Dołącz do czytelników
Brak wyników

Muzyka i Rytmika

19 kwietnia 2022

NR 71 (Kwiecień 2022)

Wpływ muzyki na rozwój dzieci

0 128

W edukacji duży nacisk kładzie się na rozwój intelektualny. Dzieci nie tylko spędzają wiele godzin na nauce w szkole, ale także w domu podczas odrabiania zadanych prac. Ponadto atrakcyjność komputerowych gier i wielu innych łatwo dostępnych w internecie form zabawy sprawia, że często zostaje zachwiana równowaga pomiędzy rozwojem poznawczym, fizycznym i społecznym. Odzwierciedleniem tego stanu rzeczy, szczególnie jeśli utrzymuje się on przez dłuższy czas, stają się problemy zdrowotne. Według Światowej Organizacji Zdrowia zdrowie to nie jedynie brak choroby, ale poczucie dobrostanu w sferze fizycznej, psychicznej i społecznej. Czy muzyka może odgrywać pozytywną rolę w szeroko i całościowo pojmowanym zdrowiu człowieka? Czy nauczyciel poprzez muzykę może korzystnie wpływać na zdrowie i rozwój dzieci?

Muzyka towarzyszy nam na każdym kroku. Dzięki postępowi techniki i małym przenośnym urządzeniom mamy niemal nieograniczony dostęp do ulubionych utworów. Poza szkołą muzyka towarzyszy nam niemal wszędzie: w sklepach, biurach, w kościele, na stadionach, domach, kinach, salonach fryzjerskich, samolotach czy samochodach. Dziś dzięki metodom neuroobrazowania dysponujemy już pierwszymi informacjami, które pozwalają zrozumieć, w jaki sposób oddziałuje ona na nasz mózg. Badania neurobiologów przyczyniły się do powstania nowej dyscypliny określanej jako muzykologia stosowana (ang. applied musicology), która powoli ugruntowuje swoją pozycję w świecie nauki, zajmując się różnymi funkcjami muzyki. Dzięki metodom neuroobrazowania badacze znajdują neurobiologiczne wyjaśnienia różnych efektów, które wywołuje w nas muzyka. Nie bez przyczyny kołysanki są wolne i spokojne. Słuchając ich, dzieci zaczynają głęboko i miarowo oddychać, a ich puls, dostosowując się do rytmu muzyki, staje się wolniejszy. Dokładnie odwrotny skutek wywołują żywe i skoczne utwory. Słuchając ich, trudno spokojnie usiedzieć. 

Coraz więcej dziedzin życia wykorzystuje muzykę do osiągania ogólnorozwojowych celów, m.in. do zwiększania potencjału do uczenia się. Specjalnie dobrana muzyka pozwala uczyć się szybciej, niż wydaje się to możliwe, i zmienia osobowość z taką łatwością, że nie mogliśmy nawet o tym marzyć. Metoda ta angażuje cały mózg, świadomość i podświadomość, wyobraźnię, zmysły, emocje i ciało. Wprowadzanie nauczania muzyki przed siódmym rokiem życia ma duże znaczenie dla rozwoju struktur mózgowych, co ma konsekwencje zarówno dla funkcjonowania intelektualnego, jak i społecznego. Edukacja muzyczna sprzyja rozwojowi plastyczności mózgu i powstawaniu nowych połączeń między półkulami, a to z kolei może kompensować w starszym wieku spadek sprawności umysłowej. Badania nad wpływem muzyki na percepcję słuchową i mózg wykazały, że w wyniku zdynamizowania kory mózgowej przez dźwięki poprawia się koncentracja, wzrasta kreatywność, procesy zapamiętywania przebiegają szybciej i bez wysiłku, podwyższa się motywacja i organizacja codziennych aktywności, objawy zmęczenia odczuwane są później, harmonizuje się napięcie mięśniowe – co wpływa na postawę ciała. Wielu badaczy prowadziło badania dotyczące tzw. efektu Mozarta. Zauważono wpływ muzyki Mozarta na pracę mózgu, poprawę pamięci i usprawnienie procesów myślowych. Muzyka tego kompozytora aktywizuje pracę całego mózgu. Zaobserwowano, że słuchanie muzyki Mozarta wpływa bardzo korzystnie na liczbę połączeń nerwowych między obiema półkulami mózgowymi.

Wpływ muzyki na procesy poznawcze i na myślenie

Współcześnie muzyka wypełnia przestrzeń wokół nas prawie nieprzerwanie. Muzyka w filmie sprawia, że nasze emocje są silniejsze. Obraz podkreślony odpowiednią warstwą melodyczno-harmoniczną staje się mocniejszy i wyraźniejszy w swoim przekazie. Motywy muzyczne tak silnie zapadają nam w pamięć, że potrafimy przywołać scenę filmową w wyobraźni wtedy, kiedy słyszymy odpowiednią frazę muzyczną. Inaczej dzieje się z muzyką instrumentalną. Nie podaje nam gotowych rozwiązań. Jest wyzwaniem dla naszego mózgu. Wykorzystując znane struktury i doświadczenia, mózg przetwarza fale akustyczne w doznania emocjonalne. Im więcej znamy struktur, im więcej posiadamy narzędzi, tym będą one bogatsze. Im muzyka bardziej złożona, tym większy wysiłek dla mózgu, a co za tym idzie – większa jego stymulacja. Wrażenia akustyczne nie tylko wpływają na nastrój, ogólną koncentrację, ale też pobudzają naszą uwagę poznawczą, czyli funkcję mózgu, która odpowiada za przetwarzanie i utrwalanie treści intelektualnych.

Muzyka wysubtelnia słuch dziecka, uwrażliwiając je na rozmaite niuanse dźwiękowe. Wzmacnia w ten sposób koncentrację uwagi, sprzyjając jej gotowości, wytrzymałości i podzielności. Rozwój uwagi jest widoczny podczas różnych form kontaktu dziecka z muzyką, np. podczas zabaw ruchowo­-muzycznych, rytmicznych oraz szczególnie podczas gry na instrumencie i świadomym słuchaniu utworu muzycznego. Zajęcia muzyczne są też okazją dla dzieci do dokonywania takich operacji jak porównywanie – abstrahowanie i uogólnianie na materiale muzycznym; np. na podstawie wielu doświadczeń dzieci stwierdzają, że utwory o wolnym tempie i umiarkowanej dynamice mają nastrój spokojny, liryczny, a utwory o szybkim tempie i określonym powtarzającym się rytmie mają charakter taneczny. Podczas zajęć ruchowo-muzycznych dzieci opanowują rozumienie stosunków czasu i przestrzeni, np. gdy podczas określonej frazy muzycznej muszą pokonać w ruchu jakąś przestrzeń lub określony odcinek drogi w czasie dwa razy szybszym czy wolniejszym. Kontakt z muzyką jest też okazją do specyficznych operacji umysłowych. Widoczny jest wpływ muzyki na rozumienie prostych zjawisk matematycznych, takich jak: położenie, kierunek, wielkość oraz proste figury geometryczne. Muzyka ułatwia integrowanie myślenia muzycznego i matematycznego. Kształcenie słuchu muzycznego wywiera pozytywny wpływ na wyniki osiągane w zakresie gramatyki, ortografii, matematyki i wychowania fizycznego.

POLECAMY

Muzyka a rozwój społeczny

Umuzykalnienie ma wpływ na kształtowanie postaw społecz­no­­­-moralnych dzieci, na takie zachowania jak zdyscyplinowanie w działaniu, współpracę i współdziałanie, samodzielność w wykonywaniu zadań, wzmożoną aktywność i inwencję twórczą, poszanowanie mienia oraz szacunek dla innych. W wielu badaniach zaobserwowano zmniejszenie przejawów zahamowań społecznych oraz obniżenie poziomu agresji w wyniku zastosowania muzycznych działań edukacyjnych zawierających komponent zabawy i kreatywności. Wspólne muzykowanie umożliwia współpracę, dbałość o wspólny sukces oraz zadowolenie z jego osiągania w grupie.

Wykorzystując w zajęciach z dziećmi metody z zakresu muzykoterapii, stwierdzono obniżenie poziomu agresji, co z kolei wpłynęło na poprawę jej relacji z otoczeniem oraz poprawę wyników w nauce. Odpowiednio dobrana muzyka może przyczynić się również do pobudzenia dzieci wycofanych lub wyciszenia dzieci pobudzonych. Wykorzystywanie stopniowych zmian dynamicznych bądź też nagłe zmiany dynamiki wpływają na procesy pobudzania i hamowania. Dzieci nieśmiałe i zahamowane pokonują lęk, stres, odblokowują swoje emocje, stają się bardziej komunikatywne. Natomiast dzieci nadpobudliwe wyciszają się, odprężają i relaksują dzięki możliwości rozładowania nagromadzonej energii podczas realizacji zadań ruchowo-muzycznych. Edukacja muzyczna przyczynia się do lepszego samopoczucia uczniów, a także polepszenia stosunków interpersonalnych. 

Zauważono również wpływ muzyki na integrację uczniów w klasach. Kiedy śpiewamy, przekazujemy uczucia i emocje. Muzyka pobudza wewnętrzny układ nagrody i redukuje stres. Dodajemy sobie odwagi w sytuacjach trudnych, nucąc ulubione piosenki. Wspólne śpiewanie uspokaja i pobudza uczucie przynależności do większej grupy. Śpiewając razem w chórze czy uczestnicząc w innej formie muzykowania zespołowego, budujemy relacje grupowe, uczymy się współpracy i dyscypliny. Zajęcia zespołowe pozwalają rozwijać kreatywność, pokazują, jak ważne jest każde ogniwo w grupie i jak praca poszczególnej osoby wpływa na osiągnięcie wspólnego celu. Stajemy się bardziej odpowiedzialni i wrażliwi na potrzeby drugiego człowieka. U osób wspólnie wykonujących muzykę wydziela się oksytocyna, zwana również hormonem przyjaźni. Dotyczy to tak samo dorosłych, jak i dzieci. Zdaniem wielu neurobiologów jest to bardzo ważny, lecz często niedoceniany aspekt szkolnego życia, który ma realny wpływ na efektywność procesu uczenia. Uczymy się chętniej, kiedy mamy motywację, kiedy nasz mózg wiąże proces zdobywania wiedzy z czymś pozytywnym i miłym. Dzieci, które uczestniczą w zajęciach muzycznych, łatwiej przyswajają wiedzę, mają lepszą pamięć, są dobrze zorganizowane, lepiej się koncentrują. Śpiewając, nabierają pewności siebie i uczą się systematyczności, kształtują swoją osobowość. Poprzez muzykę uczą się drugiego człowieka, stają się wrażliwe, dzielne i odpowiedzialne. 

Funkcje muzyki – w kontekście rozwoju i wychowania

Muzyka pełni wiele różnorodnych funkcji – poniżej krótko przedstawiono najważniejsze z nich w odniesieniu do form muzycznych realizowanych podczas zajęć muzycznych w szkołach:

  • uczy – pozwala poznać i zrozumieć otaczający nas świat,
  • bawi – dostarcza dziecku dużo radości i uciechy podczas zabaw, tańca oraz w czasie innego jej wykorzystania,
  • rozwija – dziecko w trakcie zabaw muzycznych zaczyna rozumieć, że coś jest rytmiczne; że muzyka może być głośna lub cicha i można ją przedstawić ruchem,
  • wychowuje – wprowadza w świat wartości społeczno-moralnych,
  • wspomaga rozwój emocjonalny – dziecko dzięki muzyce może wyrazić swoje pragnienia, uczucia i wyobrażenia, zarówno poprzez ruch, jak i dźwięk,
  • wpływa na ogólny stan dziecka – w czasie zabaw muzyczno-ruchowych następuje rozwój mięśni, poprawia się postawa ciała i rytmiczna praca serca, następuje wzmocnienie układu nerwowego, dzieci uczą się płynnego i elastycznego ruchu.

W szkole realizowane są takie formy muzyczne jak:

  • śpiew – kształci słuch, poczucie rytmu, pamięć muzyczną, rozwija aparat głosowy, uwagę, wyobraźnię, dostarcza wiedzy o świecie, sprzyja nauce języków i rozwojowi prawidłowej wymowy,
  • słuchanie muzyki – kształci zdolności percepcyjne, co ma ogromne znaczenie dla rozwoju mowy i myślenia; jest głównym zadaniem kontaktów dziecka z muzyką; pomaga w kształceniu uwagi słuchowej, przygotowuje do słuchania świadomego i właściwego odbioru muzyki oraz tworzenia ku temu najlepszych warunków,
  • ruch przy muzyce – to gimnastyka ciała, która poprawia krążenie, dotlenia organizm, stanowi źródło radości i odprężenia; wyrabia zdolności koncentracji i uwagi, kształci szybką orientację, refleks, pobudza aktywność i rozwija spostrzegawczość, wyobraźnię i pamięć, a także – co bardzo ważne – integruje z rówieśnikami,
  • gra na instrumentach – wpływa na rozwój inteligencji wielorakich, kształci muzykalność oraz zdolności estetycznego i emocjonalnego przeżywania muzyki, a tworzenie prostych melodii – rozbudza kreatywność i pomysłowość dziecka.

Wykorzystanie muzykoterapii w rozwoju dziecka

Terapia muzyką jest obecnie bardzo prężnie rozwijającą się dyscypliną współleczenia i wykorzystywana jest zarówno w leczeniu, jak i profilaktyce wielu chorób. Muzyka wpływa na napięcie mięśni, może powodować zmniejszenie się dolegliwości bólowych, wprowadzać w stan relaksu, jak również poprawiać pamięć i koncentrację oraz przynosić wiele innych korzyści. Niezależnie od tego, czy wykorzystamy muzykę Mozarta, czy ulubiony utwór muzyczny dziecka, terapia ta jest w stanie zapewnić nam jedynie pozytywne efekty, bez wystąpienia niepożądanych skutków ubocznych. Oczywiście muzyka nie stanowi cudownego panaceum na wszystkie choroby, dolegliwości i problemy życia codziennego, jednak – jak dowodzą liczne badania – jest ona bardzo dobrym środkiem wspomagającym leczenie, a stymulacja słuchowa stanowi istotny czynnik w powrocie do zdrowia zarówno 
fizycznego, jak i psychicznego. 

Wśród celów działań muzykoterapeutycznych mogą znaleźć się zarówno te skierowane na rozwój sfery fizycznej, jak i psychicznej oraz społecznej:

  • oddziaływanie na stan pobudzenia psychomotorycznego oraz napięcia emocjonalnego i mięśniowego (np. poprzez różnorodne ćwiczenia ruchowe do muzyki);
  • nauka wspomaganych muzyką form reakcji: aktywizacji (muzyka rytmiczna, w szybkim tempie) i relaksu (muzyka w wolnym tempie, melodyjna);
  • radzenie sobie ze stresem (poprzez muzykę odpowiednio dobraną do indywidualnych potrzeb);
  • uświadamianie przeżywanych emocji pod wpływem słuchanej muzyki (np. poprzez pytanie „Jak czujesz się po wysłuchaniu tego utworu, jakie emocje on w Tobie wzbudza: radość, szczęście, smutek, złość itp.?” z podaniem informacji, iż nie ma dobrych i złych emocji, w życiu bowiem jest miejsce i na stany radosne, pełne szczęścia, jak i smutne; a poprzez odpowiednio dobraną muzykę możemy wzbudzić w sobie emocje przyjemne);
  • wzbogacanie osobowości uczniów (głównie przez doznania estetyczne; malowanie do słuchanej muzyki, nadawanie tytułów pracom plastycznym);
  • rozwijanie wyobraźni (np. poprzez tworzenie fabuły filmu/bajki do słuchanej muzyki, tworzenie ścieżki dźwiękowej do różnorodnych opowieści lub baśni przy użyciu prostych instrumentów samodzielne bądź w grupach, zabawa w dyrygenta);
  • trening koncentracji uwagi (poprzez różnorodne grupowe ćwiczenia z rytmem);
  • zwiększanie umiejętności integrowania bodźców słuchowych ze wzrokowymi i z ruchem (np. układy ruchowe do muzyki);
  • wzbudzanie gotowości do kontaktu oraz inspirowanie i odpowiednio ukierunkowane rozwijanie prawidłowej komunikacji wśród uczniów (wszelkie ćwiczenia grupowe, dialogi instrumentalne). 

Zbytnie koncentrowanie się na efektach naucz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy