Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

6 lutego 2018

NR 22 (Grudzień 2016)

Do czego wychowujemy dzieci i młodzież?
Oto jest pytanie!

0 297

Ministerstwo Edukacji Narodowej przyjęło na rok szkolny 2016/2017 cztery podstawowe kierunki realizacji polityki oświatowej państwa. Jednym z nich jest: Kształtowanie postaw. Wychowanie do wartości. Niby nic nowego, bo w preambule ustawy o systemie oświaty od lat widnieje zapis: „(…) Nauczanie i wychowanie – respektując chrześcijański system wartości – za podstawę przyjmuje uniwersalne zasady etyki. Kształcenie i wychowanie służy rozwijaniu u młodzieży poczucia odpowiedzialności, miłości ojczyzny oraz poszanowania dla polskiego dziedzictwa kulturowego, przy jednoczesnym otwarciu się na wartości kultur Europy i świata.

Szkoła powinna zapewnić każdemu uczniowi warunki niezbędne do jego rozwoju, przygotować go do wypełniania obowiązków rodzinnych i obywatelskich w oparciu o zasady solidarności, demokracji, tolerancji, sprawiedliwości i wolności”. Pewne jest jednak, że realizacja tak ogólnikowo brzmiącego priorytetu będzie kontrolowana w 60% prowadzonych przez kuratorów ocen szkół.

Teoria wychowania oparta jest na założeniu mówiącym, iż w zależności od tego, jakie umiejętności chcemy rozwijać w człowieku, należy podejmować odmienny rodzaj działań wychowawczych oraz określone działania profilaktyczne w trzech obszarach, którymi są:

  • wychowanie personalne – naturalne wydobywanie umysłowo-duchowych aktywności rozumu, serca i woli, osobowości i charakteru, wartości idealnych i norm moralnych, skorelowanych ze wzrastaniem psychosomatycznym, nakierowanym na wszechstronny rozwój człowieka jako istoty ludzkiej, ze względu na jego istotne współuczestniczenie w życiu rodzinnym;
  • wychowanie społeczne – rozumiane jako kulturowe kształtowanie świadomości i postaw prospołecznych wedle czasowo obowiązujących wartości kulturowych i norm etycznych, regulujących działania polityczno-gospodarcze, polityczno-edukacyjne, polityczno-kulturowe, nakierowane na wszechstronny rozwój człowieka jako istoty społecznej, ze względu na jego istotne współuczestnictwo w życiu społecznym; 
  • wychowanie obywatelskie – czyli przygotowywanie człowieka do życia w zgodzie i harmonii z państwem, kształtowanie jednostki samodzielnej, autonomicznej, odpornej na podporządkowanie się władzy autorytarnej, potrafiącej działać i pracować na rzecz własnego państwa i jego rozwoju.

W każdym z tych trzech obszarów wychowania mowa jest o postawach i wartościach. Zasadne jest wspomnienie w tym miejscu, że:

  • Postawa  – to uwewnętrzniona przez jednostkę, wyuczona skłonność, akt woli przejawiający się w czynach do reagowania w społecznie określony sposób, szczególnie przez podejmowanie określonych działań w odpowiedzi na oczekiwania społeczne. Źródłem postaw jest przyjęty światopogląd, rozumiany jako zbiór subiektywnych doświadczeń intelektualnych oraz emocjonalnych, określających relację osoby do rzeczywistości. Postawa ma bezpośrednie odniesienie do władz intelektualnych (świadomość czynu) oraz woli (dobrowolność). Przymierzając się do kształtowania postaw, musimy zdawać sobie sprawę, że istnieje ich naprawdę wiele i są one różnorodne. W zależności od przyjętej koncepcji teoretycznej (behawioralnej, socjologicznej czy poznawczej) mamy np. postawy interpersonalne – wobec innych ludzi, postawy intrapersonalne – wobec siebie samego, postawy rzeczowe – np. wobec wytworów przyrody lub sztuki itp., ale można też mówić o postawach takich jak: filozoficzna, moralna, prozdrowotna, patriotyczna, społeczna, asertywna, religijna, obywatelska, rodzicielska czy proekologiczna. 
  • Wartości – to ogólnie rzeczy i sprawy ważne, cenne, pożądane; życiowe drogowskazy, mapy, kompas; standardy naszych myśli, postaw i zachowań, które mówią o tym, kim jesteśmy, jak żyjemy i jak traktujemy innych ludzi; kryteria naszych ocen, decyzji i wyborów. Natomiast system wartości – to uporządkowane wartości uznawane przez daną grupę społeczną. Możemy wśród nich wyróżnić np. wartości moralne (bohaterstwo, godność, honor, sprawiedliwość, uczciwość, szczerość…), społeczne (demokracja, patriotyzm, tolerancja…), religijne (Bóg, wiara, zbawienie, świętość), pragmatyczne (praca, spryt, zaradność), uniwersalne (dobro, prawda), prestiżowe (kariera, sława, władza, pieniądze), hedonistyczne (radość, seks), ekonomiczne, estetyczne, poznawcze i wiele innych. Jednym z celów wychowania jest stworzenie systemu wartości, który stanowi fundament życia człowieka składający się z przekazanych mu wzorców zachowań, nawyków, przekonań, poglądów, norm społecznych czy zapatrywań na świat. System wartości buduje osobowość, decyduje o tym, co dla danej jednostki jest istotne, co cenne, co właściwe, co dobre, a co złe. Wpływa również na jej potrzeby, dążenia, pragnienia. Tak pojęty system wartości kształtuje się stopniowo, w miarę rozwoju i dorastania. Na każdym etapie życia człowiek uświadamia sobie kolejno, co jest dla niego ważne i według jakich reguł chce dalej żyć.  

Dzieci i młodzież wychowuje się nie do wartości w ogóle, ale zawsze do wartości konkretnie określonych i nazwanych. Wychowanie to ma charakter dwojakiego rodzaju: naturalny, w różnym stopniu uświadamiany – jak w rodzinie – oraz programowy, przemyślany treściowo i metodycznie – jak w szkole. I w jednym, i w drugim przypadku wciąż pojawiają się w tej kwestii pytania natury aksjologicznej, filozoficznej, psychologicznej, pedagogicznej i socjologicznej. W kontekście wychowania szkolnego jest ich naprawdę sporo: Co oznacza dla szkoły kształtowanie postaw i wychowanie do wartości? Jakie rodzaje postaw szkoła rozwija? Jakie postawy i które wartości mają być przez nią preferowane? Jaki ma być ideał wychowawczy podejmowanych przez szkołę oddziaływań i co powinno stanowić jego miernik? Jakimi treściami należy wypełnić wspomniany priorytet MEN? Jak w praktyce go realizować? Jakie metody wychowawcze stosować, by wpłynąć na postawy uczniów, na uznawane przez nich wartości? Czy szkoła ma prawo narzucać własną wizję światopoglądu, przekonań religijnych lub politycznych? Czy kształcąc w szkole postawy, można ograniczać zarówno wychowanie rodzicielskie, jak i autonomię uczniów oraz wolność wyboru? Czy nauczyciel, którego postawa oraz wyznawane wartości pozostawiają wiele do życzenia, ma moralną i zawodową legitymację do realizacji ww. priorytetu? Kto o tym wszystkim ma decydować: ministerstwo edukacji, cała społeczność szkolna, a może tylko rada pedagogiczna?

Skrzecząca rzeczywistość

Czy ktokolwiek w szkole stawia sobie tego typu pytania? Czy nauczyciele zastanawiają się, do czego wychowują swoich podopiecznych? O jakich wartościach myślą, pracując z dziećmi i młodzieżą? Jakimi ludźmi mają być ich uczniowie, gdy dorosną? Czy mają świadomość, że ich zachowanie, postępowanie wobec konkretnego ucznia, oczekiwania i żądania stawiane pod jego adresem mają odniesienie właśnie do wartości?  

Wartości zawsze są dla ludzi dorosłych, dojrzałych. Dlatego tak istotny jest element proponowania uczniom, zapraszania ich do poznania świata wartości, a nie manipulowania nimi. Wartości „usamodzielniają się”, czyli stają się niezależne od wpływów otoczenia, jeśli uczeń będzie mógł je przyjmować: w wolności, eksperymentując, czyli dostrzegając konsekwencje swoich działań, rozmawiając o tym z nauczycielami i rówieśnikami, będąc rozumnie nagradzanym za ich przestrzeganie, nabywając zdrowego poczucia winy, które nie odnosi się do ego, ale raczej oznacza ukierunkowanie na myślenie o tym, co zrobić, żeby nie popełniać błędów w przyszłości, i jak dokonać restytucji zła, które się dokonało, wcześnie rozpoczynając uczenie się kompetencji społecznych4. W dzisiejszej szkole jest to niezwykle trudne, gdyż w każdej z nich – oprócz wspaniałych nauczycieli, prawdziwych autorytetów i „nośników” wartości – pracują też quasi nauczyciele ze swymi pseudoumiejętnościami. Niestety, za cichym przyzwoleniem przełożonych, wielu z nich to antyprzykłady wychowania do wartości takich, jak godno...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy