Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pedagogiczne inspiracje

14 czerwca 2018

NR 35 (Marzec 2018)

Gimnastyka mózgu – trening samokontroli

0 56

„Usiądźcie na swoich miejscach, uspokójcie się, przygotujcie zeszyty i skupcie się” – typowy początek wielu lekcji. Problem polega na tym, że wiele dzieci ma słabo rozwiniętą zdolność samokontroli. Nie potrafią skupić uwagi na jednym zadaniu, brakuje im wytrwałości, łatwo ulegają frustracji z powodu niepowodzeń, są mocno pobudzone i nie potrafią się wyciszać.

Badanie „marshmallow test”

Jaki związek ma zdolność skupienia uwagi i odporność na frustrację z samokontrolą? Pokazuje to badanie, które Walter Mischel przeprowadził ze swoimi studentami na Uniwersytecie Stanforda w latach 60. Jest ono znane jako „marshmallow test”. Dziecko w wieku przedszkolnym otrzymywało słodką piankę. Osoba prowadząca badanie obiecywała drugi smakołyk, jeżeli dziecko zaczeka na powrót tej osoby. Aby otrzymać większą nagrodę, dziecko nie mogło skosztować przysmaku, który już otrzymało. Czekało na nagrodę samo, w oddzielnym pomieszczeniu, obserwowane przez lustro weneckie.
Badanie „marshmallow test” pozwalało obserwować nie tylko zdolność odroczenia nagrody przez dziecko, ale przede wszystkim różne zachowania, które pozwalały nie ulegać pragnieniu i poradzić sobie z frustracją oraz zniecierpliwieniem. Wąchanie pianki, dotykanie jej, przyglądanie się – utrudniało oczekiwanie, trudno było oprzeć się pokusie. Dobrą strategią było skupianie uwagi na innych bodźcach, np. liczenie palców, zabawa jakimś przedmiotem, patrzenie w inne miejsce. Dzieci, które potrafiły czekać na nagrodę, lepiej radziły sobie w nauce, tworzyły zdrowsze relacje z rówieśnikami, potrafiły wytrwale realizować wyznaczony cel. Te dzieci podejmowały próbę wykonania trudnych zadań szkolnych pomimo odczuwanej frustracji lub powstrzymywały się przed uderzeniem innego dziecka pomimo odczuwanego gniewu. Zaobserwowano, że nawet dzieci ze skłonnością do zachowań agresywnych zachowywały się mniej gwałtownie, jeżeli potrafiły odwrócić uwagę od źródła napięcia.

Technika mindfulness

Zdolność świadomego kierowania uwagą i skupiania jej na wybranych bodźcach wpływa na odczuwane emocje, a tym samym na poziom samokontroli, np. nieprzyjemne wspomnienia mogą absorbować uwagę dziecka i wzmacniać trudne emocje. Zdolność skupienia uwagi przynajmniej przez chwilę na innym bodźcu może sprawić, że emocje złagodnieją – zwłaszcza jeżeli będzie to neutralny bodziec, np. dźwięk, obraz, odczucie oddechu, odczucie ruchu. Czy można w takim razie kształcić zdolność koncentracji?
W latach 70. przy klinice uniwersyteckiej w Worcester w stanie Massachusetts powstał program psychoedukacyjny MBSR (Mindfulness Based Stress Reduction), adresowany do osób doświadczających długotrwałego stresu. W trakcie zajęć uważności (mindfulness) wykorzystuje się ćwiczenia medytacyjne i powolne ćwiczenia fizyczne, które zwiększają świadomość własnych przeżyć i jednocześnie ułatwiają łagodzenie trudnych emocji. Jednym z efektów tego programu jest zwiększenie zdolności skupienia uwagi. W ostatnich latach powstały programy uważności dla dzieci. Zabawy, które znajdują się w dalszej części artykułu, pochodzą właśnie z programu uważności dla dzieci. Ułatwiają wyciszanie się i kształcą zdolność skupienia uwagi. Nie należy sobie jednak wyobrażać, że po kilku tygodniach ćwiczeń dzieci zdyscyplinują się w trakcie lekcji, będą skupione na zadaniach i nie będą ulegać negatywnym impulsom. Głównym celem tych ćwiczeń jest samopoznanie. Dopiero kiedy dzieci stają się świadome własnych emocji i reakcji, mają szansę na dostosowywanie zachowania do sytuacji. Umiejętność wyciszenia się i przekierowywania uwagi ułatwia wpływ na własne postępowanie. Tego rodzaju doświadczenia, szczególnie jeżeli często się powtarzają, mogą być zaczątkiem zdrowej samokontroli oraz świadomej ekspresji emocjonalnej, która pojawi się w dorosłym życiu.

Zabawy i ćwiczenia koncentracji:

  • Gong

Do tego ćwiczenia jest potrzebny gong, dzwon lub inny instrument, który wydaje długi, stopniowo cichnący dźwięk. Dzieci wsłuchują się w ten dźwięk, rejestrując, jak się zmienia i cichnie. W trakcie słuchania można zamknąć oczy. Kiedy ktoś usłyszy, że gong zamilkł, może otworzyć oczy i podnieść rękę.
„Gong” sprawdza się jako ćwiczenie rozpoczynające lekcję. Uczniowie przyzwyczajają się do dźwięku, po którym kończy się przerwa. Rozpoczęcie lekcji od skupienia i ciszy ułatwia dalszą pracę.

  • Słuchanie

Kolejne ćwiczenie jest podobne do poprzedniego, ale nie potrzebujemy żadnych instrumentów. Dzieci skupiają uwagę na pojawiających się w bieżącej chwili dźwiękach, niezależnie od tego, czy są głośne, czy ciche. Można usłyszeć, że są dźwięki powtarzające się, nietypowe, bardzo ciche, przyjemne lub neutralne itd...
Po tym ćwiczeniu dzieci powinny opowiedzieć o własnych obserwacjach. Można zapytać, jaki najcichszy dźwięk udało się usłyszeć, które dźwięki były przyjemne lub nieprzyjemne. Co jest przyjemnego w jakimś dźwięku?

  • Uważne słuchanie

Uczestnicy dobierają się w pary. Przep...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy