Dołącz do czytelników
Brak wyników

Muzyka i Rytmika

10 grudnia 2021

NR 68 (Grudzień 2021)

Percepcja muzyki w edukacji wczesnoszkolnej

0 53

Podstawowym celem edukacji muzycznej w szkołach ogólnokształcących jest przygotowanie świadomych odbiorców i uczestników kultury muzycznej. Biorąc pod uwagę, że słuchanie muzyki jest najpowszechniejszą formą aktywności muzycznej, realizowaną przez wszystkie grupy wiekowe, niezależnie od statusu społecznego, gospodarczego czy kulturowego, niezwykle ważny jest proces wprowadzania dziecka w świat muzyki wartościowej, takiej, która będzie nie tylko spełniała funkcje zabawowe, ale także wzmacniała jego wrażliwość muzyczną, kształtowała poczucie estetyki, wzbudzała pozytywne emocje, a przy tym stawała się bliska i zrozumiała. Próby realizacji tego celu powinny być podejmowane już od najmłodszych lat dziecka, by na etapie edukacji wczesnoszkolnej tzw. muzyka artystyczna nie była dla uczniów czymś zupełnie obcym. 

Dlaczego słuchamy muzyki?


Na tak bezpośrednio postawione pytanie uzyskamy szereg różnych odpowiedzi: muzyka wprowadza w dobry nastrój, przywołuje wspomnienia, dodaje energii, wycisza i uspokaja, wpływa korzystnie na skupienie się na pracy lub nauce, wypełnia pustkę emocjonalno-społeczną, organizuje czas, „kształtuje” atmosferę spotkania i wiele innych. Nie wyobrażamy sobie życia bez muzyki, stanowi ona cenny, a dla wielu osób nawet niezbędny element codzienności. Dlaczego zatem, parafrazując Johna Slobodę (2008), muzyka jest tak bardzo istotna, skoro „są to tylko drgania rozchodzące się w powietrzu”?

Najważniejszym aspektem, jaki wyłania się z powodów słuchania muzyki, jest jej wpływ na emocje. Muzykę można traktować jako lekarstwo na skołatane nerwy, odczuwany niepokój, frustrację lub smutek, jako formę wyciszenia, uspokojenia czy relaksu. Z drugiej strony utwory muzyczne mogą dodawać energii, pobudzać do działania, stawać się motorem napędowym dla umysłu i ciała. Muzyka pełni różne funkcje – od regulacji emocji, przez autoekspresję, po nawiązywanie i wzmacnianie relacji społecznych. Każdy z tych aspektów natomiast dotyczy oddziaływania utworów muzycznych na emocje, co z kolei przenosi się na realne działania i zachowania. Muzyka ma moc wzbudzania emocjonalnego poruszenia, co wskazuje, jak istotnym może być narzędziem w pracy pedagogicznej. 

Kwestią, która ściśle łączy się z poruszeniem emocjonalnym, są wspomnienia wywołane danym utworem muzycznym. Jak podaje Piotr Przybysz, bodziec muzyczny w sposób afektywny oddziałuje na system percepcyjno-emocjonalny odbiorcy. Oddziaływanie to jest wielopoziomowe i może odbywać się w warstwie pobudzenia fizjologiczno-mózgowego, behawioralnego czy psychologicznego. Utwory, których słuchaliśmy w sytuacji dla nas ważnej, pozostawiają tzw. emocjonalne ślady pamięciowe. Powrót, nawet bardzo odległy czasowo, do danej kompozycji może powodować odczuwanie tych samych emocji z tą samą intensywnością. Jest to ważny aspekt, o którym należy pamiętać, planując pracę dydaktyczną w oparciu o percepcję muzyki. Umiejętnie wprowadzone dzieło muzyczne może przywoływać później te same emocje co jego pierwsze wysłuchanie. Warto zatem zadbać o odpowiednią atmosferę oraz skupienie uczniów podczas zajęć.


Percepcja muzyki a zdolności muzyczne


Słuchanie muzyki wchodzi w obszar działalności muzycznej, w której ponadto wyróżnia się odtwarzanie (wykonywanie) oraz tworzenie muzyki. Z perspektywy podziału na formy aktywności muzycznej słuchanie muzyki stanowi jedną z takich form – obok śpiewu, gry na instrumentach, ruchu z muzyką i tworzenia muzyki. Niezależnie, o którym podziale mówimy, należy pamiętać, iż – podobnie jak w przypadku pozostałych działalności muzycznych – również w odniesieniu do słuchania muzyki niezbędne jest posiadanie określonych zdolności muzycznych, czyli zdolności specjalnych ukierunkowanych na muzykę. Warto pamiętać, że obok zdolności muzycznych ważną funkcję w kontakcie z muzyką spełniają także zdolności ogólne, takie jak uwaga, pamięć, spostrzegawczość, a także wyobraźnia i emocjonalność. Pomimo wrodzonego charakteru zdolności ogólnych i specjalnych podlegają one działaniom środowiskowym, co oznacza, że odpowiednio prowadzona edukacja może wspierać lub hamować rozwój predyspozycji (zdolności) urodzeniowych. 

Maria Manturzewska (1990) określa zdolności muzyczne jako względnie stałe, genetycznie uwarunkowane właściwości indywidualne człowieka, które wpływają na szybkość uczenia się i nabywania umiejętności muzycznych, stanowią podstawę słuchania i rozumienia utworów, a także ich wykonywania i tworzenia. Edwin Elias Gordon (2016) dodatkowo zakłada, że aktualny (czyli w danym momencie życia) poziom zdolności muzycznych jest uwarunkowany zarówno potencjałem zdolności (czynniki wrodzone), jak i jakością życia muzycznego w środowisku (czynniki środowiskowe). Autor wyróżnił dwa obszary zdolności muzycznych: rozwijające się (do ok. 9. roku życia) i ustabilizowane (po ok. 9. roku życia). Fakt, że zdolności muzyczne mają szansę na kształtowanie się do końca pierwszego etapu edukacyjnego, wskazuje, jak ważny jest czas dla rozwoju muzycznego dziecka.
 

W zależności od autora (badacza z obszaru psychologii muzyki) wśród podstawowych zdolności muzycznych wymienia się różne elementy. Najczęściej wskazuje się na: słuch muzyczny, w zakres którego wchodzą poczucie wysokości dźwięku (zwane słuchem wysokościowym), poczucie czasu trwania dźwięku, poczucie barwy i intensywności dźwięku oraz słuch harmoniczny; pamięć muzyczna; poczucie rytmu; smak muzyczny. Uzdolnieniem muzycznym nazywana jest struktura złożona z wielu zdolności muzycznych. W zależności od poziomu danej zdolności mówi się o niższym lub wyższym poziomie muzykalności. 

Zdolności muzyczne warunkują odbiór dzieła muzycznego, czyli pełnią znaczącą funkcję w rozumieniu i przeżywaniu treści muzycznych prezentowanych podczas procesu słuchania muzyki. Jednakże, jak podaje Zofia Burowska, „percepcja muzyki jest czymś więcej aniżeli tylko percepcją wysokości dźwięku, jego czasu trwania i barwy, rytmu, melodii, harmonii. Jest przeżyciem muzycznym, u którego podstaw leżą zdolności muzyczne”. Zdolności muzyczne wpływają na postrzeganie dzieła, w wyniku którego uaktywniają się indywidualne reakcje emocjonalne. Reakcje te wiążą się także z wcześniejszymi doświadczeniami muzycznymi, wrażliwością estetyczną, pozytywnym nastawieniem i zainteresowaniem muzycznym. Jak widać, odbiór utworu muzycznego wynika z różnych nachodzących i wynikających z siebie obszarów – wrodzonych i nabytych.


Cele słuchania muzyki oraz repertuar wykorzystywany w edukacji wczesnoszkolnej


Słuchanie muzyki jest najpowszechniejszym elementem edukacji muzycznej. Prezentowanie utworów muzycznych z nagrań nie wymaga specjalnych umiejętności muzycznych nauczyciela, dzięki czemu działalność ta może być powszechną formą przysparzania dzieciom doświadczeń słuchowych. Zanurzanie dzieci w różnorodnej muzyce – artystycznej, ludowej, eksperymentalnej, jazzowej, rozrywkowej – jest podstawowym celem słuchania muzyki. Poznawanie muzyki jest niezbędnym warunkiem dla rozwoju muzycznego. Istotne jest jednak, które z prezentowanych treści muzycznych będą stanowiły podstawę rozwoju, które mogą służyć jako odprężenie i rozrywka, a których unikać. 

Planując repertuar przeznaczony do słuchania muzyki przez dzieci, warto pamiętać, że dzieciom w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym trudno jest w pełni skoncentrować się na słuchanej muzyce, szczególnie gdy jest ona prezentowana z nagrań i gdy nie towarzyszą temu aktywność własna dziecka lub element wizualny. Ponadto w percepcji dziecka trudniejsze są utwory instrumentalne niż te, w których pojawia się tekst. Muzyka wokalna ze słowami bliskimi doświadczeniom dziecka wzbudza zainteresowanie i pozytywny stosunek do prezentowanego dzieła. Aby nie eliminować dzieł instrumentalnych, należy prezentować dzieciom utwory krótkie (trwające ok. 2 minut), o wyraźnej rytmice, zmiennej dynamice, utrzymane w dość żywym tempie, a także utwory zaskakujące (barwą, dynamiką, tempem), zmienne w swojej strukturze formalnej (np. utwory o budowie AB, ABA, ABA1, ronda muzycznego). Warto brać też pod uwagę upodobania dzieci (utwory wesołe, żartobliwe) i co jakiś czas wracać do znanych i lubianych przez uczniów utworów. Z każdym takim powrotem utwór staje się dla dziecka coraz bardziej zrozumiały, dostrzega w nim elementy, które wcześniej wydawały się nieobecne. Z czasem należy prezentować uczniom coraz dłuższe i bardziej rozbudowane dzieła, co zdecydowanie korzystnie wpływa na rozwój zdolności muzycznych oraz wrażliwości estetycznej.

Spośród dzieł muzyki artystycznej prezentowanych podczas edukacji muzycznej w klasach I–III należy wybierać te, które z jednej strony będą czynnikiem stymulującym rozwój muzyczny, z drugiej natomiast będą spełniały wszystkie wcześniej opisane kryteria względem możliwości percepcyjnych dzieci. Decydując się na konkretne dzieła, warto określić cele, które chcemy osiągnąć, prezentując dany utwór. Chcąc kształcić w uczniach umiejętność słuchania, można skupić się na percepcji formy (AB, ABA, ABA1, rondo) wyrażonej elementami struktury muzycznej (melodią, rytmem, dynamiką, tempem, metrum, barwą). Przykładem formy ABA1 może być Walc Des-dur op. 65 nr 1 „Minutowy” Fryderyka Chopina lub „Taniec kurcząt w skorupkach” z cyklu „Obrazki z wystawy” Modesta Musorgskiego. Słuchanie na lekcjach muzyki może również skupiać się wokół percepcji barwy dźwięku. W tym celu należy prezentować utwory zawierające charakterystyczne dla danego instrumentu brzmienie, np. „Obertas” op. 19 nr 2 Henryka Wieniawskiego (skrzypce) czy „Gdy mówi poeta” Roberta Schumanna (fortepian). Można także pokusić się o zaprezentowanie dzieł o zróżnicowanym wykorzystaniu brzmienia tego samego instrumentu, aby skłonić dzieci do porównań i wskazania różnic. Proponując dzieciom utwory, można skupić się również na treściach pozamuzycznych wypływających z muzyki, czyli skojarzeń dziecięcych lub tych zaproponowanych przez kompozytora. Nie powinna to być jednak dominująca forma słuchania, bowiem może ona odciągać słuchaczy od elementów typowo muzycznych. Najpopularniejsze tutaj dz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy