Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

12 maja 2021

NR 63 (Maj 2021)

Agresywny uczeń

39

Agresja jest zachowaniem wywołanym poprzez impuls, które ma charakter incydentalny, a jego celem jest wywołanie szkody. Charakterystyczną dla agresji cechą jest brak stałości w rolach – ofiara i sprawca wymieniają się rolami w zależności od sytuacji. Osoby, które przejawiają akty agresji, nie zatajają ich, nie jest to bowiem zachowanie przemyślane, lecz opiera się na emocjach, co powoduje pewnego rodzaju spontaniczne i nieprzemyślane działanie. Bardzo często ma ono miejsce w obecności nauczycieli lub też uczniowie bez problemu ujawniają nauczycielom jego przebieg.

Sprawca agresji wyrządza krzywdę lub szkodę osobie, która nie jest uległa, próbuje się bronić (brak widocznej nierównowagi sił, tak jak w przemocy) i nie ma zamiaru ukrywać aktu agresji, skarży się, opowiada o tym, czego doświadczyła. Warto podkreślić, że zawsze możemy rozpoznać agresję psychiczną werbalną. Bardzo często agresywne zachowanie jest reakcją na konkretne zdarzenia i sytuacje. 

Istotny jest fakt, że nie zawsze agresja prowadzi do przemocy. Jeśli uczeń przejawia agresywne zachowania, nie oznacza to, że będzie stosował przemoc i stanie się dręczycielem. 

POLECAMY

Przyczyny i rodzaje agresji 

Zachowania agresywne powstają wskutek różnych czynników zewnętrznych bądź wewnętrznych wpływających na człowieka. Rodzaje agresji wiążą się bezpośrednio z tym, jak powstaje samo zjawisko. Wyróżnia się trzy rodzaje agresji, wynikające z różnych przyczyn. Pierwszą z nich jest agresja frustracyjna, związana bezpośrednio z występowaniem stanu frustracji, którego konsekwencją są różne formy i przejawy agresji. Kolejnym rodzajem agresji jest agresja naśladowcza, której źródeł upatruje się w mimowolnym naśladowaniu modeli agresywnego zachowania innej osoby, która obecna jest w otoczeniu. Trzeci rodzaj to agresja instrumentalna, związana z osiąganiem zamierzonych celów poprzez zachowania uznawane powszechnie za agresywne. Jest ona więc nie konsekwencją jakichś zdarzeń, ale ich przyczyną. 
Często wspomina się też o czwartym rodzaju – agresji patologicznej, której przyczyną jest występowanie zaburzeń czy procesów chorobowych w układzie nerwowym. Skutkiem tego są niewłaściwe zachowania będące objawem chorobowym. 
 

Rys. 1. Etapy narastania emocji – gniewu – mogące prowadzić do zachowań agresywnych


Spośród przejawów agresji, jakie najczęściej są obserwowane w środowisku człowieka, wyróżnia się agresja werbalna. Polega ona na pogardliwym, poniżającym wyrażaniu się o innej osobie, używaniu wulgarnych słów i określeń, ubliżaniu. Poza tym wyróżnia się też agresję w formie bezpośredniej oraz pośredniej. Bezpośrednia przejawia się wypowiedziami skierowanymi do osoby, która jest celem zachowań agresywnych, a pośrednia może przyjąć formę pomówień czy oszczerstw, które najczęściej trafiają do osób trzecich, nie bezpośrednio do ofiary. Intencją zastosowania agresji pośredniej może być chęć wprowadzenia kogoś w błąd bądź też tyranizowanie go lub osaczanie. Wśród dzieci najczęściej tego typu zachowań dopuszczają się dziewczynki. Często agresja werbalna nie jest brana za zachowanie niestosowne, gdyż nazywana jest intrygą, kłamstwem, ośmieszeniem. Dzieci niejednokrotnie się przezywają, dowcipkują na temat kolegów i koleżanek czy planują małe zemsty za coś, co ktoś powiedział/zrobił. Wszystkie te zachowania kwalifikowane są jako agresja. Agresja może przyjąć formę jawną – wtedy dochodzi do aktów werbalnych z użyciem słownictwa znieważającego, obrażającego lub takiego, które powszechnie uznawane jest za tabu. 

Są to więc takie zachowania językowe, które naruszają istotne wartości dla czci, dobrego imienia ich odbiorcy, jego systemu wartości, a przekaz tych zachowań jest bezpośredni (publiczny) lub też odbywa się bez udziału osoby pokrzywdzonej. Do podstawowych form agresji słownej zalicza się przede wszystkim działania językowe, które objawiają się w postaci bluźnierstw, obelg, zniewagi słownej, napaści słownej czy przekleństw. Tak więc agresja językowa kwalifikowana jest do działania interpersonalnego o charakterze językowym bądź parajęzykowym. Drugim głównym przejawem agresji jest stosowanie przemocy fizycznej, 
co jest niezwykle częstym przejawem zachowań agresywnych. 

Są to różne typy zachowań, mogące wystąpić w formie czynnej lub biernej. Do przejawów przemocy fizycznej zalicza się zachowania napastliwe w formie bezpośredniej lub pośredniej, mogące też przyjąć formy destrukcyjne. Przemoc rozumiana jest jako atak czy napaść na drugą osobę, podczas których osoba atakującą zadaje ból lub wyrządza krzywdę ofierze napaści, może też mieć na celu wyrządzenie przykrości lub wywołanie strachu. To działanie na szkodę innej osoby. Zachowania związane z przemocą fizyczną mogą być kwalifikowane jako proste, które ograniczają się do jednorazowych uderzeń, szarpnięć, popchnięć, kopania, gryzienia itp. W tej formie występują krótkotrwałe ruchy poszczególnych części ciała, np. kończyn czy mięśni twarzy. Inną grupą zachowań agresywnych są te, które kwalifikujemy jako złożone. Należy do nich wdawanie się w bójki czy zastraszanie. Przemoc fizyczna wywołuje szereg skutków, które zauważalne są bezpośrednio po ataku, ale także występują na długo po nim. Ślady bezpośrednie to siniaki, zadrapania, ból, a te długofalowe związane są ze śladami w psychice ofiary, jej emocjach czy sferze poznawczej. Osoba, która doświadczała agresji, najczęściej boryka się z problemami na późniejszych etapach życia. Mogą one być związane ze zmniejszonym poczuciem bezpieczeństwa, obniżeniem poziomu samoakceptacji oraz trudnościami w nawiązywaniu właściwych relacji z otoczeniem. 

Omawiając tematykę agresji, warto wspomnieć też o agresji psychicznej, określanej często mianem emocjonalnej, która jednak rzadziej dotyczy zachowań dzieci. Do tego typu agresji zaliczane są takie zachowania jak agresja słowna, stosowanie perswazji i szantażu czy dyskryminacja, których celem jest wywołanie stanu poniżenia u ofiary, bólu emocjonalnego czy cierpienia bądź poczucia zagrożenia. Często atak w tego typu agresji przyjmuje formę werbalnej napaści godzącej w poczucie wartości osoby, na którą jest skierowany. Do agresji psychicznej zalicza się też odpychanie, izolowanie, wyzywanie czy ośmieszanie, często stosowane wobec dzieci przez osoby z najbliższego otoczenia. W konsekwencji takiego traktowania u osoby, wobec której taka agresja jest stosowana, pojawia się poczucie zagrożenia, odrzucenia. Dlatego bardzo ważne są świadome zachowanie się rodziców wobec dzieci oraz analiza własnych zachowań, bowiem skutki dla dziecka mogą okazać się katastrofalne. 

Niezwykle trafnie źródło agresji określił Jesper Juul, twierdząc, że agresywne emocje pojawiają się zawsze wtedy, gdy nie czujemy się tak wartościowi dla bliskich, jak byśmy chcieli, a każde zachowanie agresywne lub autoagresywne jest zaproszeniem do kontaktu. Blokada wzajemnej relacji powoduje przejawy agresji. 

Co zatem możemy zrobić w sytuacji, gdy uczeń przejawia zachowania agresywne? 

Po pierwsze, rozpoznanie – najważniejszą kwestią jest diagnoza dotycząca przyczyny takiego stanu rzeczy. Dodatkowo warto zastanowić się, czy uczeń często posuwa się do aktów agresji, czy są to zdarzenia sporadyczne. 

Po drugie, zapewnij przestrzeń – w wielu przypadkach to złość jest motorem napędzającym agresję. Wówczas musimy mieć świadomość, że kumulującą się w ciele emocja zawsze znajdzie sobie ujście. Dobrym rozwiązaniem jest próba kontrolowanego rozładowania, wówczas istnieje duże prawdopodobieństwo, że uczeń zaprzestanie agresji lub też jej atak będzie znacznie mniej intensywny. To działanie wymaga wprowadzenia procedury mającej na celu wyznaczenie miejsc bezpiecznych do tego typu reakcji emocjonalnych, nierzadko sprzętów oraz zapewnienia opieki. 

Po trzecie, stanowczy sprzeciw – ważne jest, by nauczyciel w jasny i zrozumiały sposób komunikował brak zgody na sytuacje, które są rozwiązywane z użyciem siły i/bądź skierowane są przeciw drugiej osobie. Na krytykę zasługuje każda forma agresji. 

Po czwarte, wsparcie – zauważ, że w momencie, gdy tylko się sprzeciwisz i zostawisz ucznia bez odpowiedniej pomocy, to najprawdopodobniej zachowania te będą się powtarzały. Dlatego niezwykle istotne jest, by wprowadzić pozytywną interwencję. W chwili nadmiaru emocji rozmowy nie przynoszą efektu, ponieważ wzburzony mózg ludzki (odpowiada za to zjawisko zwane reakcją gadziego mózgu) nie jest w stanie analizować i przetwarzać informacji. W związku z tym, gdy uczeń lub uczniowie ochłoną, należy przeprowadzić rozmowę mającą na celu uświadomienie szkodliwości agresywnych zachowań. Dobrym rozwiązaniem jest również udział w zajęciach rozwijających umiejętności społeczno-emocjonalne dziecka. 

Po piąte, zabawy mające na celu oswojenie trudnych emocji. W swojej codziennej praktyce warto wprowadzać różnorodne działania mające na celu normalizację wszystkich emocji. Do niedawna dominowało przekonanie, że emocje powodujące trudne zachowania i odczucia powinny być tłumione, a każda próba ich przejawiania – karana. Jednak współczesna psychologia podkreśla, że każda emocja jest ważna, ponieważ daje nam komunikat na temat naszych potrzeb i niesie za sobą ładunek energetyczny. Takie pozytywne nastawienie jest krokiem w kierunku dobrostanu psychicznego. Jeśli chcemy, by nasi uczniowie w przyszłości potrafili radzić sobie z emocjami, powinniśmy dać im przestrzeń i umożliwić czerpanie doświadczeń. Tabela 1. zawiera przykłady gier i zabaw, które można zaproponować uczniom. 

Współpraca z rodzicami 

Każde zachowanie dziecka, które budzi nasze zastrzeżenia i jest podstawą wątpliwości, powinniśmy omówić z rodzicem. Jeśli dziecko nadużywa agresji, warto zastanowić się nad wspólną strategią działania. 
Pracując z uczniem przejawiającym agresywne zachowania, warto pamiętać, że nie jest to działanie przeciwko nam, a informacja do nas, najczęściej związana z deficytami, chęcią uzyskania uwagi. Mimo że agresja jest zaliczana do grupy zachowań społecznie niepożądanych, to zawsze niesie zaszyfrowany komunikat, który jest cenną wskazówką dla nauczyciela i rodzica. 

 

Tab. 1. Propozycje ćwiczeń, gier i zabaw1

Nazwa zabawy 

Opis 

Kiedy jestem wściekły 

Grupa siedzi w kole. Dzieci wypowiadają po kolei swoje imiona i pokazują, co robią, kiedy są wściekłe, np.: – Mam na imię Karolina. Kiedy jestem wściekła, robię tak: (lewą ręką wykonuje taki ruch, jakby chciała uderzyć) 

Malowanie uczuć 

Do przeprowadzenia ćwiczenia potrzebne są papier, mazaki lub farby plakatowe. Dzieci malują uczucia, które je ogarniają, gdy tracą panowanie nad sobą: wściekłość, zdenerwowanie, strach, bezradność – w zależności od osobowości, sytuacji i nastroju. Kto chce, wyjaśnia swój obrazek w pierwszej osobie liczby pojedynczej - odniesienie przedstawionych uczuć do własnej osoby powinno być tutaj bardzo wyraźne 

Symbole agresji 

Dzieci siedzą przy stole. Przed każdym z nich leżą duża kartka papieru i mazak. Wszyscy malują symbol jakiegoś swojego bardzo osobistego, silnie przeżywanego rodzaju agresji. Następnie krótko go objaśniają, np.: 

  • Zygzakowate, czerwone błyskawice, ponieważ moja złość przychodzi bardzo szybko, ale tak samo prędko przemija 
  • Góry i ciemne chmury na horyzoncie, ponieważ moja wściekłość, kiedy nikt nie widzi układa się w dużą wieżę, a kiedy ta wieża jest coraz większa to jest mi ciężko i psuje mi to humor, a inni nawet nie zauważają, że jestem zły 

Podróż do krainy wściekłości 

Prowadzący opowiada historyjkę, w trakcie której wykonywane są określone ruchy. Udajemy się dzisiaj w daleką podróż do tajemniczego kraju. Jedziemy długo, bardzo długo pociągiem – dzieci ustawiają się w szeregu, chwytając się nawzajem za biodra i biegają po pomieszczeniu, wydając przy tym odgłosy pociągu. Pociąg zatrzymuje się. Dotarliśmy do krainy radości. Ludzie, którzy tutaj mieszkają, są zawsze radośni, uśmiechnięci. Cieszą się już od samego rana, od momentu wstania z łóżka. Przeciągają się z zadowoleniem, witają się z nami z uśmiechem na ustach, podskakują do góry z radości, obejmują nas, tańczą z nami. Niestety, musimy jechać dalej. Lokomotywa już sapie. Wsiadamy do pociągu i jedziemy, jedziemy… Nagle robi się ciemno. Pociąg zatrzymuje się. Dotarliśmy do krainy wściekłości. Tutaj mieszkają ludzie, którzy czują się obrażeni i niesprawiedliwie potraktowani. Są źli i zdenerwowani, tupią nogami, rzucają się na ziemię, potrząsają głowami, ściskają dłonie w pięści, krzyczą: „Nienawidzę Cię”. Wreszcie nasza lokomotywa sapie i wzywa nas do pociągu. Zatrzymujemy się, nabieramy głęboko powietrza do płuc i uspokajamy się. Wsiadamy do naszego pociągu i jedziemy dalej… Pociąg zatrzymuje się, dotarliśmy do końcowej stacji. Jesteśmy w krainie spokoju, wszyscy ludzie uśmiechają się, łagodnie poruszają się, spokojnie i ostrożnie, delikatnie głaszczą się nawzajem, chodzą albo siedzą obok siebie spokojnie 

Wściekły jak dzikie zwierzę 

Dzieci otrzymują zadanie: „Wyobraź sobie, że jesteś zwierzęciem. Jakie zwierzę byś wybrał? Przeobraź się w nie. Jesteś w dobrym nastroju, ze spokojem obserwujesz leniwie swoje otoczenie. Nagle, nieoczekiwanie zauważasz inne zwierzę, które od dawna na ciebie poluje i rujnuje twój spokój. Czujesz wściekłość, bo miałeś nadzieję na przyjemny dzień, a coś znowu przerywa twój spokój i narzuca co masz robić. Co teraz się stanie? Co zrobisz? Co zrobi drugie zwierzę?”. Każde dziecko maluje lub opisuje dalszy przebieg tej opowieści. Następnie wszystkie historyjki zostają wyeksponowane na gazetce ściennej i omówione na forum. 

Wściekłe początki zdania 

Dzieci otrzymują kartki ze „wściekłymi” początkami zdań. Każde z nich uzupełnia je najpierw dla samego siebie. Następnie dokończenia zdań omawiane są w grupach i porównywane. Przykłady: 

  • Kiedy jestem wściekła/wściekły, wtedy… 
  • Mój najlepszy przyjaciel złości mnie, gdy… 
  • Moja najlepsza przyjaciółka złości mnie, gdy… 
  • Nienawidzę chodzić do szkoły, gdy… 
  • Kiedy inne dzieci mnie złoszczą, to… 
  • Najba...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy