Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

6 grudnia 2019

NR 51 (Grudzień 2019)

Zaburzenia opozycyjno-buntownicze i zaburzenia zachowania u dzieci

0 39

Praca w szkole jest niezwykle trudna i wymagająca. Nauczyciel, pedagog, specjalista zajmują się nie tylko nauczaniem, lecz także wychowaniem uczniów i diagnozą trudności, z jakimi się oni mierzą.

Praca w szkole jest niezwykle trudna i wymagająca. Nauczyciel, pedagog, specjalista zajmują się nie tylko nauczaniem, lecz także wychowaniem uczniów i diagnozą trudności, z jakimi się oni mierzą. 

Bywa, że na swojej drodze spotykamy dzieci zachowujące się niezgodnie z obowiązującymi normami i zasadami. Możemy takiego ucznia ocenić dwojako (rys. 1). W pierwszym przypadku uznajemy, że jest on źle wychowany i prezentuje chuligański styl bycia, a w drugim, że być może boryka się z poważnymi zaburzeniami, które znajdują swoje odzwierciedlenie w klasyfikacji chorób i zaburzeń psychicznych. Właściwe rozpoznanie i znalezienie odpowiednich sposobów rozwiązania danego problemu jest istotne z punku widzenia zarówno dzieci i ich dalszego rozwoju, jak i szkoły. Należy bowiem mieć świadomość, że nawet jedno dziecko przejawiające trudne zachowania może dezorganizować pracę na lekcjach i negatywnie wpływać na klimat panujący w klasie. 

Rys. 1. Dualizm w postrzeganiu dziecka i jego trudności
Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Uczniowie z trudnościami w zachowaniu. Jak usprawniać pracę z uczniami, którzy mają kłopoty z właściwym zachowywaniem się w szkole?, http://www.zskrzywin.pl/zs/publikacje/trudnosci/trudnosci2.pdf [dostęp: 27.08.2019].


Małe dziecko, które dopiero wchodzi w relacje z innymi ludźmi i uczy się nabywania różnych umiejętności, może popełniać błędy. Zdarza się, że nieprawidłowo zinterpretuje sytuację społeczną i zachowuje się nieadekwatnie do niej. Kłopoty z nim mogą być rozpatrywane w trzech płaszczyznach:

  • zachowania drażniące, czyli takie, które są adekwatne do wieku i poziomu rozwoju dziecka, jednak rodzicom i opiekunom często sprawiają problem i wzbudzają w nich rozdrażnienie;
  • zachowania niepokojące, stanowiące trudność zarówno dla rodziców, jak i dla dzieci; pojawiają się nieadekwatnie do wieku i mogą przybrać formę buntu, kłamstwa czy aktów agresji;
  • zaburzenia zachowania.

Diagnoza zaburzeń zachowania

Zaburzenia zachowania możemy zdiagnozować dopiero wówczas, gdy nieoptymalne reakcje stają się regułą i trwają dłużej niż sześć miesięcy. Do podstawowych cech zaburzeń zachowania zaliczamy nieadekwatność, sztywność reakcji, szkodliwość dla podmiotu i otoczenia oraz negatywne emocje (tab. 1).

Tab. 1. Cechy charakterystyczne zaburzeń zachowania
Cecha Opis
Nieadekwatność Dziecko nie reaguje w sposób racjonalny i adekwatny do sytuacji, w której się znajduje
Sztywność reakcji Zaburzenia zachowania mają najczęściej stały charakter, a dzieci reagują zgodnie z posiadanymi przez siebie sztywnymi wzorcami
Szkodliwość dla podmiotu i otoczenia Dziecko, poprzez swoje sztywne reakcje, negatywnie oddziałuje nie tylko na siebie, lecz także na otoczenie, w którym się znajduje. Ciągłe wykorzystywanie tych samych wzorców sprawia, że pozbawione jest ono możliwości budowania prawidłowych relacji z innymi osobami oraz odczuwa frustracje i poczucie winy w związku ze swoim brakiem skuteczności
Negatywne emocje Najczęściej zaburzeniom zachowania towarzyszą negatywne emocje, takie jak złość, lęk, strach, zazdrość. Dziecko może niekiedy nie okazywać, że je przeżywa, jednak widoczne staje się to po dłuższej obserwacji w postaci napięcia ciała, przyspieszonego oddechu czy braku koncentracji

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: J. Strzemieczny, Oddziaływanie na przyczyny zaburzeń zachowania w procesie socjoterapeutycznym, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy” 1993, z. 3.

Istotne staje się również to, aby zdawać sobie sprawę, że zaburzenia zachowania możemy obserwować w różnych obszarach funkcjonowania dziecka, m.in. (rys. 2):

Rys. 2. Obszary, w których występują zaburzenia zachowania
Opracowanie własne na podstawie: J. Strzemieczny, op. cit.
  1. w relacji z rówieśnikami:
    • odsuwanie się, izolowanie od innych, odrzucanie ich,
    • wykorzystywanie agresji do rozwiązywania sporów i konfliktów,
    • manipulowanie innymi, żeby osiągnąć korzyści,
    • rywalizowanie z innymi;
  2. w relacji z dorosłymi:
    • wykorzystywanie manipulacji do osiągnięcia własnych korzyści,
    • kłamstwa,
    • odrzucanie wszelkich form pomocy osób życzliwych,
    • prowokowanie, grożenie i zastraszanie;
  3. w relacjach zadaniowych:
    • odczuwanie złości i dyskomfortu w trakcie wykonywania różnego rodzaju zadań,
    • odkładanie zadań na inny dzień, niechętne ich wykonywanie,
    • przerywanie zadania, kiedy pojawiają się bardziej skomplikowane zagadnienia,
    • niszczenie efektów swojej pracy, deprecjonowanie jej;
  4. w odniesieniu do samego siebie:
    • obniżone poczucie własnej wartości,
    • deprecjonowanie siebie i swoich możliwości,
    • stosowanie autoagresji,
    • odczuwanie poczucia winy w sytuacji, kiedy jest krzywdzone, oraz obwinianie się i branie odpowiedzialności na siebie w przypadku popełnienia jakiegoś błędu.

Zaburzenia zachowania mają dość złożony charakter i mogą być wypadkową czynników środowiskowych, biologicznych oraz indywidualnych cech temperamentu dziecka. Uwarunkowania tych zaburzeń możemy podzielić na trzy kategorie:

  • takie, które związane są z samym dzieckiem, czyli jego charakter, temperament, dysfunkcje układu nerwowego, problemy ze zdrowiem;
  • skorelowane z rodziną dziecka: błędy wychowawcze popełniane przez rodziców lub patologiczne i/lub dysfunkcjonalne środowisko;
  • związane ze środowiskiem szkolnym: budowanie niewłaściwych sytuacji wychowawczych przez nauczycieli, przemoc rówieśnicza.

Przyczyny zaburzeń zachowania

Jednak nie każde dziecko, którego dotyczą powyższe uwarunkowania, prezentuje zaburzenia zachowania. Co w takim razie musi się zadziać, żeby młody człowiek zaczął stosować nieprawidłowe mechanizmy? Najczęściej jest to spowodowane trudnymi i bolesnymi doświadczeniami, które są udziałem dziecka. Nie jest ono bowiem w stanie poradzić sobie z tymi przeżyciami. Są to takie sytuacje, które zagrażają możliwości zaspokojenia potrzeb psychologicznych, np. potrzeby kochania i bycia kochanym lub bycia członkiem określonej grupy społecznej, ale również obserwowanie, jak inni ludzie krzywdzą siebie nawzajem. Pozostawia to po sobie trwały i bolesny uraz oraz doprowadza do takiej sytuacji, w której dziecko zaczyna przejawiać nieadekwatne wzorce zachowania, żeby poradzić sobie z zaistniałym zjawiskiem. 
Skutkiem urazów i trudnych doświadczeń staje się uogólnianie sądów na temat rzeczywistości i pojawienie się silnej tendencji do tego, aby powtarzać stereotypowe zachowania (rys. 3). Wynika z tego, że jeśli dziecko znajdzie się w sytuacji, która przypomina sytuację urazową, to może odnieść się do tych samych emocji, zachowań i myśli, które pojawiły się u niego w przeszłości. 

Rys. 3. Mechanizm powstawania zaburzeń zachowania
Opracowanie własne na podstawie: J. Strzemieczny, op. cit.


Zaburzenia zachowania pociągają za sobą liczne trudności i problemy, które ujawniają się w sposób szczególny w sytuacjach szkolnych. Zaliczamy do nich:

  • niechęć do nauki, brak zainteresowań oraz ciekawości poznawczej,
  • stosowanie agresji fizycznej i słownej (również w formie wulgaryzmów),
  • przyjmowanie postawy buntowniczej, lekceważenie poleceń kierowanych przez nauczyciela, podważanie zdania nauczycieli,
  • niekontrolowane wybuchy gniewu,
  • przejawianie nadmiernej ruchliwości,
  • prezentowanie zachowań nieakceptowanych społecznie, jak wagary, kłamstwa, palenie papierosów, picie alkoholu czy kradzieże,
  • zachowania o charakterze autodestrukcyjnym.

Zaburzenia opozycyjno-buntownicze

Szczególnym rodzajem zaburzeń zachowania są zaburzenia opozycyjno-buntownicze. Przejawiają się one tendencją do buntowania się przeciwko osobom mającym autorytet (m.in. nauczycielom, rodzicom). Ponadto dziecko przejawia następujące wzorce zachowania:

  • nie panuje nad sobą,
  • wchodzi w konflikty z osobami dorosłymi, kłóci się z nimi,
  • łamie ustalone wcześniej zasady, postępuje niezgodnie z przyjętymi normami,
  • świadomie i celowo irytuje innych ludzi, jest złośliwe,
  • jest drażliwe, szybko się denerwuje,
  • często oskarża innych o niewłaściwe wykonanie jakiegoś zadania, zrzuca na inne osoby winę za błędy lub niepowodzenia,
  • postępuje na przekór oczekiwaniom. 

Jak szybko rozpoznać zaburzenia opozycyjno-buntownicze w sytuacjach szkolnych? 

Uczeń prezentujący taką postawę będzie niechętnie brał udział we wszystkich formach współżycia klasowego (np. wyjścia, wycieczki, zajęcia integracyjne) oraz nie przejawia chęci współpracy (w trakcie wykonywania zadań zarówno grupowych, jak i indywidualnych, z którymi ma problem). Poza tym przyjmuje agresywną postawę wobec rówieśników i nauczycieli, łatwo popada w konflikty. Sprawia wrażenie, że nie zależy mu na nawiązywaniu poprawnych stosunków z innymi. 

Jak pomóc uczniowi przejawiającemu zaburzenia zachowania?

Co może zrobić nauczyciel i szkoła, żeby pomóc dziecku przejawiającemu zaburzen...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy