Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

23 lutego 2022

NR 70 (Luty 2022)

Alternatywne sposoby komunikacji w pracy pedagoga

0 204

Głównym sposobem komunikacji jest mowa. Wszelkie wyzwania i deficyty w tym obszarze powodują ograniczenie przepływu informacji. Brak porozumienia z dzieckiem nie należy do łatwych sytuacji, powoduje bowiem u niego ogromną frustrację, wynikającą z faktu, że nie potrafi wyrażać swoich potrzeb, wypowiadać opinii. W sytuacji zaburzeń w tradycyjnej komunikacji z pomocą przychodzą alternatywne metody.

Zaburzenia komunikacji występują w następujących sytuacjach:

  • zdolność mówienia jest wspomagana (mowa występuje, lecz jest w jakimś stopniu ograniczona lub zaburzona), czyli stosuje się komunikację wspomagającą, 
  • brak mowy dźwiękowej powoduje, że wypracowany zostaje jej substytut w postaci komunikacji alternatywnej. 

Dziedzina związana z terapią, wspomaganiem i wprowadzaniem alternatywnych metod komunikacji to AAC (ang. Augmentative and Alternative Communication). Stosowany skrót stał się standardem i obecnie jest używany powszechnie w odniesieniu do tej działalności. 

Specjalne potrzeby komunikacyjne dziecka mogą wynikać z wielu czynników zewnętrznych oraz wewnętrznych organizmu lub otoczenia. Do najczęściej występujących wad, zaburzeń czy chorób powodujących konieczność stosowania alternatywnych metod komunikacji należą: autyzm, porażenie mózgowe, wszelkie schorzenia neurologiczne, wady słuchu i wzroku, niepełnosprawność intelektualna, niepełnosprawności sprzężone oraz deprywacje sensoryczne. 

POLECAMY

Kto potrzebuje alternatywnych metod komunikacji?

Użytkownicy AAC dzielą się na trzy grupy, a kryterium podziału są ich własne możliwości oraz cele i techniki stosowane w procesie terapii:
I. Grupa ekspresji językowej
Osoby te rozumieją mowę innych, natomiast z różnych powodów (choroby, zaburzenia) nie są w stanie zareagować. Celem komunikacji alternatywnej jest w tym przypadku umożliwienie ekspresji poprzez inne kanały komunikacyjne.
Znaki stosowane w komunikacji powinny być możliwe do wykonania i dostosowane do możliwości fizycznych danej osoby. 
II. Grupa wymagająca wsparcia językowego
W obrębie tej grupy istnieje następujący podział:

  • Grupa rozwojowa
    Tutaj AAC stosuje się czasowo, do momentu kiedy mowa stanie się narzędziem komunikacji. Przykładem są dzieci, u których budowa anatomiczna narządów artykulacyjnych uniemożliwia prawidłowy rozwój mowy, a operacje, które można przeprowadzić w określonym wieku, niwelującą wadę. Stosując AAC, budujemy relację z dzieckiem, zapobiegamy frustracji. 
  • Grupa sytuacyjna
    Tutaj AAC stosuje się tylko czasami. Może to mieć miejsce w przypadku osób z dyzartrią, których artykulacja jest niewyraźna, a w sytuacjach stresujących (np. kontaktach z nowo poznanymi osobami) zaburzenie przybiera na sile i uniemożliwia prawidłową komunikację. Kiedy nie jesteśmy w stanie zrozumieć mowy takiej osoby, stosujemy wspomagająco znaki, symbole lub gesty, których celem jest uzupełnienie mowy o nieczytelne dla odbiorcy elementy.

III. Grupa języka alternatywnego
Zaliczamy do niej osoby, które nie są w stanie wyrażać siebie za pomocą mowy, a także nie są w stanie zrozumieć mowy innych ludzi (dzieci ze spektrum autyzmu, głęboko upośledzone umysłowo czy z agnozją słuchową). System AAC stosowany będzie wówczas przez całe życie oraz musi być znany nie tylko osobie dotkniętej niemożnością mówienia, ale i jej otoczeniu. 

Jak przebiega proces terapeutyczny?

W procesie terapeutycznym kluczowym elementem umożliwiającym skuteczną pracę z dzieckiem jest dobranie właściwej metody komunikacji, która odpowiada możliwościom psychofizycznym osoby poddanej procesowi terapeutycznemu.

Pierwszym etapem tego procesu jest zawsze zebranie jak najszerszych informacji pisemnych o dziecku, wobec którego stosowana będzie komunikacja alternatywna. Analizie poddawana jest dokumentacja medyczna oraz wyniki badań przeprowadzonych przez specjalistów, pod uwagę bierze się oczekiwania dziecka oraz jego rodziny, a także specjalistów, którzy podejmują się pracy terapeutycznej. By właściwie ocenić i rozpoznać potrzeby zarówno dziecka, jak i jego najbliższych, warto zorganizować spotkanie, z którego notatki posłużą do zaplanowania dalszej pracy. 

Należy przede wszystkim ocenić i opisać możliwości i potrzeby użytkownika alternatywnych metod komunikacji w zakresie percepcji wzrokowej, słuchowej, motoryki, mowy, rozwoju języka, intelektu oraz zachowań społecznych. Pozwoli to w sposób kompetentny dobrać właściwą metodę komunikacji, która nie okaże się problematyczna zarówno dla osoby, która będzie jej uczyła, jak i dla dziecka, które powinno posługiwać się nią swobodnie i bez trudności. Warto też przyjrzeć się dokładnie i rozpoznać oczekiwania dziecka w kwestii porozumiewania się z rodziną, nauczycielami i terapeutami, pedagogami. Na podstawie poczynionych obserwacji oraz zapisków zespół specjalistów dokonuje następnie ustaleń w kwestii sposobu i rodzaju interwencji oraz doboru właściwych metod pracy w odniesieniu do cech indywidualnych dziecka oraz jego możliwości psychofizycznych. Poza tym warto wziąć też pod uwagę to, w jaki sposób cechy środowiskowe wpłyną na rodzaj stosowanej interwencji. 

W kolejnym etapie pracy zespół specjalistów dokonuje opracowania oraz proponuje program, w którym określa:
narzędzia, strategie, używane słownictwo, sposoby poszerzania możliwości komunikacyjnych oraz redukujących istniejące bariery komunikacyjne dziecka, a także system komunikacji, jaki będzie stosowany podczas procesu terapeutycznego. 

W następnym etapie pracy z dzieckiem specjaliści dokonują wprowadzenia nowego programu oraz podejmują decyzje dotyczące zakresu obowiązków poszczególnych specjalistów i sposobów wspierania programu przez rodziców. Warto również wtedy zdobyć rozeznanie w możliwościach, jakie stwarza otoczenie dziecka, by jak najlepiej wspomóc je w rozwoju.

Istotnym elementem każdego działania skierowanego na dziecko jest bieżąca ewaluacja oraz ocena dokonywanych oddziaływań, a także bieżący przegląd i dostosowywanie programu do aktualnej sytuacji psychofizycznej dziecka. 

Jakie strategie komunikacji przydadzą się w codziennej praktyce pedagogicznej?

Tabela 1 przedstawia alternatywne metody komunikacji możliwe do wykorzystania w codziennej praktyce pedagogicznej.
 

Tab. 1. Wykorzystanie alternatywnych metod komunikacji w codziennej praktyce pedagogicznej
Strategia Charakterystyka
Strategia nauczania sytuacyjnego  Inaczej mówiąc – to strategia nauczania funkcjonalnych umiejętności językowych w naturalnych sytuacjach i środowiskach. Wśród tych działań najczęściej stosowane są pojedynczo lub w połączeniu: strategia nauczania incydentalnego, strategia opóźniania czasu podpowiedzi i strategia modelu polecenia
Strategia nauczania incydentalnego (nauczanie środowiskowe) Opiera się na indywidualnych zainteresowaniach osoby, która inicjuje komunikat w związku z jakimś wydarzeniem, obiektem. Służy nauczaniu w naturalnym środowisku, odwołując się do codziennych kontekstów
Strategia opóźniania czasu podpowiedzi To rodzaj nauczania sytuacyjnego wspierającego naukę języka. Partner komunikacyjny zachęca rozmówcę do rozwijania wypowiedzi, modelując jego zachowanie. W miarę czynionych przez użytkownika postępów partner wygasza podpowiedzi, pragnąc doprowadzić do sytuacji, w której osoba samodzielnie wykona określoną czynność, podejmie zachowanie
Strategia modelu polecenia Ta strategia wspiera naukę języka, szczególnie funkcji komunikacyjnej proszenia, żądania. W modelu
polecenia partner komunikacyjny rozpoczyna interakcję przez zadanie konkretnego pytania: „Co chcesz?” lub „Co to jest?”. Prowokuje w ten sposób użytkownika AAC do zwrócenia wzroku w stronę pożądanego obiektu lub sięgnięcia po niego i tym samym do nauki funkcji komunikacyjnych proszenia o obiekty, czynności przy użyciu symboli graficznych. Strategia obejmuje sekwencje kolejnych kroków: zdobycie uwagi uczącego się, zadanie pytania podczas wykazywanego zainteresowania obiektem lub czynnością przez osobę uczącą się, wstrzymanie aktywności w oczekiwaniu na odpowiedź werbalną lub niewerbalną, modelowanie poprawnej odpowiedzi, jeśli jest to konieczne
Strategia konwersacyjna pisanego wyboru Jest to sposób postępowania podczas porozumiewania się wymagający od partnerów komunikacyjnych przedstawiania na piśmie kluczowych słów stanowiących zbiór gotowych odpowiedzi dotyczących danego tematu
Strategia list słownictwa podstawowego To tworzenie list pojęć powszechnie stosowanych dotyczących określonej tematyki. Związana jest z nią również strategia pustej strony polegająca na spisaniu przez informatorów (rodzice, nauczyciele, specjaliści) wszystkich słów, które mogą być przydatne w codziennej komunikacji
Strategia opowiadania  Polega ona na odpowiednim doborze słownictwa w celu opracowania krótkiej lub dłuższej wersji wypowiedzi
Strategia naprzemienności Jest sposobem postępowania wymagającym od partnerów komunikacyjnych stosowania naprzemiennego zadawania pytań i udzielania odpowiedzi
Strategia nauczania „obserwuj, czekaj, reaguj” Ta strategia polega na obserwowaniu zachowania użytkownika AAC w sytuacjach komunikacyjnych i podejmowaniu działania w momencie rozpoczęcia przez niego jakiejkolwiek aktywności; traktowanie zachowania, reakcji jako komunikatu
Strategia nauczania wyodrębnionych prób Jest to sposób nauczania złożonych umiejętności poprzez dzielenie na mniejsze umiejętności i stopniowe wdrażanie za pomocą małych cząstek procesu nauczania, np.: prezentacji bodźca, podpowiedzi, reakcji dziecka, konsekwencji poprawnej lub niepoprawnej odpowiedzi, przerwy pomiędzy konsekwencją a następnym bodźcem. W metodzie stosowane są techniki podpowiadania, wygaszania, wzmacniania, informacji zwrotnych, możliwości uproszczeń, powtórzenia
Strategia wyszukiwania na bazie tablic – kodowanie na podstawie wykresów i plansz W ramach strategii stosuje się następujące techniki komunikacji interpersonalnej:
określanie słowami (werbalizowanie), parafrazowanie, interpretowanie wypowiedzi osoby niemówiącej, posługującej się graficznym systemem;
zadawanie pytań: zamkniętych (rozstrzygających) – wymagających potwierdzenia i zaprzeczenia oraz przede wszystkim pytań o...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy