Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

2 czerwca 2021

NR 64 (Czerwiec 2021)

Jak wspomagać dzieci z trudnościami w planowaniu i wykonywaniu zadań ruchowych?

18

Każdego dnia wykonujemy wiele czynności, nie zastanawiając się nad tym, co wówczas dzieje się w mózgu. Naszą uwagę zwracają zachowania odbiegające od normy, czyli te, które w jakiś sposób różnią się od zachowań wykonywanych i obserwowanych u większości ludzi. Skoro nasze codzienne życie oparte jest na ruchu, większa część ludzkiego mózgu zajmuje się przygotowaniami do niego, a ponieważ ruch angażuje liczne procesy mózgowe, ruchy odbiegające od normy są konsekwencją różnych zaburzeń pracy mózgu. I choć mózgów nie widzimy, widzimy zachowania, dlatego warto im się przyjrzeć z punktu widzenia zarówno prawidłowego rozwoju, jak i zaburzeń.

Dotyk i ruch pierwszymi nauczycielami człowieka

Nowo narodzone dziecko odbiera docierające do niego bodźce dotykowe, wzrokowe i słuchowe, nie jest jednak w stanie ich tak zorganizować, by zareagować w sposób zaplanowany, np. podejść do zabawki i chwycić ją do ręki. Maluch uczy się stopniowo, jak skupiać uwagę na jednych bodźcach, jednocześnie ignorując drugie, jak organizować dopływające do niego ze świata zewnętrznego wrażenia i odczytywać ich znaczenie. Powoli zaczyna kontrolować swoje reakcje, a jego ruchy nabierają pewności i płynności. Tak mózg dziecka uczy się organizować procesy sensomotoryczne, co pozwala mu wykonywać coraz więcej coraz bardziej złożonych czynności, a jednocześnie kontrolować swoje emocje. Zarówno sięganie po grzechotkę, jak i układanie klocków, jazda na rowerze czy czytanie i pisanie wymagają od dziecka umiejętności planowania motorycznego. Za każdym razem ciało dziecka dostosowuje się do bodźców, a więc zanim mózg sformułuje odpowiedź adaptacyjną, konieczne jest uporządkowanie wszystkich sygnałów płynących zarówno ze świata zewnętrznego, jak i z ciała.

Do tego, by nabywać nowe umiejętności motoryczne, dziecko potrzebuje codziennych doświadczeń ruchowych, które nie zawsze są dla niego łatwe. Dzieje się tak na przykład w sytuacji, gdy ma ono trudności z planowaniem ruchów, co określane jest jako dyspraksja rozwojowa, a w sytuacji zupełnego braku planowania jako apraksja. Zdaniem Ayres, „dyspraksja rozwojowa jest jednym z bardziej powszechnych objawów dysfunkcji integracji sensorycznej występujących u dzieci z zaburzeniami uczenia się lub innymi łagodnymi opóźnieniami rozwojowymi”1.
 

POLECAMY

Określenie „dyspraksja” (z grec. dys – słabe, trudne, praxia – ruch, planowanie ruchu) oznacza rozwojowe zaburzenie koordynacji, a zatem wrodzoną dysfunkcję przejawiającą się w słabej koordynacji ruchowej i, jak wskazują badania, silnie związaną z osłabieniem mięśni u dzieci, dlatego dla poprawy koordynacji i funkcjonowania mięśni zaleca się regularne ćwiczenia siłowe pozwalające zmniejszyć lub wyeliminować napięcie mięśni2.


Ayres, wyjaśniając istotę dyspraksji, podkreśla, że każdy człowiek ma „bibliotekę” umiejętności, które może przywołać, gdy tylko ich potrzebuje, przy czym umiejętność to coś, co na początku musimy planować ruchowo, aby móc się tego nauczyć, a później możemy już wykonywać to spontanicznie. Przyswojona umiejętność nie wymaga planowania motorycznego i świadomej uwagi, ale jest zintegrowana w ogólnym funkcjonowaniu mózgu, dlatego do jej wykonywania nie potrzeba już skupienia i wysiłku. Jednak każda nowa umiejętność musi zostać zaplanowana, ponieważ wymaga świadomej uwagi, jest blisko związana z funkcjami psychicznymi i intelektualnymi. Dziecko, ucząc się nowych umiejętności, planuje podniesienie smoczka, przejście przez próg, odpowiadanie na pytania oraz wszystkie te aktywności, które wykonuje po raz pierwszy. Zwraca przy tym uwagę na każdy ruch, ale jeśli dana czynność zostanie zautomatyzowana, wykonuje ją bez zastanowienia. O ile małe dzieci nie mają jeszcze wspomnień sensomotorycznych, do których mogą się odwoływać, o tyle im człowiek starszy, tym większy jest zbiór wspomnień o każdej części ciała i o wszystkich ruchach, jakie one wykonały. Zdaniem Ayers A.J., Dziecko a integracja sensoryczna, mózg posługuje się schematem ciała podczas planowania ruchów mniej więcej w taki sam sposób, jak my posługujemy się mapą w trakcie podróży, dlatego niedokładny schemat ciała u osób z dyspraksją powoduje zakłócenia ruchu.

Większość dzieci z dyspraksją rozwojową wykazuje pewne trudności w przetwarzaniu bodźców dotykowych, przejawiające się na przykład tym, iż dziecko czuje, że ma w dłoni jakiś przedmiot, ale nie jest w stanie zidentyfikować, czy jest to na przykład kapsel czy guzik. Bodźce dotykowe trafiają do każdej części mózgu z każdej części naszego ciała, dlatego zaburzenia w jakimkolwiek obszarze mózgu będą zakłócały różnicowanie dotykowe. Ponadto w kontekście porządkowania pracy mózg potrzebuje stymulacji dotykowej, w przeciwnym razie szybko się dezorganizuje.

Jeśli układ dotykowy nie przekazuje precyzyjnych informacji, codzienne funkcjonowanie jest znacznie utrudnione, dlatego, by lepiej zrozumieć, jak funkcjonują osoby z zaburzeniami planowania motorycznego:
Zdejmij buty, usiądź i połóż nogi na krześle w taki sposób, by palce u nóg niczego nie dotykały. Zamknij oczy i poproś kogoś, by dotknął któregoś z palców twojej stopy. Większość osób z dyspraksją nie wie, który palec został dotknięty (nawet jeśli jest to palec dłoni), co często wywołuje frustrację.

Nakryj do stołu w grubych rękawiczkach. Niewątpliwie będzie to trudne doświadczenie, wymagające dużego skupienia z uwagi na ograniczony zmysł dotyku, który tym razem nie kieruje twoimi rękami.
Skrzyżuj ręce w nadgarstkach, tak aby dłonie były zwrócone do siebie wnętrzem, spleć palce i zegnij ręce w łokciach, obniżając je prawie pod brodę. Poproś kogoś, żeby wskazał któryś ze środkowych palców (ale bez dotykania). Postaraj się nim poruszyć. Zwróć uwagę na to, że musisz się skupić i zastanowić, żeby móc poruszyć odpowiednim palcem, ponieważ zabrakło informacji dotykowej, która umożliwia wykonywanie schematu rąk1.

Jak rozpoznać dyspraksję rozwojową?
 

Dzieci z dyspraksją rozwojową na każdą aktywność wydatkują wiele czasu i energii. Mimo iż chcą się nauczyć nowej umiejętności, przychodzi im to z ogromną trudnością. Sytuację dodatkowo komplikuje słabsze poczucie własnego ciała i tego, co mogą z nim zrobić. Wydaje się, że dziecko z dyspraksją nie ma pomysłu, jak może używać przedmiotów i jak się nimi bawić, a wynika to z faktu, że jego schemat ciała jest bardzo słabo rozwinięty. Ponadto dzieci z dyspraksją często są postrzegane jako niechlujne, niezdarne, co powoduje, że mają niskie poczucie własnej wartości, a nawet wpadają we frustrację.


Słabe zorganizowanie schematu ciała powoduje nieskoordynowane funkcjonowanie dziecka na placu zabaw czy podczas aktywności grupowych, a następnie zaburza nabywanie takich umiejętności jak czytanie, pisanie, rysowanie i kolorowanie.

Prawidłowy rozwój umiejętności planowania motorycznego dziecka określa poniższa lista zadań kontrolnych, które powinno wykonać dziecko na kolejnym etapie rozwoju:

  • 6 miesięcy – bawi się grzechotką, klockami lub sznurkiem, zamiast tylko je chwytać, podnosić lub wkładać do buzi,
  • 1 rok – manipuluje przedmiotami, rozkłada je na części, wkłada jeden przedmiot w drugi, reorganizuje przedmioty, robi hałas, uderzając o siebie przedmiotami, zamiast je tylko popychać lub ciągnąć,
  • 2 lata – samodzielnie je łyżką, trzyma kubeczek i pije z niego, rysuje kredką,
  • 3 lata – zdejmuje i nakłada płaszczyk lub sukienkę, posługuje się widelcem, rozpakowuje gumę do żucia, wyciera ręce ręcznikiem,
  • 4 lata – zapina zwykłe guziki; nalewa wodę z dzbanka do szklanki, myje ręce, posługuje się nożyczkami, przechodzi pod i nad krzesłami oraz stołami, wchodzi do pudełek, jeździ na rowerku trójkołowym, podskakuje, trzymając nogi razem,
  • 5 lat – zakłada prawie wszystkie ubrania (ale nie wiąże sznurowadeł), rysuje krzyżyk kredką, korzysta samodzielnie z toalety, z mebli i koców buduje dom lub namiot, wycina i wykleja,
  • 6 lat – skacze na jednej nodze, potrafi napisać swoje imię drukowanymi literami, koloruje, nie wychodząc poza
  • linie, używa gumki, umie rzucać i chwytać piłkę,
  • 7 lat – bierze kąpiel pod opieką osoby dorosłej, posługuje się młotkiem, śrubokrętem, kombinerkami, chociaż idzie mu to niezdarnie, smaruje chleb masłem, używając noża, wiąże sznurowadła,
  • 8 lat – potrafi napisać swoje imię wielkimi literami, spina dwa przedmioty agrafką, posługuje się szpilką, igłą, spinaczem,
  • 9 lat – posługuje się nożem kuchennym do cięcia, samo się kąpie, sprawnie posługuje się młotkiem, śrubokrętem, kombinerkami, przeskakuje przez przedmioty,
  • 10 lat – rozbija jajko i oddziela żółtko od białek, ubija jajko bez rozlewania, obiera jabłko nożem, naśladując dorosłego, robi przedmioty z papieru.

Dziecko z dyspraksją ma słabo rozwinięty schemat ciała, co powoduje, że nie odczuwa wyraźnie swojej fizyczności, dlatego musi wkładać dużo wysiłku w to, by wykonać czynność, która dla większości osób wydaje się naturalna. Postrzega otaczającą je rzeczywistość jako winną trudnych sytuacji, z którymi przychodzi mu się zmierzyć, dlatego mówi na przykład, że łopatka go uderzyła lub że długopis jest niedobry, bo wylatuje mu z ręki. Brak kontroli nad własnym ciałem wzbudza w dziecku złość, a nawet frustrację, a zaburzenia układu nerwowego skutkują trudnościami w funkcjonowaniu psychicznym. Osoby z dyspraksją mają trudności ze rozumieniem tego, co się dzieje, z rozpoznawaniem i akceptowaniem emocji, z radzeniem sobie z wyzwaniami, co powoduje kryzys tożsamości, dlatego już od dziecka powinny być otoczone osobami, które akceptują je takimi, jakimi są oraz wspomagają ich w podejmowaniu codziennych wyzwań2.

Co mogą zrobić dorośli, by pomóc dziecku rozwinąć praksję?

Niezwykle ważne jest, by dorośli (zarówno rodzice, jak i nauczyciele) na co dzień dbali o rozwój praksji – planowania motorycznego. Mogą to robić poprzez:

  • przewidywanie trudnych dla dziecka sytuacji i wspieranie go w wykonaniu danej czynności, zwłaszcza na początku aktywności, co pozwala mu odczuć, że odniosło sukces,
  • podejmowanie z dzieckiem działań aktywujących zmysły dotyku, położenia, ruchu, a tym samym pomoc dziecku w zorientowaniu się, gdzie znajduje się jego ciało i jak się porusza w przestrzeni,
  • dzielenie aktywności na mniejsze kroki, co pozwala dziecku odczuć, że wykonało zadanie i dzięki temu zaczyna wierzyć w swoje możliwości,
  • organizowanie dziecku zabaw wspinaczkowych, co pozwala mu zrozumieć zasady poruszania się w przestrzeni,
  • organizowanie dziecku aktywności polegających na naśladowaniu, kopiowaniu ruchów palców i rąk, np. inicjowanie zabaw „Pociąg” czy „Idzie kominiarz po drabinie”, co pozwala mu planować działania poprzez obserwację i naśladowanie rówieśników,
  • organizowanie dziecku zabaw, w których proste polecenia pozwalają zaplanować działania, np. „Pomidor”, co pomoże...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy