Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Wspomaganie ucznia

9 stycznia 2020

NR 52 (Styczeń 2020)

Praktyczne ćwiczenia w rozwijaniu empatii

79

Empatia to zdolność wczuwania się w przeżycia i rozumienie stanu emocjonalnego drugiego człowieka. Nabywanie tej zdolności jest procesem, który swój początek ma w dzieciństwie. Ważną rolę w jego kształtowaniu się odgrywają czynniki: poznawczy i emocjonalny oraz społeczny i sytuacyjny. Empatia polega nie tylko na rozumieniu drugiego człowieka, lecz także, co ważniejsze, na sygnalizowaniu swojego rozumienia i wczuwaniu się w przeżycia innych ludzi. Elementarny poziom empatii polega na zapewnieniu drugiej osoby o rozumieniu znaczenia jej słów.

Empatia to trwanie przy drugiej osobie, zwracanie uwagi na jej uczucia i potrzeby oraz pewność, że dobrze je rozumiemy, chociaż nie odczuwamy tego samego. Ważne jest bycie z drugą osobą, dopóki jesteśmy jej potrzebni.
Brak umiejętności empatycznych może powodować ogromne trudności w funkcjonowaniu w postaci ograniczonych relacji, zachowań agresywnych i aspołecznych. Pocieszający jest fakt, że empatia jest procesem, który można ćwiczyć, doskonalić i stymulować jej rozwój przez całe życie. Zatem nie można wskazać okresu, który decydowałby o zakończeniu rozwoju empatii i osiągnięciu jej najwyższego poziomu. Analizując 
literaturę przedmiotu, możemy wskazać następujące czynniki czy sytuacje wpływające na naukę empatii: 

  • Obserwacja i naśladowanie
    To poprzez nie dziecko nabywa zdolność empatii. Dzieci naśladują również postawy dorosłych wobec siebie i innych ludzi. Przez to uczą się, jak uporać się z trudnymi emocjami, jaką formę komunikacji wybierać oraz jakie są sposoby reagowania na emocje i zachowania innych. Wszystko to odbywa się w naturalnych codziennych sytuacjach, których dziecko jest świadkiem.
  • Uwaga i dostrzeganie potrzeb przez bliskich dorosłych w najmłodszych latach dziecka
    Dziecko, w którego środowisku były osoby rozsądnie odpowiadające na jego potrzeby, ma większe szanse stać się empatyczne w przyszłości. Młody człowiek nie ma jeszcze samoświadomości, dlatego bezwiednie szuka w świecie dorosłych informacji na temat swojej przyszłości, swojego potencjału, siły. Mimo że dzieje się to intuicyjnie, to jednak, według badaczy tematu, jest bardzo ważne w procesie wychowania. Tak więc to dorośli swoim zachowaniem czy słowem przekazują dziecku, jakie jest i jakie może być w przyszłości. Aby proces ten przebiegał bez zakłóceń, nie należy etykietować ani oceniać, gdyż nie wzmacnia to poczucia własnej wartości młodych ludzi, a może prowadzić do lęku, niepewności, zaburzeń osobowości oraz wycofania.

Dzieciom trudno jest zrozumieć, czym jest empatia, dlatego szkoła powinna wspierać uczniów w tym obszarze.

Jak rozwijać empatię u uczniów – praktyczne wskazówki dla pedagogów i nauczycieli

Po pierwsze, edukacja
Sprawdź swój poziom empatii; ważne jest, aby nauczyciel był przykładem. Sytuacja, w której mówisz o empatii, a nie rozumiesz drugiego człowieka, zupełnie nie ma sensu i Twoje słowa są nieważne dla ucznia. Okazuj empatię każdego dnia poprzez swoje działanie oraz komunikaty typu: „Rozumiem cię”, „Staram się wyobrazić sobie, co czujesz”, „Opowiedz o swojej sytuacji, abym mogła/mógł cię lepiej zrozumieć”, „Akceptuję to”, „Szanuję twoje zdanie”, „Domyślam się, że to może być dla ciebie…”, „Kiedyś byłam w podobnej sytuacji”. Pomocne w empatycznym podejściu do ucznia mogą okazać się następujące wartości:

  1. wzajemny szacunek i równe traktowanie,
  2. widzenie dzieci takimi, jakie są, brak porównywania,
  3. poważne traktowanie uczniów,
  4. budowanie przestrzeni do refleksji,
  5. podejmowanie dialogu,
  6. autentyczność,
  7. uznanie i zainteresowanie, 
  8. autorytet.

Ponadto niezwykle istotną sprawą jest posiadanie odpowiedniej wiedzy na temat empatii, dlatego warto sięgnąć po następujące pozycje książkowe:

  • Bauer J., Empatia – co potrafią lustrzane neurony, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008.
  • Boleyn-Fitzgerald M., Obrazy naszego umysłu, Wydawnictwo Sonia Draga, Katowice 2010.
  • Damasio A. R., Błąd Kartezjusza. Emocje, rozum i ludzki mózg, Dom Wydawniczy „Rebis”, Poznań 1999.
  • Davis M. H., Empatia. O umiejętności współodczuwania, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1999.
  • Eisenberg N., Empatia i współczucie, w: M. Lewis, J. M. Haviland-Jones (red.), Psychologia emocji, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2005.
  • Hoffman M. L., Empatia i rozwój moralny, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2006.
  • Juul J. i in., Empatia wzmacnia dzieci, trzyma cały świat razem, Wydawnictwo MiND, Podkowa Leśna 2018.

Po drugie, ćwiczenie
Empatia jest czymś, co można ćwiczyć i rozwijać, dlatego tak ważne jest rozbudzanie świadomości uczniów w tym obszarze. Organizując lekcje związane z empatią, możemy wprowadzać ćwiczenia opisane w poniższej tabeli lub też wykorzystać gotowe propozycje działań:

  • Scenariusze Wiem, czuję, pomagam – to darmowe pomoce przygotowane przez Kulczyk Foundation. Materiały są skierowane do różnych grup wiekowych. Każdy ze scenariuszy promuje określone wartości i postawy, tj. szacunek, troska o innych, dzielenie się, odwaga, przyjaźń, współpraca, https://www.kulczykfoundation.org.pl/#bed.
  • Flowers L., Zakaras M., Zestaw narzędzi do promocji empatii w szkołach, http://ashoka-cee.org/poland/wp-content/uploads/sites/4/2018/07/Start-Empathy-PL.pdf.
  • Berendt J., Rafczyńska A., Przyjaciele żyrafy. Bajki o empatii, CoJaNaTo Blanka Łyszkowska, Warszawa 2018.
  • Bogudał-Borkowska J., Opowieści o czujątkach. Ćwiczenia z empatii dla dzieci i dorosłych, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2017.

Po trzecie, akcje
Organizuj np. kiermasz wymiany wsparcia – organizacja różnorodnych kampanii, programów jest niezwykle istotnym elementem rozwijania w uczniach empatii. Proponuję uroczyste obchody Międzynarodowego Dnia Empatii corocznie 2 października. Można z tej okazji zorganizować kiermasz wymiany wsparcia, takie rozwiązanie wydaje się najbliższe postawie równych szans. Warto rozwijać wśród uczniów przekonanie, że każdy jest w czymś dobry i czymś się może podzielić (w sytuacji, kiedy wszyscy wspierający i wsparcie pobierający są uczniami). Organizując takie wydarzenie w formie wsparcia dla osób „potrzebujących”, przekazujemy uczniom komunikat, że są wśród nich jednostki słabsze (najczęściej niepełnosprawne i potrzebują pomocy), co jest sprzeczne z ideą edukacji integracyjnej i włączającej. W trakcie przygotowań do kiermaszu każdy uczeń pisze, co jest jego mocną stroną, co potrafi najlepiej, w czym jest dobry oraz w jakim obszarze potrzebuje wsparcia. 
Takie informacje można umieścić na specjalnych bilecikach (np. kupon na korepetycje z fizyki, naukę gry na gitarze, wspólne robienie pizzy, rozmowę o emocjach itp.) lub w formie anonsu (np. poszukuję osoby, która nauczy mnie pisać na maszynie, w zamian za to udzielę korepetycji z matematyki).

Ćwiczenie Przebieg
Poczuj. Wyobraź sobie. 
Działaj. Podziel się1
  1. Poczuj
    Na początku pomóż uczniom zidentyfikować problem, z którym się borykają, zaczynając od fazy obserwacji. Pozwól, aby zrobili listę sytuacji i zachowań, z którymi mają kłopot w szkole. Po zidentyfikowaniu wspólnego wyzwania poproś o notowanie sytuacji przez pewien czas (jeden dzień lub miesiąc). W czym leży problem? Jakie powtarzalne zachowania widzicie – w jaki sposób i kiedy pojawia się problem? Następnie pomóż uczniom zidentyfikować problem, zadając nieustannie pytanie „Dlaczego?”. Zapytaj osobę, której problem bezpośrednio dotyczy, dlaczego mówi lub robi określone rzeczy, nawet jeśli uważasz, że znasz odpowiedź. Co mówi język ciała i co można odczytać z emocji tej osoby?
  2. Wyobraź sobie
    Kolejna faza ćwiczenia opiera się na uruchomieniu wyobraźni. Odwołując się do tego, czego nauczyli się uczniowie podczas wywiadów i obserwacji, poproś ich o odpowiedzenie na następujące pytania dotyczące użytkowników:
    • Kto, waszym zdaniem, był zaangażowany w to doświadczenie?
    • Kto się wyróżnił? Dlaczego?
    • Dlaczego ta osoba to zrobiła? 
      Teraz nadszedł czas na wymyślanie pomysłów. Wyjaśnij uczniom, że na razie nikogo i niczego nie osądzamy – szalone pomysły mają taką samą wartość jak te bardziej oczywiste, a dopiero później przyjdzie czas na dopracowanie i wybór najlepszych koncepcji. Poproś, aby uczniowie korzystali z pomysłów innych osób i skupili się na...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy