Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wspomaganie ucznia

9 listopada 2021

NR 67 (Listopad 2021)

Depresja u dzieci w wieku wczesnoszkolnym

0 22

Depresja kojarzona jest przede wszystkim z uczuciem smutku i przygnębienia, czyli z obniżonym nastrojem. Nastrój to długotrwała emocja, która wpływa na sposób patrzenia na życie. U osoby, której nastrój jest depresyjny, depresyjne staje się postrzeganie świata, innych ludzi i samych siebie. Kilkanaście lat temu uważano, że depresja u dzieci właściwie nie występuje lub jest chorobą niezwykle rzadką. Depresja u dzieci mogła być niezauważana dlatego, że nikt nie pytał dziecka o jego uczucia i nastrój.

W ostatnim czasie znacznie wzrosło zainteresowanie zjawiskiem depresji u dzieci. Coraz częściej spotkać można dzieci, które mówią nam o pojawiających się u nich uczuciach smutku, poczucia bezwartościowości, przygnębieniu, zniechęceniu, rozdrażnieniu czy bezradności. Większość z nich szybko i w sposób spontaniczny odzyskuje dobry nastrój i równowagę emocjonalną. U części jednak nastrój depresyjny utrzymuje się przez dłuższy czas, wywierając znaczny wpływ na wszystkie aspekty funkcjonowania dziecka: relacje rodzinne, funkcjonowanie szkolne, relacje z rówieśnikami. 

Depresja jako choroba – lub inaczej: klinicznie rozpoznany zespół depresyjny – to długotrwały, szkodliwy i poważny stan charakteryzujący się nadmiernym obniżeniem nastroju oraz innymi objawami psychicznymi, behawioralnymi i fizycznymi. Jej przebieg może być przewlekły, ze stałym nasileniem objawów, lub może przyjmować postać nawracających epizodów o łagodnym, umiarkowanym lub ciężkim nasileniu, oddzielonych okresami dobrego samopoczucia. Ze względu na nieco inne objawy depresja u dzieci nie jest szybko diagnozowana, a u części z nich w ogóle nie zostaje rozpoznana, ponieważ jej objawy bywają bagatelizowane.

POLECAMY

Objawy depresji

Objawy depresji zależą od etapu rozwojowego dziecka. Im jest ono młodsze, tym trudniej im niż dorosłym nazywać swoje emocje, dlatego częściej wyrażają je one poprzez swoje zachowanie. U dzieci, zwłaszcza w młodszym wieku szkolnym, często w obrazie depresji dominuje niepokój, a nie apatia, objawiający się rozdrażnieniem, rozproszeniem uwagi, ciągłą i nadmierną aktywnością bez przerw na odpoczynek. W wielu przypadkach specjaliści błędnie rozpoznają ADHD zamiast depresji. U dzieci rzadziej pojawiają się poczucie winy i beznadziejności, a także anhedonia (brak lub utrata odczuwania przyjemności i radości). Plany samobójcze u dzieci z depresją rzadziej prowadzą do śmierci niż w pozostałych grupach wiekowych, jednak częste są u nich myśli o śmierci, chęć, by zasnąć i się nie obudzić. 

Dzieci cierpiące na depresję często skarżą się na dolegliwości somatyczne, takie jak: bóle brzucha, bóle głowy, bóle nóg, brak apetytu i łaknienia, mimowolne moczenie się. Dzieci – szczególnie te młodsze – nie dysponują odpowiednim słownictwem, żeby szczegółowo opisać swoje uczucia. Do pewnego wieku po prostu nie rozumieją takich złożonych terminów, jak „samoocena”, „wina”, „koncentracja uwagi”. Nie rozumiejąc tych pojęć, nie potrafią precyzyjnie określić swoich nastrojów. Mogą natomiast sygnalizować swoje problemy poprzez zachowanie. 
 

Typowe zachowania mogące świadczyć o wystąpieniu depresji to (obok zmiany wzorca odżywiania i snu): 
  • trudności w funkcjonowaniu szkolnym, np. częstsze spóźnienia, zwiększona absencja, opuszczanie zwłaszcza pierwszej lekcji, unikanie lekcji, na których przewidziane są sprawdziany, wycofanie z aktywnego udziału w zajęciach, częsty brak przygotowania do lekcji,
  • trudności w usiedzeniu bez ruchu, niespokojne kręcenie się, niepokój manipulacyjny, np. pociąganie lub skręcanie włosów, skubanie skóry, fragmentów garderoby czy innych przedmiotów, co często pozostaje w wyraźnym kontraście z ogólnym spowolnieniem psychoruchowym oraz monotonnym, często bardzo cichym i skąpym sposobem wypowiadania się, 
  • nagłe wybuchy złości, częste uskarżanie się i pretensje lub trudna do wyjaśnienia drażliwość, 
  • wzmożona płaczliwość, 
  • widoczne przejawy napięcia, niepokoju, lęku,
  • odmowa współpracy, zachowania aspołeczne.


Diagnoza depresji 

Metody diagnozy depresji u dzieci podzielić możemy na zasadnicze kategorie: arkusze samooceny, wywiady psychiatryczne oraz oceny klinicystów, rodziców i nauczycieli.

Arkusze samooceny pozwalają na oszacowanie stopnia nasilenia symptomów depresyjnych. Kwestionariusze testów (do samodzielnego wypełnienia) nie dają pełnej, profesjonalnej diagnozy depresji. Stanowią próbę oszacowania siły objawów. W celu ustalenia właściwej diagnozy należy zgłosić się do specjalisty. Rozpoznanie depresji jest rozpoznaniem lekarskim, może je zatem postawić wyłącznie lekarz, docelowo powinien być to psychiatra bądź psychiatra dzieci i młodzieży. 

Nauczyciele powinni opierać się na obserwacji: zmian w zachowaniu, w charakterze relacji z kolegami, w poziomie szkolnych osiągnięć, w natężeniu szkolnych aktywności. Jednak, aby dostrzec „sygnały ostrzegawcze”, ważna jest znajomość ucznia. Można do tego wykorzystać listę symptomów depresyjnych manifestowanych w klasie szkolnej. To stwierdzenia dotyczące funkcjonowania dziecka w klasie szkolnej, w kontakcie z nauczycielami i rówieśnikami. Nauczyciel wypełnia listę, przypominając sobie, co działo się z dzieckiem w ciągu ostatniego miesiąca, i zaznacza na skalach stopnia intensywności podanych zachowań, które odnoszą się do ucznia. W sposób analogiczny skonstruowana jest Lista symptomów manifestowanych w środowisku domowym. Lista ta przeznaczona jest dla matek i ojców dzieci. Składa się z dwudziestu stwierdzeń, nieróżniących się treściowo od tych, które zawarte są w liście symptomów manifestowanych w klasie szkolnej. 
 

Tab. 1. Lista symptomów depresyjnych manifestowanych w klasie szkolnej
Symptomy 0 1 2
Pogorszenie wyników w nauce      
Utrata zainteresowania nauką      
Łatwe zniechęcanie się      
Nadpobudliwość      
Wzrastająca zależność      
Skargi na dolegliwości fizyczne      
Zasypianie na lekcji      
Wycofanie się z kontaktów z rówieśnikami      
Nasilony lęk      
Brak motywacji do pracy      
Trudności w podejmowaniu decyzji      
Samodeprecjacja      
Skłonność do irytacji      
Drażliwość      
Przygnębienie      
Poczucie winy      
Płaczliwość      
Męczliwość      
Utrata bądź przybranie na wadze      
Regresja w zabawie                              


Leczenie depresji 

Depresja to poważna choroba, która wymaga odpowiedniego postępowania. Jest chorobą uleczalną, a im wcześniej podejmie się odpowiednie działania, tym efektywniejsze będzie jej leczenie. Leczeniem depresji u dzieci i młodzieży zajmują się psychiatrzy dziecięcy, psychologowie i psychoterapeuci. Kompleksowe leczenie zaburzeń depresyjnych u dzieci i młodzieży obejmuje: 

  • psychoterapię, 
  • leczenie farmakologiczne, 
  • psychoedukację rodziny, 
  • trening umiejętności społecznych, 
  • zabezpieczenie potrzeb rozwojowych dzieci i nastolatków. 

Leczenie powinno koncentrować się na wszystkich obszarach nieprawidłowego funkcjonowania dziecka, do których należą: 

  • trudności w nauce,
  • trudności w relacjach społecznych,
  • trudności w rozwiązywaniu problemów,
  • trudności w kontrolowaniu emocji i radzeniu sobie z emocjami,
  • dysfunkcjonalne (nieprawidłowe) przekonania dotyczące siebie, innych ludzi i własnej przyszłości, 
  • nieprawidłowe relacje rodzinne. 

Rola i wsparcie nauczyciela 

Dzięki temu, że dzieci wiele godzin dziennie spędzają w szkole, to właśnie uważny nauczyciel czy wychowawca może być pierwszą osobą, która zauważy niepokojące objawy. Należy pamiętać, że zarówno dziecko ciche, wycofane, wyglądające na smutne lub przygnębione, jak i dziecko drażliwe, sprawiające problemy wychowawcze mogą cierpieć z powodu depresji. Wychowawca lub inny nauczyciel powinni w sposób spokojny i życzliwy porozmawiać z dzieckiem o jego samopoczuciu i problemach. Należy unikać szorstkiego, krytycznego podejścia i stawiania wysokich wymagań, warto okazywać serdeczność, chęć zrozumienia i bezwarunkowy szacunek. 
 

NAUCZYCIELU: 
  • Zanim przystąpisz do rozmowy z dzieckiem, spędź kilka chwil ze sobą: zastanów się nad swoją reakcją, nastawieniem do dziecka, i przemyśl, w jaki sposób chcesz z nim rozmawiać. 
  • Unikaj wypytywania, aby uczeń nie poczuł się jak na „przesłuchaniu”. Natomiast wyrażaj swoją gotowość do wysłuchania go („Chcę Ci powiedzieć, że jeśli będziesz chciał o czymś ze mną porozmawiać, to zawsze znajdę czas, aby Cię wysłuchać”, „Ważne jest dla mnie, żebyś dobrze czuł się w szkole. Czy potrzebujesz czegoś z mojej strony, czy mogę coś dla Ciebie zrobić?”).
  • Jeśli nie rozumiesz czegoś w wypowiedzi ucznia, doprecyzuj, zadając dodatkowe pytania („Co dokładnie się stało?”, „Czy możesz podać jakiś przykład zachowań, o których wspomniałeś?”).
  • Unikaj zgadywania, o co uczniowi mogło chodzić. Nie krytykuj i nie podważaj prawdziwości tego, co uczeń mówi o swoim przeżywaniu rzeczywistości szkolnej (unikaj sformułowań typu „Nie wygłupiaj się – przecież nic takiego się nie stało”).
  • Sprawdzaj, jakie znaczenie dla ucznia mają określone zdarzenia i jak uczeń je przeżywa („Co to dla Ciebie oznaczało?”). 
  • Interesuj się uczniem na co dzień, niezależnie od jego nastroju, a nie tylko wówczas, kiedy widzisz niepokojące objawy. Na przykład, jeśli zachowanie dz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy