Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

13 maja 2021

NR 63 (Maj 2021)

Jak wspomagać rozwój percepcyjno-motoryczny dzieci z symptomami zaburzeń uczenia się?

40

Uczenie się stanowi funkcję mózgu. Przyjmuje się, że zaburzenia uczenia się odzwierciedlają nieprawidłowości w funkcjonowaniu układu nerwowego.
A. Jean Ayres

Mózg jako organ stworzony do uczenia się 

Prowadzone w ostatnim czasie intensywne badania nad mózgiem i zachowaniem człowieka wskazują, że przyczyną niektórych zaburzeń uczenia się jest dezorientacja integracji sensorycznej, czyli zdolności umożliwiającej taką organizację informacji sensorycznych, by można je było następnie wykorzystać. Zdaniem A. Jean Ayres, integracja sensoryczna nie zastąpi edukacji, może jednak wspomóc proces uczenia się, zwłaszcza gdy deficyty leżące u podstaw trudności związanych z uczeniem się są rozpoznane na wczesnym etapie rozwoju dziecka, gdy jego mózg jest jeszcze bardzo plastyczny, a zatem ma dużą zdolność reorganizacji. Dlatego niezwykle ważne jest, by nauczyciele pracujący na co dzień z dziećmi wiedzieli, jak prowadzić obserwację, na co zwracać szczególną uwagę, a także jak wspierać dziecko w rozwoju podczas bieżącej pracy (Maas 2016, s. 12). 

Integracja sensoryczna pozwala na współpracę z otoczeniem, ponieważ jest to proces odbierania, interpretowania, przetwarzania i integrowania przez mózg bodźców zmysłowych. Zatem wszelkie deficyty integracji sensorycznej mogą utrudniać nabywanie sprawności fizycznej, manualnej, samoobsługowej, a także umiejętności zabawy i uczenia się. Jeśli nasze zmysły współpracują ze sobą, wspomagając się wzajemnie w realizacji zadań, to jesteśmy w stanie sprostać wyzwaniom dnia codziennego, ponieważ w odpowiedzi na bodźce nasz mózg wytwarza reakcje adaptacyjne. Jeśli jednak deficyty powodują, że mózg nie funkcjonuje jako całość, pojawiają się trudności w uczeniu się. 

Do niedawna podstawę opisu nieprawidłowości w zakresie percepcji stanowiła obserwacja osób dorosłych, natomiast badania naukowe poświęcone przyczynom trudności w uczeniu się prowadzone w ostatnim dziesięcioleciu zwróciły uwagę zarówno naukowców, jak i praktyków: terapeutów i nauczycieli na percepcyjno-motoryczny rozwój dzieci (Ayres 2018, s. 15). 

POLECAMY

Interwencja kładąca nacisk na integrację sensoryczną

Każde dziecko mające trudności w uczeniu się potrzebuje wsparcia, dlatego ważne jest, by współpracujący z nim na co dzień dorośli: nauczyciele, terapeuci, pedagodzy specjalni, psychologowie i inni specjaliści, stymulowali jego optymalny rozwój poprzez stosowanie interwencji kładącej nacisk na integrację sensoryczną. Celem zastosowania tej strategii jest takie rozwijanie mózgu dziecka, by był on w stanie tworzyć reakcje adaptacyjne, a zatem funkcjonować, odpowiadając w sposób adekwatny na bodźce docierające zarówno z otaczającego go świata, jak i z wnętrza ciała dziecka. Odpowiednio prowadzona interwencja zapewnia wykształcenie się kluczowych umiejętności, takich jak: percepcja, zapamiętywanie i planowanie motoryczne. Stanowią one podstawę nabywania umiejętności szkolnych (Ayres 2018, s. 13–15).


Szwajcarski psycholog Jean Piaget zauważył, że kluczowe dla rozwoju dziecka jest jego współdziałanie z otoczeniem, a zatem skoro dziecko z dysfunkcją integracji sensorycznej nie potrafi reagować na zdarzenia, jego rozwój nie przebiega w prawidłowy sposób. Zgodnie z teorią Piageta, wzajemne oddziaływanie dziecka i środowiska wpływa na rozwój inteligencji, a więc dziecko z dysfunkcją integracji sensorycznej będzie potrzebowało odpowiedniego otoczenia, które pozwoli mu rozwijać się na miarę swoich możliwości. Zaprojektowanie takiej przestrzeni jest zadaniem dorosłych, których wiedza w zakresie rozwoju dziecka oraz tego, jak uczy się mózg, pozwala na podjęcie konkretnych kroków prowadzących do tego, by układ nerwowy dziecka był coraz lepiej zorganizowany. 

Przebieg interwencji opartej na integracji sensorycznej 

Mając na uwadze holistyczny charakter interwencji opartej na integracji sensorycznej, należy planować działania obejmujące mózg, wszystkie zmysły oraz ruchy całego ciała, które dostarczają organizmowi wielu bodźców przedsionkowych, a także pomagają zintegrować pozostałe układy sensoryczne. Trzeba przy tym pamiętać, że dostarczając bodźców sensorycznych, należy obserwować dziecko, czy nie jest nimi przeciążone, ponieważ przeciążenie sensoryczne niekorzystnie wpływa na rozwój układu nerwowego. Nie należy więc przytłaczać dziecka ilością bodźców, a nowe ćwiczenia o silnym oddziaływaniu stymulującym wprowadzać pod okiem terapeuty integracji sensorycznej (Ayres 2020, s. 158–159). 

Wspomaganie rozwoju integracji narządów zmysłów u dzieci wymaga od dorosłych uważności na potrzeby najmłodszych. Maria Borkowska i Kinga Wagh podkreślają, jak ważne jest, aby – przystępując do pracy z dziećmi – zastosować się do kilku następujących wskazówek: 

  1. Staraj się zwrócić uwagę czy dziecko słyszy i słucha, co do niego mówisz. 
  • Czy rozumie Twoje pytania i wyjaśnienia? 
  • Czy patrzy na to, co mu pokazujesz i obserwuje, co robisz? 
  • Czy patrzy na to, co samo robi lub czy jego wzrok i uwaga są skierowane gdzie indziej? 
  • Czy słucha w tym czasie kogoś innego lub czy jakieś inne dźwięki (hałasy) je rozpraszają? 
  1. Zrób wszystko, co możliwe, aby zwrócić uwagę dziecka, nawet jeżeli początkowo będzie to trwało kilka sekund. Staraj się stopniowo wydłużać skupienie uwagi dziecka. Jak to zrobić? 
  • Delikatnie, lecz pewnie, dotknij jego rękę lub ramię, aby wiedziało, że jesteś blisko. Zwracaj uwagę na jego aktywność, na to, co robi. 
  • Każdego dnia, spotykając się z dzieckiem po raz pierwszy, przywitaj się z nim, mówiąc „dzień dobry”. Podając rękę, popatrz w oczy dziecka i spróbuj nawiązać z nim kontakt wzrokowy tak, aby dziecko odwzajemniło spojrzenie. 
  • Wypowiedz imię dziecka i instrukcję w najprostszy sposób, używając najważniejszego/kluczowego słowa lub kilku podstawowych słów. Staraj się wypowiadać polecenie, używając i powtarzając te same słowa. 
  1. Staraj się zrozumieć, jakie dziecko ma trudności w uczeniu się i powtarzaniu danej czynności, zwłaszcza gdy jest ona dla dziecka nowa. Konieczne jest okazywanie cierpliwości przy wielokrotnym powtarzaniu czynności w innym kontekście. Początkowo dziecko potrzebuje pomocy, ale w miarę czasu należy wycofywać się z udzielania mu pomocy i dawać mu coraz więcej możliwości do samodzielnego działania.
  2. Jeśli zadanie jest dla dziecka za trudne, przerwij aktywność i rozłóż zadanie na części. Zacznij od prostych czynności i stopniowo dołączaj kolejne. 
  3. Zachęcaj dziecko do możliwie największej samodzielności, stosownie do możliwości i poziomu rozwoju dziecka. Zaczynaj od czynności samoobsługowych, dzięki czemu dziecku będzie łatwiej funkcjonować na co dzień. 
  4. Planuj pracę dla każdego dziecka indywidualnie. Monitoruj podejmowane działania i w razie konieczności modyfikuj je. Aktywności powinny być przemyślane i zgodne z celami terapeutycznymi. 
  5. Nie oczekuj spektakularnych efektów. Doceniaj wysiłek dziecka i jego zaangażowanie. Wspólnie z dzieckiem celebrujcie wszystkie, nawet najmniejsze, sukcesy. 
  6. Wprowadzaj dziecko w życie grupy. Człowiek jako istota społeczna potrzebuje kontaktu z innymi ludźmi. Zatem ważne jest, by dziecko nabywało umiejętności współpracy z innymi dziećmi. 
  7. Pamiętaj, że każdy człowiek jest inny, każdy ma swój własny styl zachowania i sposób uczenia się. Obserwuj więc dziecko i stwarzaj mu przestrzeń rozwojową zgodną z jego potrzebami (Borkowska, Wagh 2015, s. 22–25). 

Jak wspomagać dziecko w rozwoju percepcyjno-motorycznym na co dzień? 

Dziecko potrzebuje zrozumienia, że dzięki różnym zmysłom poznajemy otaczającą nas rzeczywistość. Dlatego ważne jest, by dorośli pomagali w tym dzieciom, organizując ich przestrzeń rozwojową tak, by mogły doświadczać świat różnymi zmysłami. 
 

Jak stymulować zmysł dotyku? 

  • Podczas codziennych czynności ubierania się i rozbierania zachęcaj dziecko do dotykania różnych tkanin. Nazywajcie to, co czujecie, np. szorstkie, gładkie, twarde, miękkie, zwracajcie uwagę na kolory i nazywajcie je, porównujcie. Jeśli dziecko nie chce dotykać, nie zmuszaj, ale zachęcaj, próbując zaciekawić dziecko danym przedmiotem. Rozpoczynajcie od krótkiego dotyku, stopniowo wydłużając czas dotykania danego przedmiotu przez dziecko. 
  • Podczas codziennych czynności ubierania się i rozbierania ćwiczcie ruchy ciała, takie jak zginanie i prostowanie tułowia czy unoszenie i opuszczanie stopy. Zwracaj uwagę na kolejność uczenia się czynności – od łatwiejszych do trudniejszych, np. wciąganie i ściąganie ubrania są dla dzieci łatwiejsze niż ich rozpinanie i zapinanie. 
  • Podczas jedzenia porównujcie kształty, kolory, doświadczajcie różnych smaków i konsystencji. Pamiętaj, że w różnicowaniu bodźców dotykowych język i wargi są najwrażliwszymi częściami naszego ciała. Ważne jest, aby te najczulsze na dotyk partie ciała wykorzystywane były do rozwijania zmysłu dotyku, a dopiero kolejnymi były opuszki palców. 
  • Bawcie się w zgadywanie, co to za przedmiot, przez wyczuwanie: dziecko bez patrzenia wyciąga przedmiot i rozpoznaje go dotykiem lub/i węchem. 
  • Poznawajcie dotykiem części ciała: ręce, przedramiona, ramiona, nogi, nos, głowę itp., nazywając je: jedno dziecko dotyka części swojego ciała, drugie naśladuje i nazywa tę część. 
  • Uczcie się, co to znaczy, że coś jest zimne, ciepłe, odczuwajcie różnicę temperatur, doświadczając: dotykając ciepłych i zimnych przedmiotów na przemian. Obserwujcie, jak lód zamienia się w wodę, smakujcie to, co zimne, np. lody, i to, co ciepłe, np. herbatę. 
  • Bawcie się, ucząc się odczuwania, jak porusza się ciało. Zapraszaj dziecko do następujących aktywności: potocz się jak piłka, pełzaj jak krokodyl, spróbuj zrobić się najpierw wysoki, a potem mały, skacz jak kangur, maszeruj jak generał, wyciągaj szyję jak żyrafa, fruwaj jak ptak (Borkowska, Wagh 2015, s. 29–46). 

 

Jak stymulować zmysł równowagi? 

  • Ćwiczenia równowagi związane są z kontrolowaniem oraz czuciem ciała, jego ruchów i pozycji, w jakich się znajduje. Rozpoczynajcie od najprostszych, czyli od tych, dzięki którym dziecko uświadamia sobie, w jakiej pozycji się znajduje, jak razem poruszają się obie kończyny górne i dolne, jak poruszają się obie kończyny po tej samej stronie, a następnie po przekątnej. Poniższe ćwiczenia u...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy