Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pedagogiczne inspiracje

14 czerwca 2018

NR 35 (Marzec 2018)

Wspomaganie koncentracji u dziecka

0 296

Najczęstszym problemem, z którym w ostatnich latach spotykają się nauczyciele w szkołach, są zaburzenia koncentracji uwagi wśród uczniów. Wychowawcy i psychologowie niejednokrotnie zadają sobie pytania: czy współcześni uczniowie mają gorszą koncentrację uwagi niż ci sprzed kilku lub kilkunastu lat, czy może to rodzice i nauczyciele oczekują od nich czegoś, co wykracza poza ich aktualne możliwości?

Znalezienie odpowiedzi na te pytania będzie możliwe dzięki wskazaniu, jak definiowane są i czym charakteryzują się zaburzenia koncentracji uwagi wśród dzieci, jakie są ich przyczyny oraz z jakich innych trudności mogą one wynikać. W artykule zawarte zostały również wskazówki i metody do pracy z uczniem w środowisku szkolnym i domowym, które mogą przyczyniać się do poprawy koncentracji uwagi i ułatwią mu funkcjonowanie w szkole oraz nabywanie nowych umiejętności szkolnych.

Jak zmienia się koncentracja uwagi na różnych etapach edukacyjnych?

Zanim zdefiniowane zostanie pojęcie zaburzenia koncentracji uwagi, należy wskazać, jaka jest norma rozwojowa koncentracji uwagi dla dzieci na różnym etapie edukacyjnym. Wiedza w tym zakresie pozwoli nauczycielowi zweryfikować, czy jego oczekiwania są adekwatne do możliwości dziecka oraz wnioskować o ewentualnych zaburzeniach koncentracji.
Analizę poziomu koncentracji uwagi należy zacząć od etapu niemowlęcego: 7–8 miesiąc życia, kiedy uwaga dziecka skupiana jest na jednej zabawce od 1 do maksymalnie 3 minut. Dziecko roczne do ukończenia trzeciego roku życia potrafi już bawić się tą samą zabawką od 5 do 10 minut. Czas ten wydłuża się w okresie młodszym przedszkolnym do 15–20 minut, a u 5–6 latków nawet do 40 minut. Na tym etapie rozwijają się, ale nie są jeszcze w pełni ukształtowane natężenie uwagi (intensywne skupienie na wykonywanym zadaniu) i jej podzielność. Oznacza to, że dziecko nie potrafi wykonywać jeszcze dwóch czynności jednocześnie (np. gdy nauczyciel zadaje pytanie dziecku, które jest pochłonięte zabawą, nie uzyska na nie odpowiedzi).
U dziecka w wieku wczesnoszkolnym (do około 9–10 roku życia) dominuje uwaga mimowolna, czyli zdolność do koncentracji na tym, co aktualnie znajduje się w zasięgu słuchu, wzroku i dotyku. Wystarczy jednak, że wystąpi jakiś atrakcyjny bodziec, by dziecko nieświadomie przerwało swoją aktywność. W klasie I–II rozwija się uwaga dowolna (pod kontrolą świadomości), którą uczniowie zaczynają utrzymywać przez 15–20 minut. Ponadto wychowankowie na tym etapie automatyzują umiejętności czytania i pisania, które wymagają dużo wysiłku i skupienia i ich podzielność uwagi jest mniejsza. Ze względu na to ważne jest, by nauczyciel:

  • nie przekazywał istotnych treści uczniom, gdy ci przepisują coś z tablicy, bo wtedy nie zostaną one zapamiętane,
  • wprowadzał przerwy śródlekcyjne,
  • zmieniał wykonywane czynności,
  • przeplatał zadania trudniejsze i łatwiejsze, co podkreśli dynamikę zajęć,
  • ukierunkowywał aktywność zwłaszcza tych uczniów, którzy mają trudności z koncentracją (np. otwórz okno, podejdź do tablicy itp.),
  • wydawał pojedyncze i krótkie polecenia, które pobudzą uwagę.

Dzieci uczące się w klasie III–IV powinny już mimowolnie koncentrować uwagę przez całą lekcję. Dekoncentracja może wystąpić w wyniku wykonywania monotonnych czynności bez przerw. Szczególną uwagę należy zwrócić na uczniów, którzy są rok młodsi, ze względu na wcześniejsze rozpoczęcie nauki w szkole – u nich trudności w koncentracji uwagi mogą być bardziej widoczne ze względu na wiek.

Zaburzenia koncentracji uwagi

Zaburzenie koncentracji uwagi cechuje zmniejszenie zdolności zogniskowania uwagi na określonym bodźcu, czynności lub zadaniu. Nie zawsze ma ono taki sam charakter i natężenie. W szkole widzimy dwa przejawy zachowań dzieci z zaburzeniami uwagi: są one często hiperaktywne lub bierne. W związku z tym wyróżniamy dwa typy obrazujące funkcjonowanie dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi: aktywno-impulsywny oraz pasywny.
Typ aktywno-impulsywny charakteryzuje się tym, że dziecko:

  • łatwo rozprasza się pod wpływem bodźców zewnętrznych, ma dużo energii,
  • zaczepia kolegów, bawi się ołówkiem lub innymi przyborami, buja się na krześle,
  • często się denerwuje,
  • nie doprowadza zadania do końca (mało cierpliwe),
  • stawia na szybkość wykonania zadania, a nie na jego jakość,
  • często jest świadome tego, że źle postępuje, ale nie potrafi zmienić swojego zachowania, gdy pobudzenie jest zbyt silne.

Pracując z takim uczniem należy wydawać krótkie i precyzyjne polecenia. Dziecko musi mieć świadomość, że nauczyciel kontroluje, na jakim etapie wykonania zadania się znajduje oraz sprawdza jego jakość.
Typ pasywny (tzw. zespół niebieskich migdałów) z kolei objawia się tym, że dziecko:

  • zamyśla się, „wyłącza”, jest w swoim świecie, bierne i osowiałe,
  • zadko doprowadza do końca powierzone mu zadanie,
  • ma wolne tempo pracy,
  • zapomina, co ma wykonać,
  • ma niski poziom motywacji do nauki.

Kluczowe w pracy z takim uczniem jest pozytywne wzmacnianie go i zwracanie uwagi na najdrobniejsze postępy. Wskazane jest wydłużanie czasu na wykonanie zadania oraz w miarę możliwości indywidualne wsparcie.

Etiologia problemów z koncentracją u współczesnych dzieci

Zaburzenia koncentracji uwagi mogą wynikać z nieharmonijnego rozwoju dziecka lub z przeciążenia układu nerwowego, ilością dostarczanych bodźców (mało snu, mało aktywności fizycznej, spędzanie dużej ilości czasu przy urządzeniach multi-
medialnych). Duże bodźcowanie dziecka oznacza dostarczanie mu wielu nowych wrażeń i elementów każdego dnia, zaangażowanie w różne aktywności, które pozbawiają dziecko energii i utrudniają proces skupienia uwagi. Winną czasem jest także niewłaściwa dieta wychowanka, oparta na składnikach, które pobudzają, np. kakao, cukier, środki konserwujące, sztuczne barwniki. Rozpatrując przyczyny zaburzeń koncentracji uwagi, należy uwzględnić również zmiany, które zaszły w polskim systemie edukacji i środowisku wychowawczym dziecka. Naukę w klasie pierwszej szkoły podstawowej coraz częściej rozpoczynają sześciolatki, od których wcześniej nie wymagano skupiania uwagi i „pracy stolikowej” przez 45 minut. Ponadto zmieniło się otoczenie dziecka, w którym zamiast aktywności ruchowej i interakcji międzyludzkich dominuje duża ilość bodźców wzrokowych (np. urządzenia multimedialne, zabawki interaktywne), które mimowolnie przyciągają uwagę i nie wymagają dodatkowego wysiłku człowieka. Przekłada się to na umiejętność pracy z książką i zeszytem w szkole, które są mniej atrakcyjne i wymagają włożenia wysiłku intelektualnego.
Poza tym w edukacji pojawiają się nowe trendy, np. brak prac domowych, przez co dzieci nie są uczone systematyczności i treningu koncentracji uwagi w domu. Wiadomym jest, że środowiskiem uczącym powinna być szkoła i prace domowe mogą być stopniowo wycofywane, ale nie zlikwidowane do zera, zwłaszcza na etapie edukacji wczesnoszkolnej. Należy rozważyć tu również, że większość dzieci nie spędza w domu czasu z rodzicami lub na konstruktywnej zabawie z rodzeństwem, a na oglądaniu telewizji lub graniu na tablecie czy komputerze.
Ponadto coraz większa grupa dzieci ma słabą motywację do nauki i niskie aspiracje. W opozycji do nich stoją dzieci, które z kolei obarczone są bardzo dużą presją na osiągnięcia szkolne ze strony rodziców. W jednym i drugim przypadku bardzo często występują trudności z koncentracją uwagi.
Kolejną przyczyną zwiększenia zaburzeń koncentracji uwagi są zaburzenia funkcji percepcyjno-motorycznych (w tym często diagnozowane zaburzenia słuchu fonemowego), jak i niski poziom uzdolnień. Coraz powszechniej u uczniów szkół podstawowych występują zaburzenia emocjonalne, zwłaszcza pod postacią zaburzeń regulowania emocji, jak również niskiej dojrzałości szkolnej (np. trudność z rozstawaniem się z rodzicami, nawiązywaniem relacji z rówieśnikami, umiejętność ponoszenia porażki). Tego typu problemy są dla dzieci silnie stresujące (podnoszą ich poziom pobudzenia, są w stanie podwyższonej „czujności” i drażliwości) i jeśli nie otrzymują wsparcia ze strony rodziców i nauczycieli, to odreagowują te sytuacje w szkole w postaci nie tylko niewłaściwego zachowania, ale również trudności w skupieniu się, co powoduje pogorszenie uzyskiwanych wyników w nauce.
Ponadto bardzo często uczniowie są mało zainteresowani przekazywanymi treściami nauczania lub nauczyciel wykłada je w sposób mało atrakcyjny i przystępny. Często pomija także potrzeby rozwojowe dzieci, np. ruchu czy odpoczynku. Najczęściej uczniowie używają wtedy określeń „nic nie rozumiem, więc po co słuchać” lub „nudzę się”, a co idzie za jednym i drugim – szukam w trakcie lekcji innych ciekawych zajęć, by utrzymać swój poziom pobudzenia. Należy również zwrócić uwagę na coraz częściej występującą niekorzystną atmosferę wychowawczą w domu, coraz powszechniejsze rozwody rodziców oraz budowanie rodzin patchworkowych. Tego typu sytuacje podnoszą poziom stresu u dziecka, często wywołują jego rozdrażnienie, co skutkuje zaburzeniami w koncentracji uwagi.
Istotne jest, by nauczyciele brali pod uwagę opisane wyżej trudności w funkcjonowaniu dziecka, które mogą skutkować zaburzeniami w koncentracji uwagi. Dzięki temu będą mogli zapewnić optymalne środowisko edukacyjne dla swoich podopiecznych oraz zredukować poziom ich napięcia, co zaowocuje lepszymi osiągnięciami w nauce i pozytywną atmosferą w klasie.
Każdy nauczyciel dostrzegający u swojego ucznia zaburzenia koncentracji uwagi, powinien poobserwować go również pod kątem zaburzeń integracji sensorycznej. Bardzo często dziecko z tego typu zaburzeniem jest mocno pobudzone, rozkojarzone i ma trudności edukacyjne. Łatwo jest pomylić zaburzenie jakim jest deficyt uwagi z normalnym zachowaniem dziecka – zwłaszcza jeśli nie uwzględnia się norm rozwojowych charakterystycznych dla wieku dziecka. Uczeń powinien być przebadany przez psychologa, jego funkcjonowanie powinno być ocenione przez nauczyciela na tle rówieśników.
Istotne jest, by pedagog spotykał się z rodzicami ucznia z zaburzeniami koncentracji...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy