Dołącz do czytelników
Brak wyników

Muzyka i Rytmika

11 lutego 2020

NR 53 (Luty 2020)

Aktywności muzyczne a kształtowanie kompetencji społecznych dziecka

93

Zarówno jako osoby dorosłe, jak i jako dzieci pragniemy zrozumienia, akceptacji i poczucia przynależności do danej grupy społecznej. Umiejętności interpersonalne, tj. współpraca, współdziałanie, umiejętność słuchania oraz prawidłowego komunikowania się, wyrażania własnych przekonań i poglądów, umiejętność rozwiązywania konfliktów i wychodzenia zwycięsko z sytuacji trudnych, pozwalają na pełniejsze zrozumienie siebie jako członka społeczności dzięki świadomym operacjom wokół relacji z drugim człowiekiem.

Szkoła jest miejscem, w którym uczeń może brać czynny udział w procesie kształtowania swoich umiejętności społecznych. Dlatego ważne jest, aby proces ten był szeregiem działań świadomych, podczas których w dziecku może rozwijać się kompetencja społeczna. Działania muzyczne, które na etapie wczesnoszkolnej edukacji ogólnokształcącej są w znacznej większości działaniami zespołowymi lub zbiorowymi, pozwalają wspierać kształtowanie kompetencji społecznych w sposób przyjemny i wartościowy.

Kompetencja, czyli co to znaczy „być kompetentnym”

Z punktu widzenia etymologii, pojęcie kompetencji pochodzi od łacińskiego competentia, co oznacza odpowiedzialność, przydatność. W obszarze pedagogiki definiuje się ją jako zdolność do samorealizacji będącą głównie rezultatem efektywnego uczenia się. W znaczeniu potocznym nazywane są tak wiedza, umiejętności i postawy do wykonywania zadań w określonej dziedzinie, w tym także w pracy zawodowej oraz działalności ucznia. Kompetencją można określić różne obszary ludzkiej aktywności, jak i zróżnicowane sfery funkcjonowania psychicznego.

Definicja kompetencji opisywana jest w odniesieniu do korelacji wiedzy, sprawności i rozumienia. Traktuje się ją jako wyczuwalną umiejętność robienia rzeczy dobrze oraz posiadania sprawności niezbędnych do radzenia sobie z problemami. Inne rozumienie tego pojęcia definiowane jest w kontekście atrybutów niezbędnych do adaptacji, tj. poznania, emocji, zachowania i relacji interpersonalnych. Kompetencją są posiadane umiejętności wynikające z interakcji z otoczeniem, które pozwalają realizować indywidualne cele oraz efektywnie radzić sobie w otaczającym świecie. Kompetencja jest szczególną właściwością adaptacyjnego potencjału człowieka, zorientowaną na osiągnięcie celu, którym jest zmiana pewnych aspektów rzeczywistości przy jednoczesnej potrzebie przyjmowania odpowiedzialności za te zmiany.

Kompetencja, jako adaptacyjny potencjał człowieka, może być wzmacniana i pogłębiana, bowiem jej celem jest osiągnięcie wzorcowego poziomu w zakresie danego działania, co przejawia się na poziomie obserwowalnego zachowania jednostki. Działanie człowieka w procesie nabywania kompetencji, jak i jej wykorzystania w praktyce, wiąże się z jego twórczą aktywnością. Tym samym wiedza i umiejętności stają się narzędziami umożliwiającymi dalsze kreowanie indywidualnych struktur poznawczych oraz dyspozycji do działania. Jednoczesne nabywanie i wykorzystywanie kompetencji przyjmuje charakter twórczy, ponieważ człowiek (nabywając nowe kompetencje) reorganizuje dotychczas posiadaną wiedzę, wzorce myślenia i działania.

Rozwój kompetencji następuje w wyniku zdobywania doświadczeń, co oznacza, że rozwój kompetencji może trwać przez całe życie. Bycie kompetentnym przynosi szereg pozytywnych skutków dla funkcjonowania w społeczeństwie, jak i z sobą samym. Jednym z efektów nabywania kompetencji w danym obszarze może być zdolność do rozumienia, doświadczania i poszukiwania kontaktów interpersonalnych, wyrażanych w formie kompetencji społecznej.

Kompetencja społeczna dziecka

Pojęcie kompetencji zawiera w sobie elementy socjalizacji, uspołecznienia. Bycie kompetentnym odnosi się nie tylko do wąskiej sfery danego przedmiotu, ale także umiejętności wykorzystania indywidualnych cech i predyspozycji w kontaktach z innymi ludźmi. Poznawcze, emocjonalne i społeczne składniki kompetencji obejmują werbalne i niewerbalne zdolności rozumienia środowiska, cechy osobowości pozwalające na efektywną interakcję ze społeczeństwem, świadomość własnych emocji i emocji ujawnianych w społecznych kontaktach, interpersonalne zdolności do rozwoju satysfakcjonujących relacji z drugim człowiekiem oraz stosowne poczucie społecznej kontroli i skuteczności.
Posiadanie kompetencji społecznej wyraża się poprzez:

  • znajomość i efektywne stosowanie zasad i reguł obowiązujących w danej grupie społecznej,
  • efektywne porozumiewanie się z członkami danej grupy społecznej i z innymi ludźmi spoza najbliższego otoczenia; prawidłowe formułowanie komunikatów,
  • współpracę w grupie i wspólne dążenie do wyznaczonych celów,
  • podejmowanie działań skierowanych ku eliminacji wykluczenia,
  • rozwiązywanie konfliktów i podejmowanie próby radzenia sobie w sytuacjach trudnych (dla jednostki, jak i grupy społecznej),
  • asertywność i argumentowanie indywidualnych przekonań,
  • ekspresję emocjonalną dostosowaną do obowiązujących norm społecznych w danej sytuacji.

Na etapie edukacji wczesnoszkolnej kształcimy umiejętności społeczne, które w przyszłości, wraz z dojrzewaniem osoby, nabiorą charakteru kompetencji. Praca wokół rozwoju sfery społecznej dziecka pozwala na uwrażliwienie uczniów na otwartość na współpracę i współdziałanie, które są postrzegane jako kompetencje kluczowe i umiejętności przyszłości. Działania edukacyjne skoncentrowane wokół zadań interpersonalnych oraz takie, w których współpraca jest niezbędnym elementem realizacji celu, wzmacniają dziecięce rozumienie norm moralnych i etycznych oraz poczucie akceptacji i poszanowania innych ludzi. Odpowiednie środowisko dydaktyczne, czyli takie, w którym panuje zaufanie, otwartość, szczerość i w którym szanowane jest zdanie każdego członka grupy (również w relacji nauczyciel–uczeń), działa stymulująco na kształtowanie postaw sprzyjających późniejszemu funkcjonowaniu w relacjach indywidualnych, grupowych i środowiskowych.

Aktywności muzyczne a kompetencje społeczne dziecka

Działania muzyczne realizowane w szkole w znacznej większości są czynnościami zbiorowymi lub grupowymi. Dzięki takiej formie pracy dydaktycznej wzmacniane są nie tylko kompetencje muzyczne, ale także uruchamiana jest sfera emocjonalno-społeczna, wynikająca z przeżyć artystycznych w kontakcie z muzyką oraz poczucia wspólnotowości i współdzielenia doświadczeń i emocji. Zespołowe muzykowanie umożliwia rozwój cech społecznych, tj. współpracę w grupie, dbałość o wspólny sukces, zorientowanie na jeden cel oraz satysfakcję z jego osiągania. Zabawy muzyczne sprzyjają zmniejszaniu przejawów zahamowań społecznych i obniżaniu poziomu agresji. Zabawowa forma muzykowania sprzyja także odczuwaniu empatii, zrozumienia potrzeb i emocji drugiego człowieka.

Do form zabaw integracyjnych, w których kształtowane są kompetencje społeczne, zalicza się zabawy i tańce integracyjne, czyli działania muzyczno-ruchowe bazujące na prostych układach choreograficznych wykonywane w grupie. Tego typu działania uspołeczniają, ucząc zrozumienia sensu i potrzeby zbiorowego wysiłku, przeciwdziałają uczuciu samotności i sprzyjają przyswajaniu norm współdziałania w grupie, np. odpowiedzialności, solidarności, zdeterminowania w radosnej, niewymuszonej atmosferze, uczą dzielenia przestrzeni z innymi ludźmi i nawiązywania z nimi bliskiego kontaktu, dzięki wykorzystaniu komunikacji niewerbalnej.
Inną możliwość wspólnego muzykowania daje uczestnictwo w chórze lub w zespołach wokalnych. W przypadku chórów szkolnych, które skupiają wokół siebie przede wszystkim amatorów przepełnionych chęcią śpiewania w zespole i realizowania pasji, praca nad utworami o tematyce im bliskiej staje się momentem odprężenia, relaksu, radości, czasem spędzanym z rówieśnikami. Uświadomienie sobie przez ucznia, że w tej atmosferze pracy w pewnym momencie wszyscy stają się jednym instrumentem, wzbudza w nim poczucie dążenia do wspólnie wytyczonego celu. Indywidualne postrzeganie aktywności muzycznej stopniowo zastępowane jest reagowaniem na innych uczestników, akceptowaniem ich wrażliwości i możliwości wykonawczych.

Podobnie jak w przypadku zespołów wokalnych, także zespoły instrumentalne stanowią doskonały grunt do rozwoju sfery społecznej dziecka. Wspólne wykonywanie utworów instrumentalnych lub wokalno-instrumentalnych pozwala na dostrzeżenie istotności i znaczenia poszczególnych grup instrumentalnych w brzmieniu całego dzieła oraz na zrozumienie, że w danym fragmencie utworu są partie wiodące (główne) i akompaniujące (stanowiące muzyczne tło). Uczeń rozumie, że na końcowy efekt aktywności instrumentalnej pracuje każdy indywidualny uczestnik działania (w obrębie swojej grupy instrumentalnej lub podczas wykonywania partii solowej), a ostateczna forma utworu może być możliwa tylko d...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy