Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pedagogiczne inspiracje

14 czerwca 2018

NR 35 (Marzec 2018)

Od korelacji do integracji

0 435

Edukacja wczesnoszkolna to szczególny etap nauki dziecka, gdyż ma ogromny wpływ na jego dalsze losy szkolne. Dlatego niezwykle ważne jest zapewnienie dziecku warunków do edukacji i powodzeń edukacyjnych od początku jego pobytu w szkole, na co mają niebagatelny wpływ organizacyjno-metodyczne aspekty pracy nauczyciela oraz jego działalność planistyczna, twórcza.

Dziecko jest spójną, zintegrowaną całością i dlatego należy je wspomagać w rozwoju całościowym, a nie tylko w umysłowym – intelektualnym. Wszystkie sfery rozwoju dziecka: poznawcza, społeczna, moralna, emocjonalna, fizyczna i wolicjonalna muszą rozwijać się równomiernie, ponieważ przewaga rozwoju jednej ze sfer wpływa niekorzystnie na pozostałe. Zintegrowany jest również świat, w którym dziecko żyje, dlatego też musi go poznawać w całości, w jego związkach i zależnościach. Nauka integralna została uznana za najbardziej optymalny model kształcenia dzieci w wieku wczesnoszkolnym, gdyż jest zgodna ze sposobem poznawania świata przez dziecko i stwarza warunki sprzyjające kształtowaniu jego osobowości w sposób optymalny i harmonijny.

Nauczanie zintegrowane w praktyce szkolnej

Przyjęte obowiązkowo od 1999 roku w większości polskich szkół rozwiązania i interpretacje dotyczące idei integracji i scalania, funkcjonujące pod nazwą nauczania zintegrowanego czy integralnego są raczej korelacją aniżeli integracją we właściwym tego słowa znaczeniu, choć często w praktyce szkolnej używa się ich zamiennie. Jednak czym innym jest korelacja (zwana wybiórczą integracją czy też nauczaniem skorelowanym), a czym innym integracja – kształcenie zintegrowane.
Korelacja, w sensie najogólniejszym, to współzależność, a także wzajemny stosunek przedmiotów lub pojęć. W aspekcie pedagogicznym zaś jest to uzgadnianie i wprowadzanie w nauczaniu poszczególnych przedmiotów pewnej równoległości polegającej na uzupełnianiu i naświetlaniu od różnych stron tych samych zagadnień na różnych lekcjach. Korelacja w warunkach tzw. nauczania przedmiotowego to wykorzystywanie treści jednych przedmiotów do opracowywania treści innych przedmiotów1.
Korelacja to zabieg dydaktyczny, który choć odgrywa doniosłą rolę w organizacji i planowaniu nauczania integralnego, to o jego występowaniu nie przesądza. Może przyjmować przy tym różne formy, dostrzegalne także w podręcznikach szkolnych oraz materiałach edukacyjnych dla uczniów i nauczycieli:

  • korelacja wewnątrzprzedmiotowa – wiązanie treści występujących w ramach jednej dziedziny aktywności, np. w zakresie edukacji polonistycznej: ćwiczenia w mówieniu, słuchaniu, pisaniu, czytaniu, kształceniu językowym, samokształceniu;
  • korelacja międzyprzedmiotowa – wiązanie zagadnień pokrewnych z różnych dziedzin aktywności, np. obserwacja przyrody zimą podczas wycieczki przedmiotowej (edukacja przyrodnicza), toczenie kul, lepienie bałwana (wychowanie fizyczne), opis bałwana (edukacja polonistyczna), rysowanie i wycinanie z papieru płatków śniegu z zachowaniem symetrii wieloosiowej (edukacja matematyczna i techniczna), malowanie pejzażu zimowego (edukacja plastyczna), nauka śpiewu piosenki zimowej (edukacja muzyczna), kodowanie algorytmu ozdobnego motywu zimowego na szaliku (edukacja informatyczna);
  • korelacja synchroniczna – wiązanie treści w tym samym czasie z uwzględnieniem charakterystycznych ram czasowych wynikających z kalendarza, np. zbieranie w grudniu informacji i omawianie tradycji i zwyczajów związanych ze świętami Bożego Narodzenia (edukacja społeczna i polonistyczna), przygotowanie ozdób choinkowych lub prezentów pod choinkę (edukacja techniczna), nauka kolęd (edukacja muzyczna) lub bieżących wydarzeń w okolicy, kraju czy też na świecie, np. pożar w okolicy – włączenie do problematyki zajęć treści kształcenia powiązanych tematycznie, np. numery telefonów alarmowych, praca strażaka (edukacja przyrodnicza i środowiskowa);
  • korelacja asynchroniczna – wiązanie treści opracowywanych obecnie z występującymi wcześniej lub później, np. przypominanie zabytków Krakowa i Gdańska przy omawianiu zabytków Warszawy czy też ponowne omówienie wartości odżywczych warzyw przy okazji przygotowywania kanapek wiosennych;
  • korelacja bierna – gdy treści są już skorelowane w programie nauczania, w podręczniku szkolnym lub planie pracy dydaktyczno-wychowawczej;
  • korelacja czynna – gdy nauczyciel sam lub wspólnie z uczniami wyszukuje zbliżone treści i odpowiednio je opracowuje, włączając uczniów lub zespoły zadaniowe, np. integracja treści wokół pojęć – zabytki w moim mieście.

Integracja natomiast to „swoiste zespolenie się, tworzenie całości z części. W aspekcie pedagogicznym integracja to sposób nauczania, mający na celu pokazywanie związków między wszystkimi kierunkami czy zakresami edukacji oraz ukazywanie nauki jako całości. Tak więc integracja to łączenie elementów w całość, ale ta całość nie jest sumą elementów, ale jest nową jakością2.
W przypadku edukacji to taka forma nauczania, której celem jest pokazywanie związków między wszystkimi przedmiotami oraz ukazywanie nauki jako całości. Istotą zaś jest nabywanie kompetencji poprzez aktywne działanie, uczenie się wszystkimi zmysłami.

Zintegrowana edukacja wczesnoszkolna

Koncepcja nauczania integralnego zakłada indywidualne traktowanie dziecka poprzez pobudzanie go do podejmowania różnorodnych działań. Integracja pozwala w toku określonych czynności dydaktycznych opisywać rozmaite elementy rzeczywistości z punktu widzenia różnych dyscyplin w tym samym czasie, ukazywać podobieństwa, różnice, związki i zależności między przedmiotami i zjawiskami ze stanowiska metodologii typowej dla danej dyscypliny naukowej, prezentować scalony obraz świata. Tak więc integracja w nauczaniu początkowym dokonuje się w samym dziecku, które dzięki działaniom i zabiegom dydaktycznym nauczyciela poznaje scaloną rzeczywistość.
Integracja umożliwia oddziaływanie na wszystkie sfery osobowości dziecka (integracja psychiczna), opiera edukację na różnych formach jego aktywności (integracja czynnościowa), zastępuje zdobywanie izolowanych fragmentów wiedzy (integracja treściowa), zakłada łączenie różnych strategii nauczania – uczenia się (integracja metodyczna), odbywa się przez osobę nauczyciela (integracja personalna), wymaga łączenia procesu kształcenia z wychowaniem, wdrażania do współżycia (integracja społeczna). Scalanie w edukacji elementarnej odbywa się także na płaszczyźnie wspólnych poczynań nauczyciela i ucznia, poprzez integrację ofert edukacyjnych, integrację zespołu klasowego, integrację środowisk związanych z codziennym funkcjonowaniem i życiem dziecka (szkoła, dom rodzinny, grupa rówieśnicza) oraz integrację wszystkich osób i podmiotów związanych z edukacją dziecka (uczniowie, nauczyciele, rodzice, instytucje pomocowe i wspomagające).
Zintegrowana edukacja wczesnoszkolna obejmuje z jednej strony łączenie czy scalanie treści, a z drugiej łączenie form aktywności dzieci. Te dwie odmiany stanowią w istocie rzeczy jednolitą całość. Aby taka forma nauki przyniosła oczekiwane efekty, należy odpowiednio zaplanować jej przebieg.
W organizacji nauczania integralnego nauczyciel nie planuje poszczególnych lekcji przedmiotowych, a samo pojęcie „lekcja” z przypisaną mu strukturą organizacyjną: wstęp, rozwinięcie, rekapitulacja – zastępuje zajęciami edukacyjnymi. Odchodzi od traktowania lekcji jako zamkniętej całości organizacyjnej. Dość często takie działania stają się jednak niemożliwe do zrealizowania, gdyż coraz bardziej powszechne stają się praktyki powierzania zajęć edukacyjnych kilku nauczycielom (w tym specjalistom przedmiotowym), co powoduje sztuczne wymuszanie pracy w 45-minutowych strukturach lekcyjnych, co z zasady płynności czasowej zakłóca realizację idei integracji w praktyce.

Jak zorganizować zajęcia szkolne – bloki tematyczne

Podstawową strukturą...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy