Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pedagogiczne inspiracje

14 czerwca 2018

NR 35 (Marzec 2018)

Gimnastyka mózgu – trening samokontroli

0 255

„Usiądźcie na swoich miejscach, uspokójcie się, przygotujcie zeszyty i skupcie się” – typowy początek wielu lekcji. Problem polega na tym, że wiele dzieci ma słabo rozwiniętą zdolność samokontroli. Nie potrafią skupić uwagi na jednym zadaniu, brakuje im wytrwałości, łatwo ulegają frustracji z powodu niepowodzeń, są mocno pobudzone i nie potrafią się wyciszać.

Badanie „marshmallow test”

Jaki związek ma zdolność skupienia uwagi i odporność na frustrację z samokontrolą? Pokazuje to badanie, które Walter Mischel przeprowadził ze swoimi studentami na Uniwersytecie Stanforda w latach 60. Jest ono znane jako „marshmallow test”. Dziecko w wieku przedszkolnym otrzymywało słodką piankę. Osoba prowadząca badanie obiecywała drugi smakołyk, jeżeli dziecko zaczeka na powrót tej osoby. Aby otrzymać większą nagrodę, dziecko nie mogło skosztować przysmaku, który już otrzymało. Czekało na nagrodę samo, w oddzielnym pomieszczeniu, obserwowane przez lustro weneckie.
Badanie „marshmallow test” pozwalało obserwować nie tylko zdolność odroczenia nagrody przez dziecko, ale przede wszystkim różne zachowania, które pozwalały nie ulegać pragnieniu i poradzić sobie z frustracją oraz zniecierpliwieniem. Wąchanie pianki, dotykanie jej, przyglądanie się – utrudniało oczekiwanie, trudno było oprzeć się pokusie. Dobrą strategią było skupianie uwagi na innych bodźcach, np. liczenie palców, zabawa jakimś przedmiotem, patrzenie w inne miejsce. Dzieci, które potrafiły czekać na nagrodę, lepiej radziły sobie w nauce, tworzyły zdrowsze relacje z rówieśnikami, potrafiły wytrwale realizować wyznaczony cel. Te dzieci podejmowały próbę wykonania trudnych zadań szkolnych pomimo odczuwanej frustracji lub powstrzymywały się przed uderzeniem innego dziecka pomimo odczuwanego gniewu. Zaobserwowano, że nawet dzieci ze skłonnością do zachowań agresywnych zachowywały się mniej gwałtownie, jeżeli potrafiły odwrócić uwagę od źródła napięcia.

Technika mindfulness

Zdolność świadomego kierowania uwagą i skupiania jej na wybranych bodźcach wpływa na odczuwane emocje, a tym samym na poziom samokontroli, np. nieprzyjemne wspomnienia mogą absorbować uwagę dziecka i wzmacniać trudne emocje. Zdolność skupienia uwagi przynajmniej przez chwilę na innym bodźcu może sprawić, że emocje złagodnieją – zwłaszcza jeżeli będzie to neutralny bodziec, np. dźwięk, obraz, odczucie oddechu, odczucie ruchu. Czy można w takim razie kształcić zdolność koncentracji?
W latach 70. przy klinice uniwersyteckiej w Worcester w stanie Massachusetts powstał program psychoedukacyjny MBSR (Mindfulness Based Stress Reduction), adresowany do osób doświadczających długotrwałego stresu. W trakcie zajęć uważności (mindfulness) wykorzystuje się ćwiczenia medytacyjne i powolne ćwiczenia fizyczne, które zwiększają świadomość własnych przeżyć i jednocześnie ułatwiają łagodzenie trudnych emocji. Jednym z efektów tego programu jest zwiększenie zdolności skupienia uwagi. W ostatnich latach powstały programy uważności dla dzieci. Zabawy, które znajdują się w dalszej części artykułu, pochodzą właśnie z programu uważności dla dzieci. Ułatwiają wyciszanie się i kształcą zdolność skupienia uwagi. Nie należy sobie jednak wyobrażać, że po kilku tygodniach ćwiczeń dzieci zdyscyplinują się w trakcie lekcji, będą skupione na zadaniach i nie będą ulegać negatywnym impulsom. Głównym celem tych ćwiczeń jest samopoznanie. Dopiero kiedy dzieci stają się świadome własnych emocji i reakcji, mają szansę na dostosowywanie zachowania do sytuacji. Umiejętność wyciszenia się i przekierowywania uwagi ułatwia wpływ na własne postępowanie. Tego rodzaju doświadczenia, szczególnie jeżeli często się powtarzają, mogą być zaczątkiem zdrowej samokontroli oraz świadomej ekspresji emocjonalnej, która pojawi się w dorosłym życiu.

Zabawy i ćwiczenia koncentracji:

  • Gong

Do tego ćwiczenia jest potrzebny gong, dzwon lub inny instrument, który wydaje długi, stopniowo cichnący dźwięk. Dzieci wsłuchują się w ten dźwięk, rejestrując, jak się zmienia i cichnie. W trakcie słuchania można zamknąć oczy. Kiedy ktoś usłyszy, że gong zamilkł, może otworzyć oczy i podnieść rękę.
„Gong” sprawdza się jako ćwiczenie rozpoczynające lekcję. Uczniowie przyzwyczajają się do dźwięku, po którym kończy się przerwa. Rozpoczęcie lekcji od skupienia i ciszy ułatwia dalszą pracę.

  • Słuchanie

Kolejne ćwiczenie jest podobne do poprzedniego, ale nie potrzebujemy żadnych instrumentów. Dzieci skupiają uwagę na pojawiających się w bieżącej chwili dźwiękach, niezależnie od tego, czy są głośne, czy ciche. Można usłyszeć, że są dźwięki powtarzające się, nietypowe, bardzo ciche, przyjemne lub neutralne itd...
Po tym ćwiczeniu dzieci powinny opowiedzieć o własnych obserwacjach. Można zapytać, jaki najcichszy dźwięk udało się usłyszeć, które dźwięki były przyjemne lub nieprzyjemne. Co jest przyjemnego w jakimś dźwięku?

  • Uważne słuchanie

Uczestnicy dobierają się w pary. Przeprowadzają ze sobą wywiad.
–  Co lubisz i dlaczego?
–  Czego nie lubisz?
–  Jakie są Twoje dobre i niedobre cechy?
– Co lubisz w kolegach i koleżankach?
–  Opowiedz o jakimś miłym wydarzeniu.
Należy wysłuchać partnera, zapamiętać odpowiedzi. Później każda osoba opowiada grupie, czego dowiedziała się o drugiej osobie. To ćwiczenie wymaga dużego poczucia bezpieczeństwa w grupie i okazywania sobie szacunku.

  • Słoik z wodą

Do tego ćwiczenia potrzebny jest duży słój wypełniony wodą. Wlewamy do wody kilka kropel barwnika (może być tusz). Dzieci wpatrują się w wodę i obserwują, w jaki sposób barwnik się rozpuszcza. Można przyglądać się powstającym kształtom i zaobserwować, czy pobudzają jakieś skojarzenia... Może ktoś odczuje zaciekawienie, znudzenie, uspokojenie?
Po chwili można wlać do wody większą ilość barwnika. Czy więcej barwnika powoduje, że kształty są ciekawsze, jest ich więcej? Czy silniejsze bodźce wzbogacają przeżycia? Czy więcej znaczy lepiej?

  • Smakowanie

Przygotowujemy kawałki owoców (lub cukierki o różnych smakach). Dzieci kosztują owoce z zasłoniętymi oczami i próbują rozpoznać gatunek. Można sprawdzić, czy zatkanie nosa wpłynie na rozpoznawanie. Sprawdzać, z jakiej odległości można wyczuć zapach. Gdzie wewnątrz nosa jest odczuwalny – z przodu czy raczej z tyłu? Podobnie można zbadać smak – wkładając do ust mały kawałek, rozgryzać bardzo wolno i skupiać uwagę na smaku. Jakie smaki udaje się wyczuć – słodki, słony, kwaśny, gorzki? Gdzie są odczuwalne? Na języku czy na podniebieniu, może w gardle? Jeżeli uda się smakować potrawy bardzo wolno, to dzieci wyczują więcej smaków i zapachów. Można próbować rozróżniać smak wody z różnych źródeł albo smak jabłek różnych odmian.

  • Słuchanie muzyki

Dzieci wysłuchują kilku fragmentów różnych rodzajów muzyki – klasycznej, rockowej, heavy metalu, etnicznej.     Wsłuchujemy się w muzykę. Skupiamy uwagę na dźwiękach poszczególnych instrumentów. Może uda się usłyszeć coś, czego nie słyszą inne osoby... Które części melodii powtarzają się? Czy są dźwięki, które do siebie nie pasują albo są dziwne?
Czy można opisać odczucia, które pasują do melodii? Muzyka jest delikatna czy ostra? Gdyby mogła mieć jakiś ciężar, to byłaby lekka czy ciężka? Jest szorstka, gładka, ciepła, chłodna? Czy te odczucia są przyjemne – czy nie?
Można odtworzyć te same fragmenty kilka razy z różnym natężeniem dźwięku, sprawdzając czy wpłynie to 
na odczucia.

  • Ukryte przedmioty

Do tego ćwiczenia jest potrzebny jakiś pojemnik (np. pudełko kartonowe albo worek na zmianę obuwia). W pojemniku znajduje się kilka przedmiotów (kawałek drewna, stara latarka, gumowa zabawka itp.). Dziecko wkłada dłoń do pojemnika i opisuje, co odczuwają dłonie – zimno, ciepło, ukłucie, szorstką powierzchnię...? Pozostałe osoby zgadują, jaki to przedmiot.

  • Uważne chodzenie

Do tego ćwiczenia będzie potrzebna lina lub taśma, dzwon zawieszony na sznurku, książka w twardej okładce.
–  Rozkładamy na podłodze linę. Dzieci chodzą po linie z zasłoniętymi oczami. Wyc...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy