Dołącz do czytelników
Brak wyników

Scenariusz zajęć , Otwarty dostęp

2 czerwca 2021

NR 64 (Czerwiec 2021)

Edukacja antydyskryminacyjna

0 157

Szkoła jest miejscem, które wychowuje i przygotowuje do życia. To tutaj uczniowie doświadczają sytuacji, które pozwalają im nabywać i rozwijać kompetencje społeczne. Placówki szkolne to miejsca, w których dzieci spotykają się z różnorodnością już od pierwszego dnia. Jak towarzyszyć im w poznawaniu świata? Jak edukować, żeby były otwarte i chętne do odkrywania różnorodności? Jak reagować w sytuacjach, w których dochodzi do dyskryminacji lub wykluczenia z grupy rówieśniczej? Na wiele z tych pytań odpowiedź znajdziemy w edukacji antydyskryminacyjnej.

Aby przyjrzeć się bliżej edukacji antydyskryminacyjnej, warto zapoznać się z jej definicją. Edukacja antydyskryminacyjna to każde świadome działanie podnoszące wiedzę i umiejętności oraz wpływające na postawy, które ma na celu przeciwdziałanie dyskryminacji i przemocy oraz wspieranie równości i różnorodności1. Wspiera ona zatem i kształtuje postawy pełne szacunku i równości oraz jest narzędziem, które możemy wykorzystywać, aby edukować o różnorodności. Przygotowuje również do zapobiegania sytuacji dyskryminujących oraz daje umiejętności, jak reagować, kiedy dochodzi do wykluczenia czy sytuacji przemocowych. Ważne jest również to, że formy edukacji antydyskryminacyjnej mogą przyjąć różną postać. To nie musi być lekcja, na której uczniowie dowiadują się, co to są stereotypy i uprzedzenia czy łańcuch dyskryminacji. Do wyboru mamy szereg aktywizujących działań, które przedstawione są w dalszej części artykułu.

Już na poziomie edukacji wczesnoszkolnej można zauważyć niepokojące sytuacje w relacjach rówieśniczych. Dokuczanie, przezywanie, wyśmiewanie, ośmieszanie czy dręczenie to formy przemocy, które możemy łatwo zauważyć. Jeśli zaś chodzi o przemoc relacyjną1 – już nie tak łatwo jest ją dostrzec. Mimo wszystko warto pamiętać, że przemoc jest procesem, więc ważne są tu profilaktyka oraz gotowość ze strony wychowawcy na reagowanie nawet na najdrobniejsze formy przemocy. 

POLECAMY

Jak zacząć?

Podejmując się wprowadzania edukacji antydyskryminacyjnej, warto zwrócić uwagę zarówno na kwestie merytoryczne, jak i na własną postawę. Kompetencje osoby prowadzącej takie działania w dużej mierze powinny odnosić się do jej świadomości i wrażliwości na temat mechanizmów dyskryminacji. Być może przydatny będzie test samooceny przygotowany przez Maję Brankę oraz Dominikę Cieślikowską, który znajdą Państwo w publikacji Edukacja antydyskryminacyjna. Podręcznik trenerski2. Test jest przygotowany stricte dla trenerów i trenerek i czasami odnosi się do doświadczenia pracy w grupach międzykulturowych. Jednak większość opracowanych pytań warto sobie zadać, ponieważ mogą posłużyć do refleksji nad własnymi postawami, które są jednymi z najważniejszych kompetencji przy edukacji antydyskryminacyjnej. Wiele z tych pytań odnosi się do wartości, które wyznaje osoba prowadząca, na przykład: Jakie są twoje najważniejsze wartości?, Jaki masz stosunek do poszczególnych grup społecznych? Wobec których odczuwasz uprzedzenia, a wobec których przejawiasz pozytywne nastawienie? Potrzeby których grup znasz lepiej, a których gorzej? albo: Czy jesteś gotowy, by zaangażować się w proces uczenia, który podważy twoje przekonania, wartości i uprzedzenia?.

Dlaczego tyle piszę o postawie? Dlatego, że wiedza merytoryczna to jedno. Można bardzo dobrze przygotować się do prowadzenia lekcji na temat dyskryminacji, jednak – jeżeli mamy poczucie, że nie do końca to czujemy czy w to wierzymy – uczniowie szybko zauważą brak spójności. Z jednej strony mogą ich o tym poinformować nasze gesty, mimika czy postawa ciała, a z drugiej strony to, czy w swojej codziennej pracy działamy w zgodzie z tym, co mówimy i o czym uczymy. Brak reakcji na drobne wykroczenia, bagatelizowanie niektórych zachowań agresywnych, tzw. podwójne standardy czy normy, które preferują rywalizację między uczniami, to sytuacje, które bardzo poważnie mogą wpłynąć na odbiór lekcji. W konsekwencji odbiją się na życiu klasowym – ponieważ skoro nauczyciel coś mówi, a swoim zachowaniem temu przeczy, uczniowie łatwo zauważą brak jasnych i współgrających ze sobą norm.
 

Ciekawym pomysłem jest także wzięcie udziału w warsztatach antydyskryminacyjnych, na których każdy ma szansę przyjrzeć się sobie i stanąć twarzą w twarz ze swoimi uprzedzeniami. 


Co dalej?

Postawa to temat, który będzie powracał jak bumerang. Co jakiś czas warto wracać do autorefleksji i dawać sobie przestrzeń na szukanie. Pojawia się pytanie, jaki krok możemy podjąć w działaniach edukacyjnych? 

Na samym początku warto postawić na integrację. To nieodzowny element budowania relacji pomiędzy ludźmi. W dobrze zintegrowanych klasach rzadziej dochodzi do wykluczenia czy przemocy. Stawianie na pracę w grupie i czerpanie z różnorodności jest bardzo ważne. Rozmowa o tym, że każdy z nas jest inny, ma swoje zainteresowania, pasje, sposób myślenia czy inny wygląd, jest kluczowa. Każdy z nas „ma inaczej” i ma do tego prawo. Wyjaśnienie tego, że nie zawsze musimy się ze sobą zgadzać, jest ważne. W takich sytuacjach należy stawiać na wzmacnianie u dzieci poczucia własnej wartości. Można to zrobić chociażby przez ćwiczenia, w których nasi podopieczni będą dostrzegać swoje mocne strony. Wprowadzanie elementów nauki asertywności również wpłynie pozytywnie na budowanie wzajemnego szacunku w klasie.

Ważnym elementem jest także przeprowadzenie lekcji, na której zostaną ustalone zasady panujące w klasie. Jednak istotne jest, by propozycje takich norm wyszły od uczniów. Narzucenie swoich zasad nie przyniesie bowiem pożądanego efektu. Dzieci, pracując nad zasadami w klasie, muszą mieć tzw. wolną rękę. To pozwoli im się otworzyć oraz stworzyć takie normy, których naprawdę będą przestrzegać. Dodatkowo warto podkreślać, że spisany kontrakt jest po to, aby każda osoba w klasie mogła czuć się bezpiecznie i komfortowo. Istotną kwestią jest też stosowanie przy tym pozytywnego języka. Zanim zapiszemy zasady, zamieńmy je na takie, które brzmią pozytywnie, np. „Nie krzyczymy” na „Dbamy o ciszę w klasie”.

Warto zachęcić dzieci do podpisania się pod zasadami, ponieważ daje to poczucie pewnego rodzaju zobowiązania. Kontrakt może zostać stworzony nawet w formie obrazkowej, która będzie bardziej atrakcyjna dla uczniów klas I–III. Być może ciekawym ćwiczeniem będzie plastyczna interpretacja ustalonych zasad. Dzielimy dzieci na grupy i zadaniem każdej z nich jest przeniesienie kontraktu na pracę plastyczną.
Aby utrwalić w uczniach zasady, na które umówiliśmy się w klasie, należy przypominać je co jakiś czas i przede wszystkim reagować od razu, gdy są łamane. Zrobienie na lekcji tzw. stopklatki i odniesienie się do ustalonych zasad pokaże dzieciom, że stworzony dokument ma swoje odzwierciedlenie w życiu codziennym. Być może po pewnym czasie zauważymy, że dzieci same zaczynają reagować w sytuacjach, gdy ktoś łamie zasady.

Przykładowe działania

Jak wspominałam na początku artykułu, przygotowałam kilka przykładów działań antydyskryminacyjnych, o zróżnicowanych formach. Inicjatywy mogą być realizowane podczas jednej lekcji, cyklicznie lub długofalowo.

  1. Wspólne tworzenie kolażu „Każdy z nas jest wyjątkowy”
    Przydatne tu będą duże arkusze papieru. Mogą to być karton, szary papier lub papier flipchartowy. Dzielimy dzieci na grupy. Ich zadaniem jest porozmawianie ze sobą na temat swoich umiejętności – tego, co robią dobrze i jakie mają pasje. Następnie wybrane rzeczy przenoszą na papier za pomocą kredek, mazaków, farb, wyklejanek, kolorowego papieru czy wycinków z gazet. Celem tego ćwiczenia jest zarówno integracja, jak i dostrzeżenie, że każdy z nas jest inny, wartościowy i wyjątkowy. Stworzone prace można zawiesić w klasie bądź na korytarzu. Opcją na lekcję online może być wspólne rysowanie na darmowej tablicy Jamboard, dostępnej w usłudze Google.
     
  2. Konkurs na plakat o szacunku
    Zadaniem konkursowym uczniów jest stworzenie plakatu mówiącego o szacunku do różnorodności. Warto by najpierw zastanowić się z uczniami, co oznacza „różnorodność” – by móc stworzyć definicję zrozumiałą i wspólną dla wszystkich.
     
  3. Wspólne tworzenie gazetki szkolnej
    Razem z dziećmi przygotowujemy materiały w formie plastycznej do szkolnej lub klasowej gazetki. Warto, żeby zajęcia były poprzedzone lekcją na temat równości i różnorodności.
     
  4. Przygotowanie przedstawienia na temat radzenia sobie z dokuczaniem
    Przedstawienie może zostać zaprezentowane dla całej społeczności szkolnej lub dla rówieśników z pozostałych klas danego rocznika.
     
  5. Zaproszenie na lekcję osoby zajmującej się tematyką antydyskryminacyjną 
    Jedną z propozycji działań jest zaproszenie do klasy specjalisty zajmującego się działaniami na rzecz równości. Warto zastanowić się, czego oczekujemy od takiej osoby oraz od zajęć, które poprowadzi. Rozmowa o oczekiwaniach i obawach może okazać się tu kluczowa.
     
  6. Lekcja dotycząca asertywnego reagowania na przemoc rówieśniczą
    Podczas lekcji uczniowie dowiedzą się, jak ważne jest reagowanie na różnego rodzaju formy agresji, przemocy czy też dyskryminacji. Kluczowym elementem jest zwrócenie uwagi na to, że jeżeli dzieci są świadkami trudnych sytuacji, ważna jest ich reakcja. Warto kilka razy podkreślić, że zgłoszenie sytuacji przemocowej nauczycielowi to nie jest skarżenie, a reagowanie. Brak reakcji jest przyzwoleniem dla oprawcy na tego typu zachowania. Odpowiednie reagowanie na dyskryminację wspiera równe traktowanie oraz pomaga przygotować uczniów do życia w zróżnicowanym społeczeństwie
     

Przypisy: 

  1. Czemierowska-Koruba E., Agresja i przemoc w szkole, czyli co powinniśmy wiedzieć, by skutecznie działać, Ośrodek Rozwoju Edukacji, Warszawa 2015, http://www.ore.edu.pl/wp-content/plugins/download-attachments/includes/download.php?id=6113 (dostęp: 05.05.2021) 
  2. Branka M., Cieślikowska D., Edukacja antydyskryminacyjna. Podręcznik trenerski, Stowarzyszenie Willa Decjusza, Kraków 2010 (s. 24-28 i 40), https://www.nigdywiecej.org/docstation/com_docstation/62/antydyskryminacja.pdf (dostęp: 05.05.2021)

Przypisy