Dołącz do czytelników
Brak wyników

Muzyka i Rytmika

9 czerwca 2022

NR 73 (Czerwiec 2022)

Opowieść ruchowa z muzyką

0 55

Jedną z form aktywności muzycznej jest ruch z muzyką. Jest to szczególnie istotna forma działań muzycznych, ponieważ zaspokaja dziecięcą potrzebę poruszania się, która nierzadko jest dominującą w wieku wczesnoszkolnym. Dziecko na tym etapie jest niezwykle aktywne, co zazwyczaj objawia się w postaci jego wzmożonej ruchliwości.

Uwzględnienie w procesie dydaktycznym potrzeb ruchowych dziecka wpływa znacznie korzystniej na jego rozwój, w tym zdobywanie nowej wiedzy i umiejętności, niż statyczne spędzanie czasu w szkolnej ławce.

Ruch połączony z muzyką, np. w formie zabaw muzyczno-ruchowych pozwala na realizację wielu celów – w zakresie rozwoju fizycznego, poznawczego, społecznego, emocjonalnego i estetycznego. Spostrzeganie i przeżywanie muzyki są bowiem procesem słuchowo-ruchowym, co ujawnia się często w postaci skurczów mięśni i/lub rytmicznych ruchów całego ciała. Wykorzystanie w edukacji wczesnoszkolnej ćwiczeń i zabaw uwzględniających ruch z muzyką/przy muzyce/do muzyki przynosi szereg korzyści, również wtedy, gdy muzyka staje się uzupełnieniem treści słownych w opowieści ruchowej.

POLECAMY

Czym jest opowieść ruchowa?

W zależności od autora (czy jest to pedagog, terapeuta czy też muzyk) znajdziemy kilka definicji opowieści ruchowej. Najbardziej znaną jest ta, którą określił szwedzki pedagog Józef Gotfryd Thulin. Tutaj opowieść ruchowa jest metodą dydaktyczną (niekiedy nazywana jest formą dydaktyczną), a jej materiałem są opowieści słowne – baśnie, bajki, legendy.

Głównym celem metody jest rozwój aktywności ruchowej dzieci, w tym świadomości własnego ciała, przy jednoczesnym pobudzaniu ich wyobraźni, kreatywności i ciekawości. Metoda opowieści ruchowej pozwala na wzmacnianie koncentracji uwagi i skupienia na opowiadanej treści, jak również staje się możliwością rozładowania emocji i wyrażenia ich w sposób niewerbalny.
 

Metoda Thulina polega na ilustrowaniu przez dzieci ruchem słów historyjki opowiadanej przez nauczyciela. Nauczyciel nie prezentuje swoich pomysłów na ruch, aby uniknąć naśladowania. Zadaniem uczniów jest bowiem ilustrowanie wypowiadanych przez prowadzącego słów, a nie powtarzanie zaproponowanych gestów. Co ważne – nie ma tutaj ruchów nieodpowiednich, niezgodnych z założeniem, czy też błędnych. Dziecko wykonuje je w sobie tylko właściwy sposób, w charakterystycznym dla siebie tempie i z odpowiednim według siebie natężeniem. 

 

Tekst opowiadania wykorzystywanego podczas opowieści ruchowej powinien tworzyć zamkniętą fabułę. Treść prezentowanej historii powinna przede wszystkim być interesująca dla uczniów – odpowiadać ich potrzebom i możliwościom percepcyjnym. Tematyka historyjki może dotyczyć aktualnie omawianego zagadnienia (pory roku, święta, świat zwierząt i roślin, sytuacje społeczne) lub stanowić formę relaksu, odprężenia i oderwania od intensywnego wysiłku intelektualnego. Obok treści niezwykle istotny jest sposób jej prezentowania – opowiadając, należy uwzględnić odpowiednią dynamikę i tempo, stworzyć aurę tajemniczości i niesamowitości, modulować odpowiednio głos. Dzieci bardzo szybko wczuwają się w atmosferę opowieści i łatwo utożsamiają się z występującymi w niej postaciami. Z drugiej strony należy pamiętać, że celem opowieści ruchowej jest również rozwój fizyczny uczniów, dlatego struktura opowiadania powinna uwzględniać zasady stopniowania wysiłku, wszechstronności ruchu i zmienności pracy mięśni.

Użycie w opowieści ruchowej dodatkowych środków dydaktycznych (chustki, wstążki, piłki) jest możliwe, ale nie niezbędne – wyobraźnia dziecka sama podsuwa mu pomysły na przedstawienie danego fragmentu opowiadania. Opowiadaniu może towarzyszyć odpowiednio dobrana, dostosowana do charakteru fabuły muzyka, która uatrakcyjnia ćwiczenia oraz pozwala zwielokrotnić przeżycia dzieci. Słowo inspiruje do konkretnej działalności ruchowej dziecka, natomiast dynamika muzyki wpływa na intensywność, charakter i strukturę ruchu. Dodatkowo włączenie muzyki do opowieści ruchowej korzystnie wpływa na rozwój muzyczny dziecka – uczeń kształtuje w sobie wrażliwość muzyczną, przeżycie estetyczne, łączy treści semantyczne (opowiadanie) z asemantycznymi (dzieło muzyczne), uczy się rozpoznawać nastrój i charakter utworu.

Opowieść ruchowa w edukacji muzycznej

W edukacji muzycznej opowieść ruchowa może przyjmować różne formy. Jedną z nich jest tworzenie interpretacji ruchowej utworów muzycznych. Tego typu opowieści ruchowe mają na celu ułatwienie dzieciom percepcji dzieł muzycznych – utwór wyrażony ruchem staje się bliższy uczniom i trwale zapisuje się w ich pamięci. Zadaniem dzieci może być próba wyrażenia ciałem przebiegów rytmicznych, melodycznych, dynamicznych i agogicznych, jak również nastroju i charakteru utworu. Nie jest to zatem dosłownie traktowana opowieść, ale bardziej ilustracja budowy utworu (pod kątem strukturalnym i formalnym) i jego charakteru. Z drugiej jednak strony dzieci uczą się odkrywać niedosłowne znaczenia ukryte we frazach muzycznych, a ich interpretacja i wyobrażenia na temat tego, o czym opowiadają, pozwalają na kształtowanie twórczego myślenia. Biorąc na warsztat tego typu działanie, możemy poprosić uczniów o swobodne improwizowanie ruchem lub zaproponować gotowy układ opowieści. Podczas improwizacji nie należy narzucać dzieciom konkretnych form ruchu, jednak przydatne są (szczególnie na początkowym etapie pracy) wskazówki słowne do prezentowanej muzyki, np. muzyka w wolnym tempie grana w niskim rejestrze – ruchy ociężałe, muzyka w szybkim tempie grana w wysokim rejestrze – ruchy lekkie itd.

Romualda Ławrowska opisuje opowieść ruchową jako kompozycję ruchową (w rozumieniu wcześniej omówionej interpretacji ruchowej dzieł muzycznych) oraz kompozycję słowno-ruchową. Zdaniem R. Ławrowskiej celem opowieści ruchowej jest stworzenie określonej całości fabularnej ilustrowanej ruchem, której towarzyszy tekst (towarzyszyć może również muzyka). Inspiracją do tworzenia opowieści ruchowej może być wiersz, proza, temat, zagadnienie, czy też utwór muzyczny. Autorka wymienia rodzaje ćwiczeń występujących przy tej aktywności: ćwiczenie w ciszy, gdzie dowolny temat (np. emocje) wyrażany jest za pomocą odpowiednich ruchów, ćwiczenie inspirowane muzyką, w którym uczniowie skupiają się na odzwierciedleniu ruchem nastroju utworu oraz ćwiczenie inspirowane wierszem lub prozą, gdzie ruch prezentuje to, co zawarte jest w treści słownej dzieła literackiego. Mówiąc o opowieści ruchowej, autorka wskazuje także na opowieść dźwiękową, której bazą są opowieści lub wiersze, jednak umuzycznienie tego materiału realizowane jest głównie na instrumentach lub głosem i ma na celu wprowadzenie efektów dźwiękowych imitujących treści opowieści takich jak kapanie deszczu, cykanie świerszczy, brzęczenie owadów. Nie oznacza to jednak, że jako świadomi pedagodzy nie możemy łączyć w pracy dydaktycznej obu form opowieści – każda z nich niesie bowiem inną korzyść dla rozwoju dziecka.
 

Opowieścią muzyczno-ruchową mogą być też zabawy ruchowe ze śpiewem – zabawy ilustrujące tekst, inscenizowane lub taneczne. Są to najbardziej dostępne i lubiane przez dzieci formy aktywności muzycznej. Piosenka bliska doświadczeniom i percepcji dziecka łączy w sobie słowo i melodię, przy czym warstwa muzyczna najczęściej stanowi uzupełnienie i tło tekstu. Obserwując śpiewających uczniów, zauważa się, że ruch odpowiadający muzyce i słowom piosenki jest naturalny i nieskrępowany. Opowieści muzyczno-ruchowe bazujące na piosence pobudzają dziecięcą wyobraźnię (głównie jej warstwa słowna), a muzyka (rytm, melodia, instrumenty, dynamika, tempo) stają się doskonałym tłem odzwierciedlającym nastrój utworu, jak i problemy stricte muzyczne (przebiegi rytmiczne, skoki melodyczne itd.). Najbardziej odpowiednie w tym zakresie będą piosenki pobudzające ruch i zmienność gestów, inspirujące do tworzenia inscenizacji, a także utwory opowiadające jakąś historię.

 

Na koniec warto jeszcze wspomnieć o sztukach muzycznych, dla których fundamentem jest ilustrowanie fabuły ruchem. Wymienić tu można różne techniki i formy taneczne, z których najbardziej popularne to balet i teatr tańca. W obu przypadkach ciało pełni najistotniejszą funkcję – jest podstawowym i zasadniczym środkiem wyrazu. Choć z wykorzystaniem różnych technik i założeń co do form ekspresji, zarówno w balecie, jak i w teatrze tańca fabuła, idee, emocje prezentowane są za pomocą ruchu. Ze względu na bardziej swobodny i improwizacyjny charakter teatru tańca jego idea jest zdecydowanie bliższa metodzie opowieści ruchowej niż balet. W założeniach teatru tańca tancerz jest kreatywnym uczestnikiem spektaklu wykorzystującym ciało jako podstawowy środek ekspresji, posiadający bogaty repertuar kroków i gestów, z których każdy jest nośnikiem autonomicznego znaczenia. Do podobnych efektów pragniemy dojść wraz z dziećmi podczas tworzenia ich własnej opowieści ruchowej.

Propozycje praktyczne

Ćwiczenia wprowadzające

Pokaż, co czujesz
Ćwiczenie przebiega w ciszy. Uczniowie siedzą w kręgu. Nauczyciel prosi kolejno każde z dzieci, aby spróbowały wyrazić za pomocą mimiki swój nastrój, emocje, które odczuwają w tej chwili. Kolejnym etapem tego ćwiczenia jest dodanie do mimiki odpowiadającej jej postawy ciała, gestu, ułożenia rąk i nóg, np. smutek – pozycja skulona, ramiona skierowane do przodu, głowa opuszczona. Nauczyciel stara się nie proponować uczniom formy ruchu, może ewentualnie pomagać uczniom w nazwaniu emocji, którą odczuwają. Po każdej prezentacji pozostali uczniowie nazywają emocję odczuwaną przez kolegę lub koleżankę.

Ćwiczenie może być także realizowane przy użyciu kostki emocji. Wówczas niezbędna będzie kostka (gotowa lub wykonana własnoręcznie), na której ściankach będą widniały nazwy różnych emocji. Uczniowie przekazują sobie rzutem kostkę (turlając po podłodze) – na której ściance zatrzyma się kostka – taką emocję ma za zadanie zaprezentować dziecko. Prezentacja emocji odbywa się tak samo, jak w poprzedniej propozycji ćwiczenia.

Opowiedz mi o…
Ćwiczenie przebiega w ciszy. Nauczyciel przygotowuje wcześniej kartki, na których znajduje się opis jakiejś sytuacji, np. spacer w deszczu, zabawa w chowanego, odrabianie pracy domowej, „bujanie w obłokach”. Uczniowie losują jedną kartkę, a następnie próbują ruchem zilustrować jej treść. Pozostali próbują odgadnąć, o jaką sytuację chodzi – nie musi to być dokładne wskazanie słów, lecz sens sformułowania powinien być prawidłowy.

Jeżeli wśród propozycji zdań znajdą się niedosłowne, np. „bujanie w obłokach”, „myślenie o niebieskich migdałach”, warto zapytać ucznia, czy rozumie jego sens. Jest to również ciekawe ćwiczenie do ilustrowania związków frazeologicznych omawianych podczas zajęć edukacji polonistycznej.

O czym mówi muzyka?
Jeżeli nauczyciel potrafi grać na instrumencie (fortepian, gitara, skrzypce), może samodzielnie akompaniować uczniom do ruchu. Jeśli nie, warto przygotować wcześniej kilka zróżnicowanych dynamicznie, agogicznie i barwowo utworów pochodzących z literatury muzycznej. Uczniowie w wieku wczesnoszkolnym chętnie pracują z dziełami muzyki ilustracyjnej, więc w takim zestawie mogą się znaleźć następujące dzieła:

  • Modest Musorgski, Taniec kurcząt w skorupkach z cyklu Obrazki z wystawy,
  • Camille Saint-Saens, Łabędź z cyklu Karnawał zwierząt,
  • Nikołaj Rimski-Korsakow, Lot trzmiela,
  • Camille Saint-Saens, Słoń z cyklu Karnawał zwierząt.

Nauczyciel prosi dzieci, aby przez chwilę posłuchały w ciszy prezentowanego utworu, a następnie spróbowały wyrazić ruchem to, o czym ich zdaniem dany fragment opowiada. Nie wskazujemy tytułu utworu dzieciom przed ćwiczeniem, aby nie narzucać im formy ruchu. Dobierając utwory (lub akompaniując na instrumencie) należy pamiętać, aby każdy z prezentowanych fragmentów był charakterystyczny barwowo, stosunkowo jednolity w charakterze i przebiegu melorytmicznym, różny od wcześniejszych i kolejnych utworów – wpływa to korzystnie na poszukiwania odpowiedniego sposobu poruszania się, różnicuje gesty i ruchy, a jednocześnie wzbogaca wiedzę i doświadczenia uczniów o nowe dzieła muzyczne.

Zatańcz mi piosenkę

Po zapoznaniu uczniów z piosenką Letni czas (piosenka pochodzi z książki autorki: Zaczarowany świat muzyki – piosenki, zabawy i ćwiczenia muzyczne dla dzieci) nauczyciel prosi uczniów o streszczenie tekstu utworu, jak również określenie nastroju i charakteru płynącego z warstwy muzycznej. Kolejnym punktem jest improwizacja ruchowa uczniów ilustrująca treść piosenki. Nauczyciel na tym etapie nie proponuje uczniom konkretnych ruchów, istotna jest twórcza postawa dzieci. Ostatnim zadaniem jest wspólne opracowanie układu tanecznego do piosenki, który obrazowałby zarówno tekst, jak i muzykę. Poniżej znajduje się propozycja tańca.

Dzieci kucają na obwodzie koła zwrócone ku jego środkowi.

Zwrotka 1:
Kiedy słońce świeci coraz mocniej – wstają i unoszą ręce do góry;
kiedy ptaki śpiewają radośniej – obracają się wokół własnej osi, poruszają ramionami, naśladując latanie.

Refren:
Wtedy wiemy, że już nadszedł wakacyjny, letni czas – dzieci dobierają się w pary i trzymając się za ręce, podskokami z nogi na nogę (w rytmie punktowanym), wykonują dwa obroty, zatrzymują się na słowo „czas”, tworząc dwa koła (jedno wewnątrz drugiego); pary są zwrócone do siebie twarzami,
bo przygody i atrakcje – dwukrotnie miarowo przeciągają się naprzemiennie (przód – tył, przód – tył),
dziś wołają wszystkich nas – machają do swojego partnera, opierają lewą dłoń na biodrze.

Zwrotka 2:
Rzeka, basen – dzieci tworzące koło wewnętrzne robią dwa krok...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy