Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

9 kwietnia 2021

NR 62 (Kwiecień 2021)

Mózg zintegrowany, czyli jak uczyć się przez zmysły

32

Dziecko bogate to dziecko bogate w doświadczenia, wielomodalne, wielozmysłowe poznawanie świata.
Gerald Hüther

Już w łonie matki słyszymy rytmiczne bicie jej serca, stłumione dźwięki dochodzące ze świata zewnętrznego. Noworodek jest istotą w pełni sensoryczną. W miarę rozwoju dziecka wzrasta jego umiejętność reagowaniana komunikaty sensoryczne. Dziecko słyszy dźwięki, dostrzega inne osoby czy ruch, czuje zapachy i w ten sposób poznaje otaczający je świat, odkrywając go zmysłami. Im jest starsze, tym sprawniej reaguje na komunikaty, a podejmując kolejne wyzwania, 
np. jeżdżąc na rowerze czy rzucając piłką do kosza, w coraz szerszym zakresie sprawdza, jak działają jego układy sensoryczne. W jaki sposób 
wspomagać rozwój sensoryczny dziecka w wieku wczesnoszkolnym? 

Życie jako doznanie wielozmysłowe

Każdy zmysł ma w mózgu oddzielną reprezentację, ale z uwagi na to, że w świecie realnym występują kompozycje bodźców, a zatem życie jest doznaniem multisensorycznym, niezwykle ważne jest współdziałanie zmysłów. Środowisko otaczające dziecko oddziałuje na każdy układ zmysłów:

POLECAMY

  • dotyk – gdy dotyka ołówka, bierze za rękę inne dziecko, wkłada czapkę, bawi się różnymi przedmiotami, przewraca kartki w książce,
  • słuch – gdy słucha, co mówią inni uczniowie, inne dzieci czy nauczyciel,
  • wzrok – gdy pisze, rysuje, śledzi ruch przedmiotów, 
  • smak – gdy zjada bułkę, pije sok,
  • zmysł proprioceptywny – gdy podnosi rzeczy o różnej wielkości, niesie plecak,
  • zmysł przedsionkowy – gdy idzie, zatrzymuje się i znowu idzie, schyla się, 
  • zmysł interoceptywny – gdy odczuwa wewnętrzny stan swojego ciała.

Reakcja na bodźce zależy od progu pobudzenia zmysłowego, oznaczającego stopień wrażliwości na potencjalnie irytujące bodźce, takie jak: głośny dźwięk, nieznana konsystencja, intensywny smak, jaskrawe światło (Biel 2017, s. 18–20, 39).

Jean Ayres definiowała integrację sensoryczną jako proces polegający na tym, że mózg po otrzymaniu informacji ze wszystkich systemów zmysłowych identyfikuje je, przekształca i integruje ze sobą oraz z wcześniejszymi doświadczeniami, aby mogły być one wykorzystywane w celowym działaniu.

Człowiek jako istota sensoryczna 

Do ludzkiego organizmu dociera nieustannie ogromna liczba informacji zmysłowych – zewnętrznych i wewnętrznych. 

Jeśli bez zakłóceń trafiają one do mózgu, integrują się z informacjami sensorycznymi pochodzącymi z innych układów, pozwalając odpowiednio reagować. Receptory wzroku odbierają kolor, światło, ruch, przekształcając je w komunikaty, które trafiają do kory wzrokowej. Receptory słuchu odbierają fale dźwiękowe i przetwarzają je w komunikaty trafiające do kory słuchowej. Integracja tych dwóch układów pozwala usłyszeć inną osobę, zobaczyć ją, odwrócić ku niej głowę, ponieważ aktywowany zostaje również układ przedsionkowy. Reakcje te, zwane adaptacyjnymi, stanowią podstawę prawidłowego funkcjonowania człowieka. 

Jean Ayres – psycholog, pedagog specjalny, terapeutka zajęciowa, twórczyni metody integracji sensorycznej – definiowała integrację sensoryczną jako proces polegający na tym, że mózg po otrzymaniu informacji ze wszystkich systemów zmysłowych identyfikuje je, przekształca i integruje ze sobą oraz z wcześniejszymi doświadczeniami, aby mogły być one wykorzystywane w celowym działaniu. Wykazała ona znaczenie trzech podstawowych, najwcześniej dojrzewających systemów zmysłowych w procesie prawidłowego rozwoju dziecka: systemu dotykowego, systemu czucia głębokiego, tzw. propriocepcji (czucie własnego ciała), i układu przedsionkowego zwanego zmysłem równowagi.

Zdaniem Ayers to od właściwej stymulacji przez bodźce dotykowe i przedsionkowo-proprioceptywne zależy kształtowanie się procesów percepcji wzrokowej i słuchowej oraz koordynacji (Odowska-Szlachcic 2013, s. 24).

Od właściwej stymulacji przez bodźce dotykowe i przedsionkowo-proprioceptywne zależy kształtowanie się procesów percepcji wzrokowej i słuchowej oraz koordynacji.

Świat zmysłów

Większość ludzi bez trudu przystosowuje się do nieustannego otrzymywania bodźców z różnych zmysłów (integracja sensoryczna). By zrozumieć ten złożony proces, warto poznać, jak działają poszczególne zmysły. 

Pierwszym z rozwijanych przez człowieka układów sensorycznych jest dotyk, który małe dzieci poznają, gdy są brane na ręce i przytulane. Bodźce dotykowe docierają do mózgu za pośrednictwem receptorów znajdujących się w skórze. Człowiek wyczuwa m.in.: lekki dotyk, głęboki ucisk, wibracje, odbiór temperatury, wrażenie bólu. Zmysł dotyku oddziałuje na wiele obszarów mózgu, wywiera wpływ na inne układy sensoryczne oraz na motorykę. 

Zdaniem Ayres stopień integracji układu dotykowego jest dobrym wskaźnikiem poziomu integracji sensorycznej całego organizmu, a utrzymanie mózgu w dobrej formie wymaga dostarczania odpowiedniej liczby bodźców dotykowych. Warto o to dbać zwłaszcza w przypadku dzieci, których mózg jest bardzo plastyczny, a zatem gotowy do reorganizacji. Im więcej podejmowanych przez dzieci działań związanych będzie z pobudzaniem zmysłu dotyku, tym lepsze będzie kształtowanie planowania motorycznego, tzw. praksji – umiejętności wyobrażenia sobie i wykonania wcześniej niećwiczonej czynności. By kształtować zdolność odpowiedniego reagowania ruchem, powinniśmy już od narodzin dostarczać dzieciom bodźców dotykowych.

Doświadczenia ruchowe pozwalają tworzyć wspomnienia, z których można skorzystać, gdy trzeba powtórzyć podobne wzorce ruchowe. To pozwala wykonywać te same czynności w różnych sytuacjach. Ponadto, na podstawie wcześniejszych planów motorycznych, możliwe jest tworzenie coraz bardziej rozbudowanych czynności. Dotykając, odbieramy od naszego ciała informacje zwrotne na temat jego położenia względem przedmiotów, monitorując ruchy i dostosowując je do tego, co się stanie.

Doświadczanie poprzez dotyk otwiera zatem drogę do wykonywania wielu czynności, jak np. nawlekanie igły, gra w piłkę, malowanie, lepienie, pisanie – czyli czynności określanych mianem umiejętności szkolnych.

Z licznymi neuronami motorycznymi i ze wszystkimi układami sensorycznymi łączy się ważny dla procesów uczenia się kompleks włókien nerwowych (twór siatkowaty), przekazujący informacje o bodźcach sensorycznych do odpowiednich obszarów centralnego układu nerwowego, pobudzając organizm do działania i przygotowując do procesu uczenia się. Stymulowanie układu siatkowatego podczas działań terapeutycznych, w przypadku problemów z koncentracją i uważnością, polega na wykonywaniu ćwiczeń oddziałujących na zmysł temperatury i dotyku, angażujących stawy i mięśnie oraz dostarczających stymulacji wzrokowej, słuchowej, smakowej i zapachowej. 

Odbierając, interpretując i przetwarzając bodźce, mózg funkcjonuje jako całość, a zatem by pojawiła się reakcja adaptacyjna, zmysły muszą ze sobą współpracować.

Do układu siatkowatego trafiają również dane z układu przedsionkowego, którego niedostateczna aktywność wiąże się z brakiem skupienia i hiperaktywnością. Niezwykle ważne jest więc takie organizowanie czasu dzieciom, 
by korzystały z hamaków, huśtawek, deskorolek, przyrządów do skakania, obracania się, poruszania się na boki oraz do przodu, a tym samym wspomagały rozwój zmysłu równowagi i zapobiegały często subtelnym i trudno uchwytnym problemom w zachowaniu i rozwoju umiejętności szkolnych (Maas, 2016, s. 55).

Ponadto, zdaniem Ayres, to właśnie układ przedsionkowy przygotowuje do działania cały układ nerwowy, zbierając informacje z innych układów sensorycznych, dlatego w konsekwencji zaburzeń jego funkcjonowania wiele dzieci ma trudności w zakresie płynnych ruchów gałek ocznych i szybkiego ogniskowania wzroku. Ma to wpływ na koordynację ręka-oko, a zatem przejawia się trudnościami w pisaniu i rysowaniu, a także trudnościami w czytaniu, ponieważ zamiast płynnych ruchów gałek ocznych występuje przeskakiwanie wzrokiem, co utrudnia czytanie i rozumienie tekstu. Należy więc wspomagać dziecko używaniem linijki czy palca podczas czytania, skupianiem wzroku na przedmiocie (np. na piłce), a także wzmacniać odruchy posturalne, 
co poprawia kontrolę mięśni gałek ocznych. Wskazane są zatem takie ćwiczenia, jak np. leżenie w pozycji wyprostowanej na plecach lub brzuchu podczas ćwiczeń na deskorolce, a przez to wzmacnianie percepcji wzrokowej w procesie integracji sensorycznej.

Zaburzenia integracji sensorycznej – cechy charakterystyczne

Odbierając, interpretując i przetwarzając bodźce, mózg funkcjonuje jako całość, a zatem by pojawiła się reakcja adaptacyjna, czyli by np. szybko wycofać rękę, gdy dotknie się gorącej powierzchni, zmysły muszą ze sobą współpracować. Jeśli ta współpraca jest zaburzona, człowiek nie jest w stanie sprostać danym czynnościom. Dzieje się to w różnym stopniu. Niekiedy zaburzenia nieznacznie utrudniają funkcjonowanie, innym razem wręcz je uniemożliwiają. Badania wskazują, 
że 15–45% populacji ma różne niezdiagnozowane dysfunkcje, które utrudniają naukę w szkole i zdobywanie umiejętności ruchowych, a także przejawiają się w tzw. problemach emocjonalnych i behawioralnych (Maas 2016, s. 40–41). Warto więc znać cechy charakterystyczne dysfunkcji układów zmysłowych, by obserwować rozwój dzieci, i jeśli jest taka potrzeba, w jak najmłodszym wieku rozpocząć wspomaganie ich rozwoju, minimalizując tym samym skutki dezintegracji sensorycznej. 

Badania wskazują, że 15–45% populacji ma różne niezdiagnozowane dysfunkcje, które utrudniają naukę w szkole i zdobywanie umiejętności ruchowych, a także przejawiają się w tzw. problemach emocjonalnych i behawioralnych. 

Cechy charakterystyczne dysfunkcji dotykowej

Dziecko nadreaktywne, unikające bodźców sensorycznych (nadwrażliwe dotykowo), ma trudności z biernym dotykiem, czyli z byciem dotykanym, a zatem może:

  • reagować negatywnie lub emocjonalnie na delikatne wrażenia dotykowe, okazując lęk, wrogość lub agresję,
  • cofać się przed lekkim dotykiem oraz drapać/pocierać miejsca dotknięcia,
  • irytować się, gdy inne osoby są blisko niego, np. w szeregu, 
  • reagować emocjonalnie, gdy ktoś zbliża się od tyłu lub kiedy dotyk jest poza polem jego widzenia, np. gdy czyjaś stopa muśnie jego stopę pod stołem,
  • przejawiać reakcję „walcz lub uciekaj” po dotknięciu jego twarzy i np. myć od razu twarz,
  • reagować emocjonalnie, gdy włosy na jego ciele (rękach, nogach, twarzy, plecach) są ułożone inaczej niż zazwyczaj, np. po myciu lub przez wiatr,
  • reagować emocjonalnie, gdy włosy na głowie są inaczej ułożone niż zazwyczaj, np. po wizycie u fryzjera, po szczotkowaniu,
  • reagować zbyt silnie na odczuwany ból fizyczny, np. niewielkie zadrapanie,
  • reagować nieadekwatnie do bodźca, np. reakcja na kroplę deszczu tak jak na kolec,
  • wyraźnie uciekać przed dotykiem u fryzjera, dentysty, lekarza,
  • sprawiać wrażenie usztywnionego, upartego, aroganckiego,
  • odrzucać uściski, koleżeńskie poklepywania, odtrącać dotyk innych osób, zwłaszcza obcych,
  • rozpraszać się, zachowywać niespokojnie,
  • nie lubić pocałunków,
  • stanowczo sprzeciwiać się obcinaniu paznokci,
  • nie lubić niespodzianek.

To samo nadreaktywne dziecko, które unika bodźców sensorycznych, może mieć również trudności z czynnym dotykiem, a zatem może:

  • nie chcieć myć zębów,
  • preferować określoną konsystencję pokarmów,
  • nie chcieć jeść posiłków ciepłych lub zimnych,
  • nie zgadzać się na kąpiel lub nalegać, by woda była bardzo ciepła lub bardzo zimna,
  • chodzić na palcach, aby zminimalizować kontakt z podłożem,
  • awanturować się o ubrania, np. szorstkie tkaniny, kołnierzyki, czapki, szaliki, 
  • złościć się z powodu butów i skarpetek,
  • mieć potrzebę ciągłego dotykania określonych faktur,
  • unikać brudzącej zabawy z użyciem kleju, piasku, gliny itp.,
  • stać nieruchomo lub poruszać się pod prąd w zadaniach grupowych,
  • nie radzić sobie z nawiązywaniem relacji,
  • mieć trudności w sytuacjach społecznych.

Dziecko podreaktywne, które ignoruje bodźce sensoryczne, może wykazywać nietypowe reakcje na bierny i czynny dotyk, a więc może:

  • nie zauważać dotyku, chyba że jest bardzo silny,
  • być nieświadome brudu na twarzy, szczególnie wokół ust i nosa, 
  • nie zdawać sobie sprawy, że np. ma potargane włosy,
  • nie zwracać uwagi na gorąco, zimno, zmianę temperatur,
  • reagować w niewielkim stopniu lub wcale na ból spowodowany zadrapaniem, siniakami, skaleczeniem lub uderzeniem,
  • wymagać silnej stymulacji dotykowej, aby zaangażować się w toczące się wokół niego życie,
  • ranić inne dzieci lub zwierzęta podczas zabawy, sprawiać wrażenie, że nie ma z tego powodu wyrzutów sumienia, w rzeczywistości jednak nie rozumiejąc bólu odczuwanego przez innych.

Dziecko pragnące i szukające bodźców sensorycznych potrzebuje dodatkowych bodźców dotykowych, zarówno biernych, jak i czynnych, a zatem może:

  • prosić, aby je łaskotać lub drapać po plecach,
  • czerpać radość z wibracji lub ruchu dostarczającego silnych doznań sensorycznych,
  • mieć potrzebę dotykania i czucia wszystkiego, co widzi, np. może wpadać na innych dotykając ich, przesuwać dłonią po meblach i ścianach,
  • często zdejmować skarpety i buty,
  • sprawiać wrażenie, że czuje przymus dotykania lub chodzenia na boso po niektórych powierzchniach i fakturach, 
  • dążyć do wykonywania czynności, często długotrwałych, podczas których może się pobrudzić,
  • rzucać się na jedzenie, często wkładając za dużo pokarmu do ust.

Cechy charakterystyczne dysfunkcji przedsionkowej

Dziecko nadreaktywne, które przejawia nietolerancję ruchową, może:

  • nie lubić zabawy na placu zabaw,
  • być ostrożne, poruszać się powoli, preferować aktywności siedzące, wahać się przed podjęciem ryzyka,
  • sprawiać wrażenie niezdary,
  • wydawać się nieposłuszne i niechętne do współpracy,
  • odczuwać spory dyskomfort w windach, na schodach ruchomych,
  • domagać się ciągłego wsparcia fizycznego zaufanego dorosłego.

Dziecko z niepewnością grawitacyjną może:

  • obawiać się upadku, nawet przy braku realnego zagrożenia, 
  • mieć lęk wysokości nawet na lekko uniesionych powierzchniach,
  • bać się wchodzić i schodzić po schodach, kurczowo trzymać się poręczy,
  • czuć się zagrożone, kiedy jego głowa jest odwrócona, zwisa w dół lub jest odchylona, 
  • mieć niską świadomość położenia własnych stawów i mięśni w przestrzeni oraz niski poziom propriocepcji i dyskryminacji wzrokowej.

Dziecko podreaktywne na odczucia przedsionkowe oraz ignorujące bodźce sensoryczne może:

  • nie zauważać, że ktoś nim porusza, lub sprzeciwiać się temu,
  • sprawiać wrażenie, że nie ma ochoty się poruszać, 
  • kiedy zostanie wprawione w ruch, huśtać się długo bez odczuwania zawrotów głowy,
  • nie zauważać, że spada, nie reagować skutecznie, aby chronić się przed upadkiem. 

Dziecko szukające bodźców sensorycznych i mające zwiększoną tolerancję na ruch może:

  • odczuwać potrzebę ciągłego ruchu, 
  • wielokrotnie i energicznie kręcić głową, kołysać się w przód i w tył, podskakiwać,
  • pragnąć intensywnych doznań ruchowych, takich jak np. odbijanie się od mebli, kręcenie się na krześle obrotowym, 
  • nie mieć zawrotów głowy nawet po szybkim wirowaniu.

Dziecko wiotkie sensorycznie, z czuciowo uwarunkowanym zaburzeniem posturalnym, które wpływa na ruchy głową, utrzymanie równowagi, napięcie mięśniowe i koordynację obustronną, może:

  • tracić równowagę, jeśli obie stopy nie stoją pewnie na podłożu,
  • poruszać się w nieskoordynowany sposób,
  • mieć zbyt rozluźnione ciało i pozwolić jego częściom zwisać,
  • mieć wiotkie ciało, kiedy je podnosisz, kiedy unosisz jego ręce, aby pomóc mu się ubrać,
  • mieć trudności z utrzymaniem równowagi na równoważni,
  • osuwać się lub pokładać na krześle lub stole,
  • woleć leżeć zamiast siedzieć prosto,
  • ciągle podpierać głowę ręką,
  • mieć trudności z jednoczesnym unoszeniem głowy, ramion i nóg podczas leżenia na brzuchu,
  • mocno/luźno chwytać przedmioty,
  • nie najlepiej kontrolować regularne ruchy palców,
  • mieć słabą ogólną sprawność ruchową,
  • w wieku czterech, a nawet pięciu lat nie określić, która ręka jest dominująca,
  • unikać przekraczania linii środkowej.

Cechy charakterystyczne dysfunkcji proprioceptycznej

Dziecko nadreaktywne na bodźce proprioceptywne może:

  • woleć bezruch,
  • denerwować się biernym ruchem własnych kończyn,
  • irytować się, kiedy musi rozciągnąć lub napiąć mięśnie,
  • unikać zadań, które wymagają przeniesienia ciężaru ciała, np. skakania, biegania, 
  • być wybredne w jedzeniu.

Dziecko podwrażliwe może:

  • mieć rozluźnione napięcie mięśniowe,
  • przyciskać łokcie do żeber podczas pisania lub ściskać kolana podczas stania, żeby zrekompensować niskie napięcie mięśniowe,
  • łatwo niszczyć zabawki.

Dziecko szukające bodźców sensorycznych może:

  • umyślnie wpadać na przedmioty w swoim otoczeniu, np. skakać z wysoka, 
  • tupać lub uderzać nogami, gdy idzie,
  • obijać pięty o podłogę lub krzesło,
  • lubić ciasno owijać się kocem,
  • lubić ciasno zapięte paski, zawiązane sznurowadła,
  • ciągle coś żuć, np. mankiety, sznurki od kaptura, ołówki, 
  • lubić ciągnące się pokarmy.

Dziecko cierpiące na słabo rozwiniętą dyskryminację, zaburzenia posturalne i dyspraksję może:

  • mieć trudności z planowaniem i wykonywaniem ruchu,
  • mieć trudności z odpowiednim ułożeniem ciała np. przy ubieraniu się,
  • okazywać strach przed poruszaniem się w przestrzeni.

Cechy charakterystyczne dysfunkcji wzrokowej

Dziecko z zaburzonymi podstawowymi umiejętnościami wzrokowymi może:

  • odczuwać bóle głowy,
  • mieć nadwerężony wzrok, piekące, swędzące, zaczerwienione oczy,
  • trzeć oczy lub je mrużyć,
  • widzieć podwójnie,
  • narzekać, że słowa „tańczą” na kartce,
  • trzymać książkę zbyt blisko oczu,
  • mieć trudności z przenoszeniem wzroku z przedmiotu na przedmiot,
  • często się gubić podczas czytania,
  • omijać liczby, litery, słowa,
  • mieć trudności z odnalezieniem się w tekście.

Dziecko ze słabo rozwiniętą dyskryminacją wzrokową może:

  • mieć trudności z widzeniem trójwymiarowym (postrzeganiem głębi),
  • zdawać się być przytłoczone poruszającymi się przedmiotami lub ludźmi, 
  • mieć trudności z oceną względnych odległości między obiektami,
  • nie rozumieć pojęć: góra – dół, do przodu – do tyłu, przed – po, pierwszy – drugi,
  • z trudem radzić sobie z uprawianiem sportów zespołowych, które wymagają świadomości własnej pozycji i ruchów pozostałych członków zespołu,
  • nie zauważać podobieństw i różnic między obrazami, słowami, symbolami, przedmiotami i mieć trudności z odróżnianiem cech przedmiotów,
  • ciągle mylić podobne początki lub końce słów, np. brzask –
  • trzask, grypa – grupa, wiosna – wiosło,
  • mieć trudności z wykonywaniem zadań, które dotyczą rozmiaru liter, zachow...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy