Dołącz do czytelników
Brak wyników

Muzyka i Rytmika

6 października 2021

NR 66 (Październik 2021)

Nauczanie (do) twórczości w edukacji muzycznej

0 17

Aktywność twórcza – w zakresie sztuk muzycznych, plastycznych, językowych, matematycznych, ruchowych i wielu innych obszarów – stanowi kwintesencję posiadanych kompetencji w danej dziedzinie. Wykorzystanie wcześniej zdobytej wiedzy oraz umiejętności pozwala w procesie tworzenia na wzbogacanie i ulepszanie tego, co już poznane i zrozumiane.

Myśląc o stymulowaniu rozwoju kreatywności dziecka, należy pamiętać o kształtowaniu kompetencji twórczych nie tylko w obszarze danego przedmiotu, ale w każdej przestrzeni edukacyjnej. Tym samym założenia procesu twórczego warto przenosić między różnymi ścieżkami edukacyjnymi, a uczniów otwierać na nowe, nietypowe, twórcze rozwiązania znanych i nieznanych im problemów. Jedną z takich przestrzeni może być edukacja muzyczna, której metody, formy i narzędzia pracy umożliwiają rozwój wielu kompetencji ogólnych, w tym myślenia i działania twórczego.

POLECAMY

Twórczość – kreatywność – innowacyjność

Twórczość jest pojęciem wieloznacznym, dlatego niezbyt dobrze funkcjonuje jako termin naukowy, chociaż samo zjawisko stanowi ważny i ciekawy przedmiot badań naukowych. Twórczość jest obiektem zainteresowania wielu nauk: psychologii, pedagogiki, filozofii, antropologii. Zdefiniowanie twórczości przysparza niemało problemów, szczególnie ze względu na wiele znaczeń tego terminu. Jak zauważa Władysław Tatarkiewicz, twórczość może być rozumiana zarówno jako działalność Boga czy artysty, jak i jako działalność człowieka (niekoniecznie będącego artystą) dążącego do wprowadzania nowości w życie1. 
 

Wśród definicji pojęcia „twórczość” pojawiają się takie, które traktują twórczość jako „proces prowadzący do nowego wytworu, który jest akceptowany jako użyteczny lub do przyjęcia dla pewnej grupy w pewnym okresie”2, jako „zdolność człowieka do wytwarzania nowych lub oryginalnych pomysłów, (…) wynalazków lub artystycznych rzeczy”3 oraz jako dzieło lub zbiór dzieł, dorobek twórcy-artysty. Jako nauczyciele, myśląc o edukacyjnym wymiarze kształtowania twórczych postaw, skupiamy się wokół pierwszego obszaru definicji twórczości, przyjmując jako cel główny dążenie do wzmacniania tych kompetencji dziecka, które pozwolą mu na rozwój twórczego myślenia.


Poruszając zagadnienie twórczości, nasuwają się także takie pojęcia jak kreatywność i innowacyjność. Nierzadko pojęcia te są traktowane wymiennie, dlatego warto pochylić się nad nakreśleniem podobieństw i różnic występujących w tych trzech obszarach. Krzysztof Szmidt, podejmując próbę zdefiniowania kreatywności, określa ją jako „zdolność człowieka do w miarę częstego generowania nowych i wartościowych wytworów”4. Wśród wytworów wymienia takie aspekty jak idee, rzeczy czy też metody działania. Autor zauważa, że jako cecha charakteru kreatywność odnosi się do osobowości człowieka, a nie do właściwości wytworów (dlatego nie możemy mówić, że dany utwór czy praca plastyczna są kreatywne, ale kreatywny jest autor dzieła). Tym samym kreatywność jest synonimem nie twórczości, a postawy twórczej wyrażającej się w zachowaniach człowieka. Innowacyjność (innowacja) natomiast powinna być rozumiana jako przekładanie nowych idei, powstałych podczas procesu twórczego możliwego do przeprowadzenia dzięki rozwiniętej kreatywności, na język praktyczny5. Innowacją jest zatem wprowadzanie nowych, ulepszonych metod i form pracy, których celem jest udoskonalenie funkcjonowania tych obszarów, w których innowacja jest wprowadzania.

Myślenie twórcze w szkolnej ławce

Wspieranie rozwoju twórczego myślenia podczas zajęć szkolnych można zdefiniować jako nauczanie (do) twórczości4. Celem takiego nauczania jest stymulowanie rozwoju indywidualnych zdolności uczniów do twórczego myślenia i twórczego działania. Nierzadko to droga do realizacji danego zadania staje się przedmiotem twórczości, bowiem w tym procesie realizowane są postulaty kształcenia twórczego myślenia. Poszukiwanie twórczych rozwiązań danego problemu wzmacnia dziecięcą kreatywność, co przekłada się nie tylko na późniejsze aktywności szkolne, ale także (czy nawet przede wszystkim) na działania pozaszkolne. 
Opierając się na wynikach raportu NACCCE (National Advisory Committee on Creative and Cultural Education)6, można zauważyć, że nauczanie twórczości sprowadza się do trzech głównych działań pedagogicznych: ośmielanie do twórczości, czego podstawę stanowi wzmacnianie poczucia wiary we własne zdolności twórcze u uczniów oraz zachęcanie ich do wykorzystywania możliwości podejmowania twórczych działań; pomoc uczniom w rozpoznawaniu własnych zdolności twórczych, co głównie dotyczy wspierania rozwoju umiejętności poszukiwania indywidualnych mocnych stron u dzieci; wspieranie twórczości uczniów, czyli wzmacnianie rozwoju tych komponentów osobowości i kompetencji, które są pomocne w rozwoju twórczego myślenia (uzdolnienia, wrażliwość, sprawność, ciekawość poznawcza, pamięć, świadomość twórczości). 
 

Do podstawowych zadań nauczycieli w nauczaniu twórczości (twórczego myślenia), jak podaje Krzysztof Szmidt, należy: pozwolenie uczniom na aktywność eksperymentalną przy jednoczesnym definiowaniu jej celu, wskazywanie wychowankom podstawowych aspektów niezbędnych podczas twórczego myślenia, tj. odpowiedniej treści i przestrzeni wolnej od krytyki, zachęcanie do indywidualnej ekspresji odnoszącej się do konkretnego zadania, podejmowanie działań będących pomocnymi w zrozumieniu istotności poszczególnych faz procesu twórczego (preparacji, inkubacji, iluminacji, weryfikacji), ukierunkowanie na rozwój świadomości różnych kontekstów, w których objawiają się pomysły twórcze, zachęcanie do zabawy w odniesieniu do poszukiwań rozwiązań problemów, wzmacnianie krytycznej oceny i ewaluacji pomysłów. Podsumowując, Krzysztof Szmidt zauważa, że dzięki realizacji tego typu zadań kształtują się w uczniach takie cechy jak autonomia, autentyczność, otwartość, szacunek i poczucie spełnienia oczekiwań. 


Wskazując na cele i zadania w rozwoju twórczego myślenia, warto odnieść się także do barier, które uniemożliwiają kształtowanie kreatywności. Wiele z nich ma, niestety, swoje źródło w dydaktyce szkolnej, czego uświadomienie może stać się szansą na próbę ich wyeliminowania w procesie edukacji prowadzonym przez nauczyciela. Witold Dobrołowicz wskazuje dwa obszary barier, które uniemożliwiają lub ograniczają proces twórczy: bariery wewnętrzne mające swoje źródło w psychice człowieka (poznawcze, emocjonalne, motywacyjne) oraz bariery zewnętrzne, czyli społeczne i kulturowe, których źródłem są normy i wzorce kulturowe będące podstawą funkcjonowania danej społeczności. Szkolne „blokady” rozwoju twórczego myślenia odnoszą się do jednych i drugich barier. Patrząc jednak z perspektywy dydaktyki szkolnej, dotyczą one zarówno celów, treści, metod wychowania i nauczania (w tym podstawy programowej oraz postaw nauczycieli), jak i bazy lokalowej, wyposażenia szkół czy też postaw przyjmowanych przez uczniów. Nierzadko proces twórczy hamowany jest przez samego nauczyciela, który obawia się otwarcia na nowe rozwiązania i wyjścia poza tzw. bezpieczną strefę komfortu.

Twórcza aktywność dziecka na lekcjach muzyki

Edukacja muzyczna sama w sobie uznawana jest za ten obszar, w którym twórczość ma doskonałe podłoże do rozwoju. W dużej mierze wynika to z emocjonalnego charakteru muzyki – utworu muzycznego, w wyniku doświadczenia, którego ciało zaczyna poruszać się w konkretnym pulsie, „puszczają” blokady emocjonalne i społeczne, nasuwają się wyobrażenia pozamuzyczne. W takiej atmosferze otwartości aktywność twórcza przychodzi znacznie łatwiej niż podczas innych zajęć edukacyjnych. Istotne jest jednak, aby muzyczny proces twórczy przebiegał w odpowiedni sposób – by nauczyciel zbyt szybko nie wymagał od ucznia twórczych (czyli nowych i wartościowych społecznie) rozwiązań muzycznych, a także by sam odznaczał się otwartością, pomysłowością i wrażliwością muzyczną. 

Tworzenie muzyki, które w swojej podstawie ma improwizację muzyczną, jest jedną z form aktywności muzycznej (obok śpiewu, gry na instrumentach, ruchu z muzyką i percepcji muzyki). Pedagodzy muzyki, tacy jak Emil Jaques-Dalcroze, Carl Orff czy Edwin Elias Gordon, na których koncepcjach ugruntowany jest współczesny system edukacji muzycznej, już kilkadziesiąt lat temu wskazywali, jak ważne w rozwoju muzycznym dziecka są improwizacja i tworzenie muzyki. Naśladowanie i odwzorowywanie są elementami edukacji muzycznej, które z czasem mają prowadzić do twórczej aktywności dziecka. Świadczy to o wartości procesu twórczego, który, na rzecz doskonałego wykonawstwa, nierzadko bywa pomijany. 

Jak zauważają Ewa Hoffman-Lipska i Maria Przychodzińska, „Żadna forma wychowania muzycznego nie prezentuje tak licznych walorów kształcących: aktywizowania wyobraźni, postaw twórczych, samodzielnego myślenia, poznawania przez indywidualne doświadczenie, korygowania popełnianych błędów – jak twórczość muzyczna dzieci”7. Co ważne, pomimo że tworzenie muzyki występuje jako osobna forma aktywności muzycznej, jej narzędziami są pozostałe formy – możemy mówić o improwizacji wokalnej, instrumentalnej i ruchowej, improwizacji do słuchanej muzyki mechanicznej czy do wykonywanej przez siebie lub innych itd. Tym samym, aby uczniowie odważyli się na działalność improwizacyjną, niezbędne są im kompetencje muzyczne zdobywane poprzez ćwiczenia i działania realizowane za pomocą wszystkich form aktywności muzycznej – śpiew, grę na instrumentach i ruch, taniec. Kluczowym elementem zatem jest stymulowanie rozwoju myślenia muzycznego, stanowiącego podstawę kreatywności przejawiającej się w działaniach związanych z twórczością i improwizacją.

Wśród celów twórczości muzycznej możemy wskazać dwa, z których każdy jest nastawiony na inny efekt: pierwszy to ekspresja uczuć dziecka i jego indywidualnych wyobrażeń, a drugi – doświadczanie i pogłębianie kompetencji w zakresie różnych elementów muzyki. Cel pierwszy realizowany jest przede wszystkim dzięki improwizacji (twórczości) spontanicznej, niezdyscyplinowanej. Działania realizujące to założenie mogą być wprowadzane na zajęciach muzycznych już od samego początku edukacji. Podczas tego typu ćwiczeń uczniowie skupiają się głównie na ekspresji własnych przeżyć i uczuć, wykorzystując w tym celu różne środki muzyczne. Cel drugi realizowany jest w procesie improwizacji poddanej dyscyplinie, co znaczy, że jeden lub kilka elementów struktur muzycznych jest objętych działaniem twórczym, a inne pozostają niezmienne (lub narzuca je nauczyciel). Tego typu aktywności mogą odnosić się do aspektu rytmicznego, melodycznego, dynamicznego, artykulacyjnego, agogicznego lub kolorystycznego, a także do struktury formalnej i wykonawczej. Dzięki improwizacji poddanej dyscyplinie dziecko poznaje dzieło muzyczne, doświadcza go, koncentruje na nim swoją uwagę, wzmacnia swoją wrażliwość na podobne struktury muzyczne występujące w innych utworach, a także pogłębia swoje zainteresowanie różnymi środkami wyrazu.

Propozycje gier i zabaw 

Poszukaj dźwięku

Jednym z ćwiczeń wstępnych, wprowadzających uczniów w świat muzyki, jest zapoznanie ich z dźwiękami, które je otaczają. Aktywność twórcza może odnosić się zarówno do instrumentów, jak i do obiektów znajdujących się w pobliżu dziecka. Ćwiczenie może być prowadzone na wiele sposobów. Poniżej przedstawiam wybrane propozycje:

  1. Zadaniem uczniów jest odnaleźć przedmioty, które wydają określony rodzaj dźwięku: długi (np. szarpanie palcem o gumkę recepturkę), wysoki (np. potrząsanie pękiem kluczy), niski (np. uderzanie butami o podłogę).
  2. Uczniowie mają za zadanie znaleźć jak najwięcej możliwości gry na danym instrumencie tak, by za każdym razem powstała muzyka brzmiała inaczej. Dla przykładu, instrumentem może być bębenek, na którym można grać pałeczką (uderzając albo w membranę, albo w obręcz instrumentu), uderzać w niego dłonią (lub o dłoń), stukać palcami, pocierać, drapać, uderzać o różne części ciała lub nawet wydobywać dźwięk, poruszając drobnymi przedmiotami umieszczonymi w bębenku (kryształkami cukru lub drobnymi koralikami).
  3. Trzecia forma tego ćwiczenia polega na odnalezieniu przez uczniów przedmiotów codziennego użytku, które brzmią jak wybrane instrumenty, np. gumka recepturka naciągnięta na puste pudełko po chusteczkach higienicznych może imitować...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy