Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

4 września 2019

NR 48 (Wrzesień 2019)

Działania manualne we wspieraniu emocjonalnego rozwoju dzieci

0 55

Rozwój dziecka jest procesem skomplikowanym. Zależy on od zróżnicowanych czynników, do których można zaliczyć:

  • wyposażenie genetyczne dziecka,
  • potrzeby dziecka wynikające z okresu rozwojowego,
  • bogactwo środowiska oraz wymagania, jakie są stawiane dziecku w danym otoczeniu,
  • style wychowania prezentowane przez rodziców.

Można więc zauważyć, że to, jak będzie ów rozwój przebiegał, jest wypadkową zarówno osobowości dziecka, jak i podejścia rodziców i nauczycieli do tej kwestii. Należy zaznaczyć, że wspieranie rozwoju dziecka rozumiane jest jako dostarczanie mu nowych bodźców oraz zachęcanie go do podejmowania aktywności oraz budowanie w nim otwartości na świat i ludzi. Dzięki podejmowaniu tego typu działań możliwe staje się rozwijanie u młodego człowieka kompetencji społeczno-emocjonalnych (rys. 1), czyli umiejętności funkcjonowania w społeczeństwie i nawiązywania właściwych relacji z innymi ludźmi.
 

Rys. 1. Kategorie kompetencji społeczno-emocjonalnych
Źródło: M. Czub, J. Matejczuk, Rozwój społeczno-emocjonalny w pierwszych sześciu
latach życia. Perspektywa jednostki, rodziny i społeczeństwa, IBE, Warszawa 2015


Warto bliżej przyjrzeć się rozwojowi emocjonalnemu, ponieważ to właśnie dzięki niemu kształtują się takie umiejętności jak: zdolność do rozwiązywania konfliktów i problemów, również o podłożu interpersonalnym, budowanie relacji opartych na przyjaźni, empatyczne podejście do innych ludzi czy wytrwałość w dążeniu do celu. Emocje towarzyszą człowiekowi we wszystkim, co robi. Są one obecne w naszym życiu od narodzenia aż do śmierci i mają wpływ na podejmowane przez nas decyzje. Pozytywne emocje sprawiają, że mamy ochotę powtórzyć sytuację, w której się one pojawiły, natomiast negatywne wywołują chęć uniknięcia danego wydarzenia w przyszłości. Dla dziecka emocje stają się motywacją do podejmowania działań i aktywności.

Należy więc zastanowić się, w jaki sposób można wspierać rozwój emocjonalny dziecka w sytuacji szkolnej i jakie ćwiczenia proponować, aby wpływały one pozytywnie na samopoczucie naszych podopiecznych. Jedną z kluczowych aktywności niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania jest zabawa. To w jej trakcie dziecko może testować różne właściwości otaczającej je rzeczywistości. Daje ona również młodemu człowiekowi szansę na rozładowanie frustracji, złości czy napięć. Stwarza zarówno okazję do nazywania swoich uczuć, określania rodzaju emocji, jak i rozwijania twórczości i kreatywności. Trzeba jednak pamiętać, że zabawa nie odnosi się tylko i wyłącznie do aktywności ruchowych, ale obejmuje swoim zakresem także ćwiczenia plastyczne czy manualne. O ile ten pierwszy charakter zabawy jest powszechnie znany i często wykorzystywany, to z tym drugim już pojawiają się problemy. Nie zawsze jest on bowiem doceniany. Często odrzuca się możliwości, które stwarzają nam działania manualne uznając, że nie można zakwalifikować ich do grona „prawdziwej terapii”. Warto jednak pamiętać, że takie oddziaływania wzmacniają nie tylko umiejętności grafomotoryczne, ale przyczyniają się również do budowania poczucia samodzielności, pozytywnej samooceny i wiary we własne możliwości.

Jednym z obszarów, nad którym warto pracować, jest motoryka mała. Mówiąc o niej, należy pamiętać, że mamy do czynienia przede wszystkim z obszarem dłoni i palców. Dzięki ich właściwej pracy możliwe staje się wykonywanie przez dziecko lub osobę dorosłą ruchów precyzyjnych, wymagających dużej dokładności. Ruchy takie pojawiają się już w okresie życia płodowego, a ich rozwój jest niezwykle trudny i skomplikowany. Dłonie są bardzo unerwione, a najwięcej zakończeń receptorów nerwowych znajduje się na opuszkach palców. Dlatego też tak ważne jest stymulowanie dziecka od samego początku poprzez umożliwianie mu poznawania świata za pomocą dotyku. Narzuca się więc pytanie, jakie działania można podejmować, żeby usprawniać dłonie. Istnieje wiele możliwości, począwszy od prostych masażyków, a skończywszy na zabawach plastycznych i konstrukcyjnych, m.in.:

  • nawlekanie koralików na sznurki,
  • odkręcanie i zakręcanie słoików,
  • wycinanie, wyklejanie i wydzieranie,
  • malowanie farbami przy użyciu pędzla, wałka, palców i całych dłoni,
  • lepienie z plasteliny, modeliny, ciastoliny, gliny i innych dostępnych mas plastycznych,
  • zabawy z wykorzystaniem slime’a oraz wspólne robienie domowych „glutków”,
  • zgniatanie i prostowanie kartek lub gazet,
  • wykonywanie prac z wykorzystaniem techniki origami,
  •  przelewanie wody lub innych płynów z jednego pojemnika do drugiego,
  • wiązanie sznurków, wstążeczek, tasiemek, sznurówek przy butach,
  • składanie ubrań,
  • zabawy w układanie konstrukcji z klocków, rolek po papierze toaletowym, kapsli, kubeczków, kart itp.,
  • wyciąganie szczypcami np. kasztanów z pojemnika z fasolą.

Wszystkie te działania mają istotny wpływ na poprawę sprawności dziecka. Dzięki nim możliwy staje się prawidłowy rozwój osobowości oraz kształtuje się dojrzałość szkolna. Ruchy precyzyjne odpowiadają bowiem za właściwe trzymanie narzędzia pisarskiego, samodzielne wykonywanie takich czynności jak ubieranie czy rozbieranie się oraz podejmowanie aktywności i wchodzenie w zabawy z innymi dziećmi, np. podczas majsterkowania czy wycinania. Dzieci o obniżonej sprawności w zakresie motoryki małej napotykają na swojej drodze liczne trudności, zarówno te dydaktyczne, jak również w relacjach z rówieśnikami, przez co mogą u nich występować zaburzenia o charakterze emocjonalno-motywacyjnym. Zalicza się tutaj obniżoną samoocenę, drażliwość i szybkie popadanie we frustrację czy niechęć do podejmowania jakichkolwiek wyzwań z powodu braku sukcesów.

Poza tym dzieci odczuwają wewnętrzną radość i satysfakcję, kiedy wykonają jakąś pracę samodzielnie. Ważne jest więc pozwolenie im na decydowanie o tym, jaki materiał do zabawy wybiorą i co z niego wykonają. Czasem wystarczy podać ogólny temat, przygotować różne materiały (rys. 2) i pozwolić uczniom na to, aby uruchomiła się w nich kreatywność i twórcze podejście do danego zagadnienia. Efekty czasem zaskakują, ponieważ niekiedy nauczyciele nie zdają sobie sprawy z tego, jaki potencjał drzemie w tych małych osobach.
 

Rys. 2. Propozycja tematu do wykorzystania w pracy z dziećmi
Źródło: opracowanie własne


Widać więc, że rozwój motoryki małej i wykorzystywanie w codziennej pracy związanych z nią zabaw może przyczynić się do poprawy funkcjonowania dziecka w sferze emocjonalnej.

Jednym ze szczególnych przykładów pracy z wykorzystaniem motoryki małej jest metoda malowania dziesięcioma palcami. Jej głównym założeniem staje się usprawnienie i zharmonizowanie wszystkich funkcji psychomotorycznych. Jest to wyjątkowa metoda, którą można wykorzystywać zarówno w profilaktyce (np. poprawa sprawności grafomotorycznych), jak i w trakcie rehabilitacji (np. w pracy z dziećmi z mózgowym porażeniem dziecięcym). Malowanie rękami daje dzieciom możliwość wyrażania siebie, twórczej ekspresji nie tylko plastycznej, ale także ruchowej i słownej. Stanowi również bezpieczny sposób na spokojne otwieranie siebie i mówienie o swoich odczuciach, emocjach i marzeniach. Metoda ta jest często wykorzystywana w celach terapeutycznych. Terapeuta może bowiem obserwować poczynania dziecka, jego stosunek do proponowanych tworzyw oraz reakcje na poszczególne etapy ćwiczenia. Dodatkowo rysunek i jego wykonanie również dają wiele informacji o dziecku i jego emocjach.

Zabawy farbami i malowanie dłońmi przyczyniają się do ujawniania pozytywnych emocji, takich jak zaangażowanie czy większe otwarcie na świat, ludzi i nowe wyzwania. Pomaga zbudować poczucie bezpieczeństwa i przyczynia się do wzrostu samooceny. Efektem długofalowym może być również:

  • zanik nieśmiałości,
  • poprawa w zakresie motoryki małej oraz grafomotoryki,
  • rozładowanie napięcia emocjonalnego,
  • usprawnienie koordynacji wzrokowo-ruchowej oraz analizatora wzrokowego.

Wskazane jest więc podejmowanie tego typu działań przez nauczycieli w ich codziennej praktyce szkolnej.

Warto jeszcze zwrócić uwagę na inne formy pracy ze sztuką. Chodzi tutaj przede wszystkim o arteterapię i plastykoterapię, które można również wykorzystywać w pracy z dziećmi. Ich nadrzędnym celem staje się zapoznanie dziecka z różnymi technikami plastycznymi. Dzięki temu młody człowiek ma możliwość wyboru takich działań, które mu najbardziej odpowiadają. Sprzyja to również usprawnianiu umiejętności manualnych oraz pozwala na poznanie siebie, swojej osobowości, lęków i pragnień. Takie zajęcia przyczyniają się do rozwijania:

  • percepcji wzrokowej,
  • percepcji dotykowej oraz pozostałych zmysłów, zwłaszcza w kontakcie z różnymi fakturami i materiałami,
  • umiejętności korzystania z różnych narzędzi i materiałów plastycznych,
  • otwartości na nowe formy plastyczne,
  • umiej...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy