Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Wspomaganie ucznia

16 stycznia 2019

NR 43 (Styczeń 2019)

W drodze do samodzielności – czyli wspieranie mechanizmów uczenia się dziecka

0 270

Nadrzędnym celem działań każdego nauczyciela jest wdrażanie uczniów do samodzielnego uczenia się. W momencie, gdy dziecko jest w stanie samodzielnie znaleźć rozwiązanie możemy mówić o sukcesie, który będzie go zachęcał do podejmowania kolejnych działań edukacyjnych.

Samodzielność to gotowość do działania z zaangażowaniem własnej aktywności, jej motywem jest chęć i przyjmowanie określonych celów. Osiąganie samodzielności nie jest proste i łatwe, to długotrwały i pracochłonny proces. Pierwsze sukcesy okupione są wieloma próbami i błędami, ale w efekcie prowadzą one do rozwoju indywidualnego, czego efektem końcowym jest wzrost kontroli nad własnym życiem.
Warto podkreślić, że samodzielność jest kształtowana na dwóch płaszczyznach: intelektualnej i motorycznej, zaangażowanie tych dwóch sfer pozwala na uzupełnianie się, przenikanie i pełen rozwój.

W jaki sposób wdrażać ucznia do samodzielności w uczeniu się?

Po pierwsze sposób nauczania – nadrzędną zasadą i wartością, jaką powinien kierować się każdy nauczyciel jest kwestia, aby podejmować działania, dzięki którym uczenie będzie dla ucznia fascynującą podróżą. Nauczanie przedszkolne i wczesnoszkolne jest fundamentem przyszłego szkolnego sukcesu. W dużej mierze to od ciebie zależy jak dziecko będzie postrzegało przedszkole, szkołę, stawiane przed nim zadania, czy rozbudzisz w nim ciekawość i chęć działania. Dlatego praca nauczyciela edukacji wczesnoszkolnej jest niezwykle odpowiedzialnym zajęciem, musi on bowiem przeprowadzić uczniów przez początkowy etap, który decyduje o stopniu rozwoju samodzielności dziecka i jego gotowości do dalszych etapów edukacji.
Barbara Murawska wskazuje następujące zadania stawiane przed wczesnoszkolnym edukatorem:

  • zapewnianie dziecku poczucia bezpieczeństwa w środowisku szkolnym,
  • wyznaczanie celów nauczania,
  • motywowanie dziecka do podejmowania zadań edukacyjnych,
  • wspieranie funkcjonowania dziecka w środowisku społecznym w szkole,
  • rozpoznawanie aktualnych potrzeb rozwojowych dziecka,
  • organizowanie środowiska fizycznego uczenia się dziecka,
  • monitorowanie rozwoju dziecka,
  • wspieranie środowiska pozaszkolnego, w tym rodziców dziecka, w dążeniu do osiągania przez dziecko sukcesów edukacyjnych.

Po drugie rozwój ucznia – zdarza się, że świadomość konieczności realizacji podstawy programowej przytłacza nas, wówczas najważniejszym celem staje się mechaniczne przekazywanie materiału. Takie praktyki są niedopuszczalne, nauczyciel powinien być zorientowany na rozwój dziecka. Konsekwencje niezrealizowanych założeń są znikome w porównaniu do tego, jaką krzywdę wyrządzamy dziecku nie dostrzegając jego potrzeb.
Po trzecie strategie kształcenia – warto zapoznać się z teoretycznymi podstawami przekazywania wiedzy. W poniższej tabeli zamieszczone zostały główne strategie kształcenia. Warto sięgnąć po literaturę przedmiotu i poszukiwać również innych strategii.
Po czwarte kompetencje – niezwykle istotnym działaniem jest rozwijanie umiejętności mających wpływ na osiągnięcie samodzielności w uczeniu się. Umiejętności te są jednocześnie etapami działania w ramach procesu samodzielnego uczenia się: planowanie, organizowanie, kontrola, metapoznanie.
Po piąte współpracuj z rodzicami – rodzina jest głównym środowiskiem życia dziecka, w szkole dziecko spędza kilka godzin, natomiast żyje i funkcjonuje w rodzinie. Warto pamiętać, aby ujednolicić działania w szkole i w rodzinie.
Nie ulega wątpliwości, że środowisko domowe ma ogromny wpływ na to jak dziecko funkcjonuje w szkole. W związku z tym należy dbać o pozytywne relacje i efektywną współpracę. Warto uświadomić rodzicom, jak ważną rolę pełnią i jakie są ich obowiązki w okresie edukacji wczesnoszkolnej1.

  • nawiązanie kontaktów ze szkołą, zanim dziecko rozpocznie naukę;
  • budowanie atmosfery aprobaty wokół rozpoczęcia przez dziecko nauki szkolnej;
  • motywowanie dziecka do uczenia się w szkole;
  • wspieranie dziecka w podejmowaniu obowiązków szkolnych poprzez towarzyszenie mu w czasie odrabiania lekcji;
  • pomaganie dziecku w organizowaniu czasu po szkole, tak aby mogło uczyć się i odpoczywać; umożliwienie dziecku osiąganie coraz większej samodzielności w uczeniu się;
  • współpraca z nauczycielem w monitorowaniu postępów dziecka w szkole;
  • reagowanie na sygnały przekazywane przez dziecko, świadczące o jego kłopotach w szkole;
  • dostosowanie własnego rozkładu dnia do potrzeb dziecka, tak aby zapewnić mu opiekę w czasie przed szkołą i po szkole;
  • przekazywanie dziecku sygnałów o swojej bezwzględnej akceptacji, niezależnie od postępów w szkole.
Tabela2
Nazwa strategii Charakterystyka
Strategia percepcyjno-odtwórcza Styl uczenia, który sprowadza się do przyswajania przekazywanych przez nauczyciela określonych treści i odtwarzania ich przez dzieci, charakteryzuje się schematem, w którym nauczyciel zadaje pytania, naprowadza, zadaje zadanie, a dziecko podejmuje się aktywności wykonawczej – wykonuje polecenie czy zadanie. Ta strategia nie powinna być strategią wiodącą w edukacji wczesnoszkolnej, ponieważ jej schemat przypomina koncepcję behawioralną rozwoju – jest bodziec, to jest reakcja. Jeżeli dziecko chce spontanicznie odtworzyć po śladzie ruch ręki nauczyciela pokazującego sposób rysowania kota, to takiego wyboru dokonuje samodzielnie – jest osobą wolną i czyni to, co je zainteresowało. W takiej sytuacji samo i naturalnie posługuje się strategią percepcyjno-odtwórczą, w wyniku, której powstanie ogólny obraz kota. Za chwilę jednak dokona przekształcenia obrazu kota zgodnie z istotą swojej ekspresji twórczej. Jeżeli natomiast strategią percepcyjno-odtwórczą posługuje się nauczyciel w swej codziennej pracy z całą grupą dzieci, w odniesieniu do organizacji zajęć, to działanie takie pozostaje w sprzeczności z naturą dziecka. „Naturą dziecka, istoty żywej, jest aktywność własna” (prof. R. Więckowski). Aktywność dzieci w przypadku tego paradygmatu jest „zewnętrznie sterowana”, najczęściej przy pomocy poleceń: „otwórzcie książki”, „wykonajcie ćwiczenia”. Zewnętrzny efekt takiej aktywności dzieci to wiedza, umiejętności, które w zapisie osiągnięć przyjmują formę typu: uczeń wie, umie, potrafi. Strategia percepcyjno-odtwórcza nie powinna być wiodącą strategią uczenia dzieci. Została nazwana podejściem zadaniowym, uczeniem „po śladzie”. Paradygmat ten jednak umożliwia przekaz informacji potrzebnych do własnej i twórczej aktywności dzieci, i w tym kontekście jest niezbędnym elementem edukacji wczesnoszkolnej.
Strategia percepcyjno-wyjaśniająca Istotą tej strategii jest relacja nauczyciel – uczeń. Kreatorem sytuacji edukacyjnych jest uczeń, który w swym spontanicznym poznawaniu zadaje pytania służące rozwiązaniu problemu, dopełnieniu rozumowania brakującą informacją. Pytania te to np.: „dlaczego? co by się stało, gdyby? co należy zrobić, aby?”. Nauczyciel, pozostając w stałej relacji z uczniami, wykorzystuje tę sytuację, stymulując rozwój myślenia krytycznego młodego człowieka. Paradygmat ten odwołuje się do wyobraźni dziecka i jest niezbędny do jego rozwoju. We wczesnej edukacji (przedszkolnej i szkolnej) dziecko przechodzi stopniowo od percepcyjno-odtwórczego sposobu uczenia się przez „okazje edukacyjne”, czyli strategię percepcyjno-wyjaśniającą, w kierunku uczenia się percepcyjno-innowacyjnego.
Strategia percepcyjno-innowacyjna To najważniejszy paradygmat w kształceniu zintegrowanym, którego podstawą jest pedagogiczne podejście sytuacyjne. Zadaniem nauczyciela jest kreowanie tzw. okoliczności zaskakujących dziecko, tworzących zainteresowanie, zaciekawienie, motyw do dalszej aktywności. Podejście sytuacyjne zawiera w sobie pewną nieokreśloność – dziecko w sytuacji innej, nowej odkrywa rozbieżność pomiędzy dotychczasowym a aktualnym doświadczeniem. Wychodzi poza dostarczone mu informacje, dokonuje transgresji, podejmuje działania innowacyjne. Nauczyciel jest inspiratorem myślenia twórczego, jednocześnie aktualizując je jako odkrywanie nowych zależności, pojęć, funkcji, rzeczy. Aktywność twórcza jest wskaźnikiem percepcyjno-innowacyjnego uczenia się dzieci i doprowadza do określonych zmian w otoczeniu, które są zgodne z jego oczekiwaniami i potrzebami poznawczymi. Rozwój dziecka polega na stopniowym przechodzeniu od percepcyjno-odtwórczego do percepcyjno-innowacyjnego sposobu uczenia się.

Po szóste tworzenie wspólnoty – powszechnie wiadomo, że klimat ma ogromne znaczenie, oprócz tego, że jesteśmy zobligowani etycznie i prawnie do zapewniania dzieciom bezpieczeństwa, to powinniśmy kreować środowisko, w który każdy uczeń czuje się komfortowo i jest jego współzałożycielem, co rozwija poczucie odpowiedzialności. Podejmując praktyczne działania w tej kwestii możesz zapytać uczniów o zdanie w sprawie aranżacji klasy – zróbcie to wspólnie, ponadto deleguj uprawnienia, tak aby zaangażować dzieci w czynności organizacyjne. W rozwoju samodzielności ogromne znaczenie ma umiejętność rozwiązywania problemów, tak więc ćwicz tę kompetencję z uczniami.
Po siódme poszukuj metod – stosuj metody, które tworzą przestrzeń d...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy