Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychologia w szkole

23 czerwca 2018

NR 16 (Kwiecień 2016)

ABC negatywnych emocji

0 386

Emocje są bardzo ważne w życiu człowieka, ponieważ stanowią odzwierciedlenie jego aktualnego stanu psychicznego, są spontaniczną reakcją na zdarzenia i sytuacje życiowe. Szybkie tempo życia, dążenie do ideału, wysokie wymagania, niemal niemożliwe do realizacji – stają się powodem nadmiaru negatywnych emocji u dziecka. N. Frida przedstawia następującą charakterystykę emocji:

  • Są zwykle wynikiem świadomej lub nieświadomej oceny zdarzenia, jako istotnie wpływającego na cele lub interesy podmiotu. Emocja jest odczuwana jako pozytywna, jeśli zdarzenie jest zgodne ze wspomnianymi celami i interesami, a negatywna – jeśli jest z nimi niezgodna. 
  • Istotą emocji jest uruchomienie gotowości do realizacji programu działania. Emocja uruchamia priorytet dla określonego działania (lub kilku działań), któremu nadaje status pilnego. Tym samym program taki może przeszkadzać w realizacji innych, aktualnie przez podmiot realizowanych działań o charakterze poznawczym lub behawioralnym. Poszczególne emocje uaktywniają odmienne programy działań. 
  • Emocja jest zwykle doświadczana jako szczególny rodzaj stanu psychicznego. Często towarzyszą jej lub następują po niej zmiany somatyczne, ekspresje mimiczne i pantomimiczne oraz reakcje o charakterze behawioralnym.

Niektóre emocje występują bezpośrednio po urodzeniu, inne pojawiają się w kolejnych okresach rozwoju dziecka. Stany emocjonalne będące reakcją na zdarzenia mogą mieć zabarwienie dodatnie bądź ujemne. Badacze przedmiotu wskazują sześć grup odczuwanych emocji, które zostały przedstawione na modelu kołowym1.

Pozytywne emocje to stany korzystnie wpływające na funkcjonowanie dziecka. Budzą one uczucia o przyjemnym charakterze. Napotykane trudności, przykre zdarzenia są przyczyną negatywnych emocji. Niezależnie od charakteru tych stanów z jednej strony dążymy do tego, aby nasi uczniowie umiejętnie je okazywali, z drugiej zaś – aby potrafili nad nimi panować. Ekspresja to niezwykle istotna zdolność, dzięki której każdy z nas może radzić sobie z emocjami w sposób konstruktywny. Samo pojawienie się negatywnej emocji nie jest sytuacją niekorzystną dla rozwoju dziecka; jest to zjawisko naturalne. Niekorzystne natomiast mogą stać się brak umiejętności panowania nad tą emocją oraz nieodpowiednie sposoby radzenia sobie z nią. Dlatego tak ważne jest podejmowanie działań mających na celu edukację dzieci w tym zakresie. 

Intensyfikacja negatywnych, przykrych emocji oraz brak zdolności radzenia sobie z nimi mogą doprowadzić do powstania frustracji. Określana jest ona jako stan wywołany zablokowaniem możliwości zaspokojenia podstawowej potrzeby z powodu zaistnienia sytuacji niemożliwej do przezwyciężenia. Sytuacja taka może doprowadzić do zaburzenia funkcji fizycznych i psychicznych. Wynikiem frustracji mogą być zachowania agresywne w postaci werbalnej, siłowej lub pozawerbalnej albo zachowania autoagresywne.

Badacze przedmiotu nadają pojęciu frustracji trzy znaczenia:

  • przeszkoda, która pojawia się na drodze działania wywołanego potrzebą,
  • efekt wystąpienia przeszkody, tj. przerwania ciągu czynności ukierunkowanych na realizację określonego celu,
  • stan organizmu, który powstaje w związku z pojawieniem się przeszkody i zablokowaniem przez nią ciągu czynności.

Dziecko żyjące we współczesnym świecie bardzo często jest narażone na sytuacje wzbudzające frustrację. Wobec tego niezwykle ważnym zadaniem nauczyciela jest pomoc uczniom w nabywaniu umiejętności radzenia sobie z negatywnymi emocjami. Zadanie to można realizować zarówno podczas lekcji, jak i w trakcie zajęć świetlicowych. 

Sposoby rozładowania złych emocji

Nazywanie emocji 

Podstawowym sposobem ułatwiającym dziecku wyrażanie własnych emocji jest umiejętność ich nazywania. Można w tym celu wykorzystać gry i zabawy podkreślające konieczność ekspresji przez werbalizację. Dzięki nazywaniu emocji uczeń:

  • nauczy się rozpoznawać emocje,
  • uświadomi sobie, jakie sytuacje są przyczyną negatywnych, a jakie pozytywnych emocji,
  • zrozumie emocje innych,
  • rozwinie empatię,
  • doprowadzi do rozwoju płatów czołowych, tzn. części mózgu odpowiedzialnej za procesy emocjonalne.

W celu rozwijania tej umiejętności można wykorzystać dostępne na rynku pozycje:

  • Agnieszka Pawłowska, Lew Staszek i siła uważności, Wydawnictwo Poznańskie,
  • Marcin Brykczyński, Lidia Głażewska Dańko. Jedna chwilka czuć kilka czyli z uczuciem o uczuciach, Wydawnictwo Czarna Owca,
  • Oscar Brenifier, Uczucia. Co to takiego? Wydawnictwo Zakamarki,
  • Dagna Ślepowrońska, Smocze opowieści, GWP,
  • Grzegorz Kasdepke, Wielka księga uczuć, Nasza Księgarnia,
  • Wojciech Kołyszko, Jovanka Tomaszewska, Garść radości, szczypta złości, GWP.

Warto również zachęcić uczniów do modelowania sytuacji, które wywołują negatywne emocje. Dzięki wprowadzeniu dramy dzieci będą mogły nie tylko odczuwać dane emocje, ale również podjąć próbę rozwiązania trudnej sytuacji. 

Ćwiczenia pomocne w nazywaniu emocji:

  • Jestem twoim lustrem” – dzieci dobierają się parami. Zadaniem jednego dziecka jest robienie różnych min, zmieniając wyraz twarzy. Zadaniem drugiego dziecka jest nazwanie emocji demonstrowanej przez partnera.
  • Twarz” – uczniowie otrzymują obrazki z twarzami ludzi prezentującymi emocje za pomocą mimiki. Zadaniem dzieci jest oznaczenie emocji danej osoby. 
  • Technika niedokończonych zdań – to niezwykle przydatna forma pracy z dziećmi. Pod koniec każdego dnia w szkole można zachęcić uczniów do refleksji na temat samopoczucia.

Tabela 1. Zestawienie wybranych negatywnych emocji2
Nazwa emocji Cel Krótka charakterystyka
APATIA
  • subtelny bunt
Apatia jest często źle interpretowana. Nie oznacza jedynie braku zainteresowania. Jest subtelną formą buntu – bierną manifestacją siły przez osobę, która nie ma odwagi zbuntować się otwarcie.
DEPRESJA
  • wyrażenie złości 
  • przejęcie kontroli 
  • uwolnienie się  od odpowiedzialności i obowiązków
  • uzyskanie pomocy
  • wyrażenie żalu
Poczucie przygnębienia nie zawsze oznacza depresję. Każdy czasami odczuwa przygnębienie, lecz stan depresyjny to bardzo złożone psychologiczne i fizjologiczne zjawisko. Depresja to intensywny smutek. Niekiedy jest on formą biernej ekspresji wściekłości. 
IRYTACJA
  • okazanie dezaprobaty
  • powstrzymanie czegoś, co przeszkadza
  • pobudzenie, przerwanie stagnacji
Irytacja to łagodna wersja złości. Pojawia się wówczas, gdy czyjeś zachowanie jest denerwujące. Służy okazaniu dezaprobaty, powstrzymaniu czegoś, co przeszkadza, pobudzeniu czy przerwaniu stagnacji, czyli przejęciu kontroli nad sytuacją. Nie jest to emocja tak intensywna jak złość, której celem jest wymuszenie ustępstw. 
LĘK LUB NIEPOKÓJ
  • obrona siebie
  • wywołanie stanu podekscytowania
  • pobudzenie
Te dwie emocje są ze sobą ściśle związane. Ich celem może być np. obrona przed porażką (konsekwencją czego jest niepodejmowanie działania). Lęk przed porażką przynosi dużo więcej szkód niż sama porażka. Uczucia te wbrew pozorom mogą również mieć pozytywne znaczenie, służą wówczas wywołaniu ekscytacji i pobudzenia. Mogą naładować energią i zmobilizować do działania.
SMUTEK
  • wyrażenie rozczarowania 
  • zmuszenie innych do przejęcia naszych obowiązków
  • okazanie współczucia
Smutek jest sposobem na wyrażenie rozczarowania sobą, innymi lub sytuacją. W połączeniu z użalaniem się nad sobą może służyć nakłanianiu innych do przejęcia naszych obowiązków. Może być łagodną formą depresji lub ją zapowiadać. Smutkiem możemy również okazywać współczucie. Smutek jako reakcja na pewną sytuację jest czymś innym niż użalanie się. Użalanie się oznacza, że dana osoba nie jest w stanie sobie z czymś poradzić. Smutek potwierdza, że wydarzenie jest niekorzystne, jednak nie oznacza braku możliwości i umiejętności uporania się z nim.
WINA
  • ukaranie się
  • niedotrzymanie zobowiązań bez otwartego przyznania się do chęci ich zbojkotowania
  • zadośćuczynienie za niewłaściwe zachowanie
  • okazanie wyższości
  • obrona przed złością
  • pozorowanie dobrych intencji
Poczucie winy występuje wtedy, gdy zdajemy sobie sprawę, że to my sami spowodowaliśmy niekorzystny stan rzeczy. Jest to złożona emocja. Uczono nas, aby czuć się winnym, gdy zrobimy coś złego. Poczucie winy może służyć ukaraniu się. Czasami poczucie winy pozwala nam nie dotrzymywać zobowiązań bez otwartego przyznania się do chęci ich zbojkotowania. Mimo posiadania informacji na temat konieczności zrobienia czegoś nie robimy tego, ponieważ jest to sprzeczne z naszymi odczuciami.
Zachowanie się niezgodnie z oczekiwaniami powoduje pojawienie się poczucia winy, dzięki któremu zostaniemy usprawiedliwieni. Poczucie winy może również posłużyć jako zadośćuczynienie za niewłaściwe zachowanie. Cel poczucia winy jest podobny jak w wypadku niedotrzymywania zobowiązań, z tą różnicą że kiedy zrobimy coś złego, cierpimy z tego powodu. W momencie gdy cierpienie nie jest wystarczającym zadośćuczynieniem – pojawia się poczucie winy. 
ZAGUBIENIE
  • okazanie braku zrozumienia
  • uchylenie się od konieczności działania
  • uniknięcie oczekiwań
Zagubienie może wystąpić jako reakcja na brak zrozumienia. Może być też jednak wymówką, dzięki której istnieje możliwość uniknięcia podejmowania decyzji, ponoszenia odpowiedzialności lub dostosowania się do wymagań. Na przykład wyjaśniasz coś uczniowi wiele razy, a on mówi: „Ciągle nie wiem, jak wykonać to zadanie”. Czujesz się wyczerpany i poddajesz się. Twoje wyczerpanie może być wskazówką, że rozmówca chce uniknąć wykonania zadania. Jego zagubienie pomogło mu osiągnąć cel. To jedna z gier psychologicznych stosowanych przez uczniów. 
ZŁOŚĆ
  • przejęcie kontroli
  • wygrana
  • wyrównanie rachunków
  • obrona praw
Jeśli dziecko nie otrzymuje tego, co chce, może wywołać w sobie uczucie złości po to, by zmusić drugą stronę do podporządkowania się. Złość może więc posłużyć do przejęcia kontroli nad sytuacją, wygrania (np. kłótni) lub wyrównania rachunków. Złości można także użyć do obrony swoich praw – za pomocą gniewu dajemy drugiej osobie do zrozumienia, że ma się wycofać. Złość na siebie może być sposobem przymuszenia się do jakiegoś działania lub ukarania się.
ZNUDZENIE
  • zmuszenie innych do zrobienia dla nas czegoś ekscytującego
  • pokazanie, że coś nam się nie podoba
Okazując znudzenie, być może uczeń nie chce wziąć odpowiedzialności za zapewnienie sobie rozrywki czy zaplanowanie swojego czasu – chce, aby ktoś inny zrobił dla niego coś ekscytującego....

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy