Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

19 kwietnia 2022

NR 71 (Kwiecień 2022)

Asynchronia rozwojowa u dzieci zdolnych

0 97

Szkoły i przedszkola stają coraz częściej przed nowymi wyzwaniami związanymi w szczególności z nieharmonijnym rozwojem uczniów. Okazuje się, że widoczny staje się on zwłaszcza w przypadku dzieci zdolnych.

Można zaobserwować, że dzieci wybitnie uzdolnione często charakteryzują się wzmożoną wrażliwością i dużo intensywniej przeżywają bodźce, które docierają do nich z otaczającego środowiska. Ta intensywność doznań często bywa trudnością w szkolnej rzeczywistości i skłania nauczycieli i rodziców do objęcia dziecka dodatkowym wsparciem. Okazuje się, że zachowania będące normą dla dzieci zdolnych, stają się problemem dla ich otoczenia, czymś, co nie jest zgodne z obowiązującymi normami. O jakich zachowaniach tutaj mowa? Okazuje się, że zalicza się do nich bardzo silną ekscytację nowymi zjawiskami czy zdarzeniami, która może być odbierana jako niezgodna z obowiązującymi normami. Dzieci zdolne mają również dużo więcej energii, są często nadaktywne i nie potrafią usiedzieć w jednym miejscu. Towarzyszy im silny upór i wytrwałość w dążeniu do realizacji wyznaczonego wcześniej celu. Pojawia się także dociekliwość, która – niestety – może być interpretowana jako chęć podważania autorytetu rodzica lub nauczyciela. Również bogata wyobraźnia i kreatywność są dość problematyczne. Często utożsamia się je z brakiem uwagi i koncentracji. Jak w związku z tym należy interpretować asynchronię rozwojową
i w jaki sposób powinno pracować się z dziećmi, które prezentują uzdolnienia?

Asynchronia rozwojowa, czyli co?

Od najwcześniejszych lat można zaobserwować różnice w rozwoju dziecka uzdolnionego. Można bowiem dostrzec, że jest ono zdecydowanie bardziej aktywne poznawczo. Wcześniej niż rówieśnicy zaczyna mówić (niekiedy już w siódmym miesiącu życia!) czy pisać. Samo pojawienie się mowy wpływa na przyspieszenie rozwoju dziecka. Może ono bowiem szybciej komunikować się z dorosłym i informować go o swoich potrzebach. Jednocześnie szybki rozwój poznawczy nie idzie w parze z rozwojem emocjonalnym. Często więc rodzice i nauczyciele mają swoisty dysonans poznawczy, ponieważ nie rozumieją, dlaczego dziecko, które świetnie się wypowiada i ma dużą wiedzę o otaczającym świecie, nie jest w stanie zapanować nad swoimi emocjami i kontrolować swoich wybuchów radości czy złości. Oczekiwania dorosłych mijają się z tym, co dziecko potrafi, co jest w stanie zrobić. Może to więc generować liczne trudności i wpływać na pojawienie się złości czy frustracji u wszystkich osób biorących udział w procesie edukacyjnym. 

Badanie kwestii zdolności przyczyniło się do tego, że szybko zauważono nieharmonijny rozwój dzieci i zaczęto prowadzić diagnozę ich potrzeb i tworzyć dla nich specjalne programy nauczania. Warto tutaj przytoczyć definicję zdolności, w której pojawia się kwestia asynchronii rozwojowej. Okazuje się bowiem, że zrozumienie jednego pojęcia jest kluczowe dla zrozumienia drugiego. „Zdolności (giftedness) są asynchronią rozwojową, w których połączenie wybitnych zdolności poznawczych i wzmożonej intensywności powoduje powstanie wewnętrznych doświadczeń i świadomości jakościowo różnych od przyjętych norm. Asynchronia ta zwiększa się wraz ze wzrostem poziomu zdolności intelektualnych. Wyjątkowość osób zdolnych sprawia, że są oni szczególnie podatni na zranienia i wymagają zmodyfikowanych strategii w procesie wychowania, nauczaniu i w poradnictwie, w celu zapewnienia im optymalnego rozwoju”. (Columbus Group1991 za Tolan, Piechowski 2013). W związku z tym należy stwierdzić, że mówiąc o asynchronii rozwojowej, mamy na myśli występowanie jednocześnie wybitnych zdolności w jednym obszarze, przy jednoczesnym zahamowaniu rozwoju innej sfery. W szkole widoczne są chociażby dzieci, które świetnie radzą sobie z matematyką czy nauką języków albo odnoszą sukcesy w zakresie aktywności artystycznych, a z drugiej strony mają wiele problemów np. z zachowaniem, akceptowaniem norm społecznych czy samoregulacją. Niektórzy badacze wychodzą z założenia, że wykorzystywanie pojęcia „dziecko wybitnie zdolne” wskazuje na występowanie asynchronii rozwojowej. Jak zatem pracować z takimi uczniami i na co zwracać uwagę?

POLECAMY

Cechy uczniów zdolnych

Obserwując dzieci zdolne, można zauważyć, że cechuje je wiele sprzeczności. Okazuje się, że z jednej strony są w stanie myśleć w sposób bardzo abstrakcyjny, czasem wręcz niesztampowy, a z drugiej strony podchodzą bardzo niechętnie do uczenia się materiału na pamięć. Najczęściej zgłaszają, że taki sposób nauki jest dla nich zbyt nudny i żmudny. Mają duże pokłady energii i często wolą je spożytkować na zabawę, bieganie i skakanie niż na opanowywanie nowych treści. 

Kolejną zaskakującą zależnością staje się to, że dzieci wybitnie uzdolnione bardzo często prezentują obniżoną samoocenę. Odnoszenie wielu sukcesów na polu naukowym i zdobywanie jakichś wyróżnień czy nagród nie poprawia ich postrzegania własnej osoby. Jest też związane w dużej mierze z faktem, że mają zazwyczaj trudności z nawiązywaniem kontaktów z rówieśnikami i podejmowaniem różnorodnych działań w grupie. Są również spostrzegawcze, więc widzą, że wyróżniają się na tle rówieśników i nie zawsze wiedzą, czym to wszystko jest spowodowane. Dzieci uzdolnione charakteryzuje również duże poczucie humoru. Szybko „łapią” żarty wypowiadane przez rodziców czy nauczycieli, ale również same potrafią opowiedzieć ciekawą anegdotę lub skomentować żartobliwie daną sytuację. 

To, co jeszcze bardzo mocno rzuca się w oczy, zwłaszcza w trakcie prowadzonych w klasie zajęć, to silna nadpobudliwość psychoruchowa. Czasem wychodzi się z założenia, że u dzieci zdolnych występuje również ADHD. Nie potrafią często usiedzieć w jednym miejscu, wiercą się, kręcą, zdarza się, że wstają od stolika i spacerują po sali. Jednocześnie widać, że potrafią się świetnie skoncentrować na zadaniu, które jest dla nich bardzo ciekawe. Dużo czasu poświęcają np. na konstruowanie budowli czy czytanie książek. Mają dzięki temu świetnie rozwiniętą mowę werbalną. Posługują się wieloma słowami, doskonale radzą sobie z budowaniem dłuższych wypowiedzi ustnych, są w stanie wykorzystywać w swoich wypowiedziach ciąg przyczynowo-skutkowy.

Zadają wiele pytań, zazwyczaj bardzo trafnych i pozwalających im lepiej zrozumieć otaczającą rzeczywistość. Jednocześnie nie radzą sobie zbyt dobrze z pisaniem. Robią to bardzo szybko i niedokładnie. Często pomijają litery, wyrazy czy nawet całe zdania w trakcie przepisywania notatki do zeszytu. Ich pismo bywa nieczytelne. Nie przywiązują do niego zbyt dużej wagi. 

Wszystkie wymienione tu cechy dziecka zdolnego wskazują na to, że występuje w ich funkcjonowaniu wiele sprzeczności. Z jednej strony świetnie sobie radzą w niektórych sferach, mają duży zasób wiedzy czy słownictwa oraz potrafią być kreatywne i twórcze. Z drugiej strony mają duży problem z budowaniem relacji z rówieśnikami czy z tym, aby zapanować nad ciągłą potrzebą ruchu. 

Trudności, z którymi mierzy się dziecko zdolne

Taki dysonans powoduje różnorodne trudności w funkcjonowaniu uczniów zdolnych. Okazuje się bowiem, że prawie połowa dzieci doświadcza takiego zjawiska jak Syndrom Nieadekwatnych Osiągnieć Szkolnych. Dziecko prezentuje najczęściej bardzo duże możliwości rozwojowe. Niestety nie przekłada się to na jego osiągnięcia szkolne. Wynika to z tego, że często działania młodego człowieka charakteryzuje chaos organizacyjny oraz zaburzenia koncentracji. W momencie, kiedy musi rozwiązać jakieś zadanie, często robi to zbyt szybko, nie zwracając uwagi na dane, które się w nim znajdują. W przypadku zadań matematycznych bywa, że zapisuje nieprawidłowe wyniki czy zapomina o wykonaniu pewnych istotnych działań. Niektóre dzieci nie widzą również potrzeby zapisywania działań w ogóle. Uważają, że skoro potrafią wszystko zrobić „w myślach”, to sam wynik jest wystarczający. W związku z tym często wyniki uzyskiwane przez nich na kartkówkach, testach czy sprawdzianach są niższe niż to, czego oczekują od nich rodzice lub nauczyciele. W konsekwencji dzieci zdolne często mają trudności w szkole i spotykają się z licznymi niepowodzeniami. Bywa, że nie są w stanie poradzić sobie z nagromadzonym materiałem i pozostają na kolejny rok w tej samej klasie. Można w związku z tym stwierdzić, że ich potencjał rozwojowy nie został właściwie wykorzystany. Jakie odczucia może mieć w takiej sytuacji dziecko?

Młody człowiek, zwłaszcza będący w wieku przedszkolnym czy wczesno­szkolnym, nie zawsze jest w stanie zrozumieć, co tak naprawdę się dzieje. Dzieci zdolne są często pewne siebie. Uważają, że potrafią sprostać proponowanym im zadaniom i w momencie, kiedy spotyka je niepowodzenie, nie są w stanie sobie z nim poradzić. Pojawia się więc silna frustracja i niechęć związana z chodzeniem do szkoły. Dzieciom zaczyna brakować również motywacji do nauki. Unikają zadań domowych, nie chcą wykonywać dodatkowych aktywności, zapominają o przygotowaniu materiałów do szkoły. Ich postawę cechuje bierność. 
Jednocześnie w innych sferach również zaczynają być zauważalne różne trudności. Okazuje się, że dzieci zdolne często mają problem z motoryką, zarówno dużą, jak i małą. Są słabo skoordynowane oraz niechętnie wykonują zadania na zajęciach plastycznych czy z wychowania fizycznego. Trudnością dla nich staje się także organizacja pracy własnej. Zazwyczaj na ich ławce znajduje się wiele niepotrzebnych rzeczy czy materiałów. Mają cały czas bałagan wokół siebie. Zapominają o przyniesieniu odpowiednich książek czy zeszytów oraz często gubią swoje rzeczy lub nie pamiętają, gdzie je zostawiły. Jest to wynikiem tego, że trudno im skupić uwagę pr...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy