Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

9 listopada 2020

NR 58 (Listopad 2020)

Chroniczny stres i jego wpływ na mózg i funkcjonowanie człowieka – jak temu przeciwdziałać?

11

Życie we współczesnym świecie nabrało bardzo szybkiego tempa, jest niezwykle intensywne i pełne sytuacji, które mogą być przyczyną stresu. To zupełnie naturalne zjawisko, gdyż stres jest naszą reakcją na pewne okoliczności. Zdarza się jednak, że stres jest ogromnie dysfunkcyjny, wręcz patologiczny i utrudnia nam prawidłowe funkcjonowanie. 

Dzieje się tak w sytuacji stresu chronicznego, przewlekłego lub gdy jednostka nie posiada zasobów strategii do radzenia sobie w sytuacjach stresogennych. Jeśli dziecko jest stale obciążone stresem, jego szansa na powrót do równowagi jest mała, a także wymaga wiele czasu. Każdy z nas na swojej drodze spotyka  „niegrzecznych” uczniów, czyli: impulsywnych, wybuchowych, mających problemy z panowaniem nad własnymi emocjami, ulegających zmiennym nastrojom, rozproszonych, niepotrafiących się odnaleźć. Być może warto przyjrzeć się dokładnie tym uczniom i zastanowić się nad tym, czy to nie stres jest przyczyną zaistniałej sytuacji. 

POLECAMY

Co dzieje się w naszym mózgu?

Paul MacLean wprowadził model mózgu składający się z trzech elementów: kora nowa, paleolityczny mózg ssaczy i mózg gadzi (choć taki obraz to duże uproszczenie). Górna warstwa mózgu – kora nowa jest odpowiedzialna za wspieranie funkcji wyższych, np. język, myślenie, czytanie, samokontrola. Pod tą warstwą znajduje się mózg ssaczy; zwiera on układ limbiczny, a jego działanie jest związane z emocjami i popędami. Najstarsza część, czyli mózg gadzi, współdziała z układem limbicznym w kwestii regulowania pobudzenia i czujności. Jeśli pojawia się zbyt wiele stresorów, układ limbiczny może stać się nadmiernie wrażliwy i reagować na wszelkie, nawet niewielkie oznaki zagrożenia. W konsekwencji wskaże, że dany bodziec jest zagrożeniem, nie dopuszczając do ,,głosu” kory przedczołowej (która powinna zweryfikować, czy zagrożenie jest realne) i wszczynając alarm w postaci wyrzutu neuroprzekaźników, których zadaniem jest wsparcie w radzeniu sobie podczas niebezpiecznych sytuacji poprzez przełączenie organizmu na tryb walka lub ucieczka. Charakterystycznymi hormonami dla tego typu zdarzeń są adrenalina i kortyzol. Neuroprzekaźniki powodują szereg reakcji prowadzących do tego, że alarm wciąż pozostaje włączony, a organizm jest cały czas w trybie walki lub ucieczki, wyzwalając hormony stresu. Niestety, ich nadmiar zakłóca prawidłowe funkcjonowanie narządów i układów, może również prowadzić do uszkodzeń komórek w pewnych obszarach mózgu dziecka. Zdarzają się również sytuacje, w których ta strategia nie działa, wówczas zamiast trybu uciekaj albo walcz uruchamia się tryb zamrożenia. 

Tryb „uciekaj albo walcz” 

Ciągłe pobudzenie i reakcje zachodzące w związku z tym w organizmie prowadzą do braku energii, która musi być pobierana z jakiegoś miejsca. Tryb alarmowy sam poszukuje układów, w których według niego energia nie jest istotna i może zostać przekazana na rzecz ogólnego działania organizmu (przykładem może być układ trawienny, odpornościowy). W rzeczywistości deficytów energii nie można uzupełnić w ten sposób, liczy się równowaga, a wszelkie braki poważnie zakłócają pracę poszczególnych układów i są zagrożeniem dla zdrowia, a nawet życia. W trybie walki lub ucieczki do głosu zostają dopuszczone prymitywne mechanizmy, których celem jest przetrwanie za wszelką cenę. To w dużej mierze tłumaczy niektóre, często niezrozumiałe dla nas zachowania uczniów. Uczeń będący w tym trybie nie potrzebuje zbyt wiele, by wytrącić go z równowagi, a jego reakcje, zachowania nie są przejawem jego złej woli, a raczej oznaką stanu, w jakim się znajduje. 

Dr Stuart Shanker wskazuje następujące typy naturalnych biologicznych reakcji na zagrożenie:

  • zaangażowanie społeczne;
  • walka lub ucieczka;
  • zamrożenie;
  • dysocjacja, czyli poczucie bycia ,,poza własnym ciałem” – to stan, w którym człowiek odnosi wrażenie, że to, co mu się przydarza, dotyczy kogoś innego; stan ten najczęściej pojawia się w wyniku długotrwałego stresu.

W dzisiejszym świecie trudno rozpoznać, kiedy dziecko staje się ofiarą nadmiernego stresu. Wokoło jest wiele ukrytych czynników powodujących stres, co znacznie komplikuje sytuację. Ponadto często zdarza się, że stresory występują równocześnie w kilku obszarach, co intensyfikuje doznania i powoduje, że zmniejsza się próg odporności na stres, w konsekwencji liczba dystraktorów rośnie w szybkim tempie, a cała sytuacja przypomina jazdę samochodem bez hamulców. Uczeń nie jest w stanie się zatrzymać i odzyskać równowagi. 

Tab.1. Prezentacja pięciu obszarów, na poziomie których możemy odczuwać stres1

Obszar

Charakterystyka Stresory Oznaki stresu
BIOLOGICZNY Obejmuje układ nerwowy i procesy fizjologiczne, które zużywają energię oraz odbudowują jej zasoby. Warto podkreślić, że równowaga podaży i popytu na energię jest kwestią indywidualną w zależności od danej sytuacji 
  • nieodpowiednia dieta,
  • niewystarczająca ilość snu,
  • brak lub zbyt mała ilość aktywności fizycznej,
  • trudności motoryczne lub sensomotoryczne,
  • hałas,
  • bodźce wzrokowe, dotykowe, zapachowe oraz inne formy stymulacji,
  • zanieczyszczenie,
  • alergeny,
  • skrajnie wysoka lub niska temperatura  
  • niski poziom energii,
  • ospałość,
  • nadmierna ruchliwość,
  • trudności z przechodzeniem pomiędzy czynnościami wymagającymi większej i mniejszej aktywności,
  • bóle brzucha i głowy,
  • wrażliwość na hałas lub dźwięki, może to być wrażliwość na natężenie i ton głosu nauczyciela,
  • trudności z siedzeniem na twardych powierzchniach lub siedzeniem bez ruchu dłużej niż kilka minut,
  • niezdarność ruchowa lub trudności z małą motoryką,
  • reagowanie uczuciem przytłoczenia na bodźce, które dla innych byłyby zwykłą stymulacją lub wywołałyby tylko przeciętny stres
EMOCJONALNY Jest to obszar kluczowy, bowiem emocje zajmują niezwykle ważne miejsce w naszym codziennym życiu. Połączenia neuronalne są tak silne, że emocje mogą wpłynąć na natężenie odczuć fizycznych, np. odczuwanie bólu. Sprawia to, że dzieci mogą stać się bardziej lub mniej wrażliwe na stresory biologiczne 
  • silne emocje,
  • nowe lub złożone emocje,
  • uwikłanie emocjonalne     
  • wyczerpanie z zasobów energetycznych,
  • brak panowania nad sobą,
  • rozchwianie emocjonalne
POZNAWCZY Strefa ta odnosi się do myślenia i uczenia się oraz obejmuje takie procesy umysłowe, jak: pamięć, uwaga, przetwarzanie informacji, rozumowanie, rozwiązywanie problemów i samoświadomość. Podstawą sprawnego myślenia jest odpowiednia uwaga. Optymalna regulacja w tym wymiarze oznacza, że uczeń potrafi ignorować dystraktory, utrzymywać uwagę i przenosić ją – jeśli istnieje taka potrzeba, myśleć sekwencyjnie, utrzymywać w myślach jednocześnie kilka informacji oraz planować i realizować poszczególne etapy planu, aby osiągnąć cel. Nie ulega wątpliwości, że to ogromne wyzwanie dla młodego człowieka
  • ograniczona świadomość wewnętrznych i/lub zewnętrznych bodźców,
  • informacje w modalności, z przyswojeniem której dziecko ma problemy, np. modalność wzrokowa, słuchowa lub dotykowa, 
  • wrażenia sensoryczne, które dziecku trudno zrozumieć, ponieważ nie potrafi dostrzec w nich żadnego schematu,
  • zbyt wiele informacji lub zbyt wiele etapów, z którymi musi sobie poradzić,
  • informacje podane zbyt szybko lub zbyt wolno,
  • informacje zbyt abstrakcyjne lub bazujące na pewnych podstawowych pojęciach, których dziecko jeszcze nie opanowało,
  • wymagania dotyczące czasu skupienia uwagi niezgodne z predyspozycjami i możliwościami rozwojowymi dziecka
  • trudności z utrzymaniem uwagi,
  • trudności w uczeniu się,
  • niska samoświadomość,
  • problemy z przełączeniem się między zadaniami,
  • nieumiejętność radzenia sobie z frustracją lub niska motywacja. 

Ważne!
Uczeń, który ma kłopoty w obszarze poznawczym, zazwyczaj doświadcza również nadmiernego stresu w obszarze biologicznym i emocjonalnym. Jeśli zwrócisz uwagę na tamte obszary i pomożesz zmniejszyć stres, to jednocześnie uczeń uwolni więcej energii na potrzeby zadań poznawczych

SPOŁECZNY Obszar ten jest związany ze zdolnością do dostosowania zachowania i myślenia do sytuacji społecznych. Obejmuje inteligencję społeczną oraz umiejętność nawiązywania i podtrzymywania relacji, a także zdolność do uczenia się i wykorzystywania zachowań akceptowalnych społecznie. 
Uczeń z właściwym poziomem samoregulacji w tym wymiarze potrafi wychwytywać sygnały społeczne (w tym wskazówki niewerbalne, np. ton głosu), a także zrozumieć je i właściwie na nie zareagować. 
Potrafi na przemian mówić i słuchać podczas rozmowy, ,,naprawiać” błędy z komunikacją oraz rozumie, w jaki sposób emocje wpływają na człowieka 
  • sytuacje, które wywołują dezorientację lub sprawiają trudności, 
  • konflikty interpersonalne,
  • sytuacje, w których dziecko jest ofiarą lub świadkiem przemocy, 
  • konflikty w grupie wynikające z braku zrozumienia wpływu własnych działań i wypowiedzi na inne osoby
  • kłopoty z zawieraniem lub podtrzymywaniem przyjaźni,
  • trudności z działaniem w grupie,
  • brak umiejętności podtrzymy...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy