodowało „odcięcie” drogi, którą mogłaby powędrować woda (olej nie łączy się z wodą).

 

Bardzo ważne!

Na tym etapie zajęć trzeba koniecznie wykorzystać lupy i mikroskopy, by dzieci „na własne oczy” obejrzały próbki różnych materiałów (chłonących i niechłonących wody) i ustaliły, które z nich mają własności kapilarne, a które nie.

 

Czy biolodzy także mieliby coś do powiedzenia? Oczywiście! Natychmiast zauważyliby, że pomysł na wykorzystanie zjawisk kapilarnych w sztuce został zaczerpnięty… ze świata roślin! Jako przykład wymieniliby z pewnością pobieranie wody przez korzenie i jej wędrówkę do poszczególnych części roślin – w górę, wbrew sile grawitacji.

 

 

Tajemnice batiku

Batik jest techniką malarską wywodzącą się z Chin. Znany był już w I–II w. n. e. Kilkaset lat później rozpowszechnił się w Indonezji. W 2009 roku tradycyjny batik indonezyjski został wpisany na listę światowego niematerialnego dziedzictwa ludzkości. Sztuka jego wykonywania polega na naniesieniu wzoru na tkaninę, kolejnym nakładaniu wosku na określone miejsca na wzorze i farbowaniu w zimnych roztworach barwników. Czynności nakładania wosku i farbowania w barwnikach powtarzane są kilkakrotnie, przy czym farbowanie zaczyna się od najjaśniejszego koloru, a kończy się w najciemniejszym. 

Batik z powodzeniem można wykonać na zajęciach z dziećmi. 

Potrzebne będą:

  • tkanina z włókien naturalnych (np. len, bawełna, jedwab naturalny),
  • kilka kolorów barwników kwasowych do farbowania na zimno,
  • ołówki,
  • pędzelki,
  • wosk,
  • naczynie do rozgrzania wosku,
  • kuchenka elektryczna,
  • czajnik,
  • woda,
  • naczynie i łyżki do rozrobienia barwników,
  • żelazko,
  • gumowe rękawiczki dla każdego uczestnika zajęć,
  • stare gazety.

 

 

Wykonanie pracy:

  • Narysować na tkaninie wzór składający się z zamkniętych linii.
  • Zagotować wodę w czajniku. Wsypać do przygotowanych naczyń farbę (każdy kolor oddzielnie), zalać gorącą wodą i bardzo starannie wymieszać. Wystudzić otrzymany roztwór farby do temperatury pokojowej.
  • Rozgrzać wosk na kuchence i za pomocą lejka lub pędzelka pokryć nim na tkaninie te miejsca, które mają być niezabarwione.
  • Zanurzyć tkaninę na 2–3 minuty w najjaśniejszym barwniku, wyjąć i wysuszyć. Pokryć woskiem kolejne miejsca i znów zanurzyć w farbie na 2–3 minuty – tym razem nieco ciemniejszej. Wyjąć i wysuszyć. Czynności powtarzać do ufarbowania tkaniny w najciemniejszej farbie.
  • Po wysuszeniu ufarbowaną, pokrytą woskiem tkaninę rozłożyć na warstwie gazet, przykryć gazetą i prasować żelazkiem (zmieniać co jakiś czas gazety) w celu roztopienia i zdjęcia wosku z tkaniny.
  • Praca jest skończona, gdy wosk z tkaniny całkowicie zostanie wchłonięty przez gazety.

Jakie efekty artystyczne przyniesie wykonanie tej pracy? Powstanie oryginalne dzieło wykonane techniką batiku. Na tkaninie pojawią się kolory, których nie było w naczyniach z rozrobioną farbą (pojawią się barwy pochodne). Na tej samej zasadzie za kilka miesięcy d...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy