Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

7 września 2020

NR 56 (Wrzesień 2020)

Telewizyjny program edukacyjny jako inspiracja do tworzenia naturalnych  sytuacji uczenia się dzieci

51

Edukacja wczesnoszkolna to ten etap w rozwoju dziecka, który charakteryzuje się – oprócz tzw. głodu ruchu – niezwykłym entuzjazmem
i chęcią ciągłego wyrażania się poprzez ekspresję twórczą.


Improwizowanie jest zawsze najbardziej przygotowane, bo to się improwizuje, co się nosi najgłębiej w sobie, co ma najgłębsze pokrycie doświadczalne1.

POLECAMY


Potrzeba ekspresji twórczej

Każdy najmniejszy pomysł uczniów, konstrukcja, zestawienie patyków czy materiału naturalnego w przypadkową formę uruchamia dziecięce skojarzenia, chęć wypowiadania się na ten temat, chęć do działania i zabawy na drodze odkrywania kolejnych znaczeń. Nadawanie znaczeń czynnościom i wykonywanym dziełom jest istotną częścią filozoficznej koncepcji podstawy programowej kształcenia dzieci na pierwszym etapie edukacyjnym, której źródłem jest tzw. fenomenologiczna koncepcja człowieka2 Romana Ingardena. Dziecko według tej koncepcji jest szczęśliwe i najbardziej się rozwija, gdy może obcować ze swoimi dziełami, nadawać im znaczenie w zabawie, a przy ich użyciu poszerzać konteksty rozumienia funkcjonalności świata. Szczęście to jest pełniejsze, największe lub staje się najistotniejszym poruszeniem emocjonalnym, gdy powstaje na skutek tworzenia dzieł w relacji z innymi dziećmi. To wzajemna reakcja na utworzone dzieła zachęca uczestników zabawy do improwizacji w nadawaniu znaczeń swym dziełom, a także wykonywanym czynnościom, do dyskursu, czasami konfliktu, dostrzeżenia problemu i próby jego rozwiązania. Dlatego w koncepcji kształcenia zintegrowanego tak ważna jest odkryta przez profesora Ryszarda Więckowskiego naturalna strategia uczenia się dzieci, nazwana percepcyjno-innowacyjną3, która pozwala uczniom podczas zajęć edukacyjnych na improwizację, przekształcanie, przetwarzanie i tworzenie informacji.

Jej zastosowanie w procesie wspierania rozwoju uczniów wymaga jednak innego spojrzenia na sam proces uczenia się i odrzucenia spopularyzowanych przez ostatnie dwadzieścia lat scenariuszy zajęć zintegrowanych na tworzeniu krótkich konspektów, tzw. naturalnych sytuacji uczenia się dzieci i okazji do uczenia się. Kształcenie zintegrowane jest bowiem koncepcją, w której uczeń – zainspirowany, zaintrygowany gestem, słowem, obrazem, wypowiedzią, ćwiczeniem, zadaniem, zagadką – rozpoczyna intencjonalne działanie w kierunku, który jest mu najbardziej potrzebny, najbardziej zajmujący i adekwatny do potrzeb rozwojowych. W taki sposób jedynie uczeń ma szansę na wyrażanie własnej ekspresji twórczej poprzez najróżnorodniejsze środki wyrazu. Uczeń w „kontakcie ze światem zewnętrznym odczuwa intuicyjnie naturalną potrzebę wyrażania się”4. Można zatem pokusić się o stwierdzenie, iż ekspresja twórcza, która pojawia się u uczniów, jest konsekwencją inspiracji, jaką daje im stosowna sytuacja edukacyjna, staje się ich osobistym komentarzem, interpretacją jej treści w postaci praktycznego działania. Uczeń komentuje bardziej praktycznym działaniem niż słowem, choć efekt tegoż działania sam w sobie wywołuje spontaniczną aktywność werbalną jako kolejną formę wyrażania ekspresji przez uczniów. Ryszard Więckowski, opisując aktywność dzieci, zauważył, iż „uczą się sytuacyjnie i kontekstowo, a ujmując całościowo rzeczywistość, odczuwają potrzebę wyrażania swoich doznań, przeżyć za pomocą znaków. Są to znaki języka mówionego, stosunków wielkościowych, geometrycznych, ilościowych, technik plastycznych, ekspresji ruchowej, muzycznej…”5. Edukacja sytuacyjna, kontekstowa wymaga zatem inspiracji do działania, a taką inspiracją mogą stać się audycje czy programy edukacyjne, szczególnie te, które – tworzone z myślą o dzieciach – proponują im aktywność zgodną z naturalnymi strategiami uczenia się, a w szczególności ze wspomnianą już wcześniej strategią percepcyjno-innowacyjną.

Małe ręce chcą tworzyć dzieła

W minionym roku szkolnym Telewizja Polska wyprodukowała z myślą o dzieciach w wieku przedszkolnym i młodszym szkolnym edukacyjny program Wielkie dzieła małych rąk6. Formuła programu została tak opracowana, aby widzowie mogli uczestniczyć praktycznie w kilku zintegrowanych sytuacjach edukacyjnych lub zainspirować się nimi, aby po programie wykonać już według własnego pomysłu projekt odwołujący się nieco do zawartych w programie pomysłów. Istotnym elementem programu było założenie, iż ma być inspiracją do działania dzieci, które – pozbawione możliwości kształcenia w szkole z uwagi na pandemię – odrobinę szkolnej przygody doświadczą jako widzowie. Program stał się propozycją rzeczywistej zdalnej edukacji nastawionej na uczestnictwo dzieci w konkretnych sytuacjach edukacyjnych, aby z nich już samodzielnie każdy uczeń wyprowadzał swoją twórczą aktywność. 

Drugim bardzo ważnym założeniem programu było ukazanie, jak ważne w edukacji dzieci są improwizacja, ekspresja twórcza, integracja czynnościowa, aby nadając znaczenia dziełom i wykonywanym czynnościom, dziecko uczestniczyło w eksploracji wielu dyscyplin naukowych jednocześnie. Dlatego program, którego celem w każdym odcinku było zawsze wykonanie konkretnego dzieła, w procesie jego tworzenia przeprowadzał widzów przez doświadczenia wielu edukacji, np. edukacji językowej dotyczącej języka ojczystego i języka angielskiego, edukacji matematycznej, zdrowotnej, przyrodniczej, muzycznej, plastycznej czy technicznej.

Zbiór kilku nieskomplikowanych sytuacji edukacyjnych tworzył kontekst, krąg tematyczny, spójną logiczną przestrzeń do eksploracji, która małego widza osadzonego w roli odbiorcy informacji motywowała do samodzielnego działania, już  po programie, w roli twórcy i nadawcy informacji. Program dostarczał także rodzicom pomysły na organizację prostych zabaw, projektów czy zajęć dla dzieci, które za pomocą najzwyklejszych materiałów i sprzętów domowych mogły być zrealizowane bez specjalistycznych narzędzi dydaktycznych, takich, jakimi dysponują nauczyciele w szkole.

Ponieważ dzieci i ich małe ręce zawsze są skore do działania, a dynamiczne obrazy umysłowe inicjują wyrażanie doznań poprzez różnorodne formy ekspresji, program był przyczyną aktywności i jego odbiorcy samodzielnie w domu stosowali zdobyte doświadczenia w sytuacjach nowych, zaprojektowanych według własnych pomysłów.

W programie uczniowie spotkali lwa jako postać z lektury szkolnej pt. „Afryka Kazika”, widzowie przekształcili lwa jako informację, np. w lwa Aslana, istotną postać z książki „Opowieści z Narnii”, w czarną panterę, a niektórzy utworzyli plakat dotyczący ochrony nietoperzy.

Samodzielna aktywność dzieci zainspirowanych sposobem rysowania lwiego pyska za pomocą kieliszka zaowocowała spełnieniem oczekiwań poznawczych i emocjonalnych, realizując w praktyce założenia pedagogiki oczekiwań dziecka prof. Ryszarda Więckowskiego. 
Program Wielkie dzieła małych rąk realizował zatem koncepcję kształcenia zawartą w podstawie programowej edukacji wczesnoszkolnej w odniesieniu do jej filozofii, zawartych w niej strategii uczenia się dzieci oraz formy przyjętego kształcenia jako kształcenia zintegrowanego.

Improwizujmy dalej, inicjujmy sytuacyjne uczenie się dzieci

Po wcześniejszych doświadczeniach pandemii i pracy zdalnej bieżący rok szkolny w założeniach władz oświatowych może mieć nieco inną formułę organizacyjną. W zależności od istniejących warunków czy ewentualnego ponownego pojawienia się epidemii uczniowie będą korzystać z kształcenia w szkołach, ale także z kształcenia na odległość. Warto zatem przygotować się do takiej ewentualności, a także zaadaptować swój warsztat pracy z uczniami do zmian organizacyjnych w trakcie roku szkolnego. Wspomniana edukacja sytuacyjna, praca na podstawie projektów, wykorzystywanie naturalnych sytuacji i okazji do uczenia oraz właśnie programy telewizyjne czy audycje mogą być niezmiernie przydatne w planowaniu bieżącej pracy z uczniami.

Program Wielkie dzieła małych rąk to przeszło 40 odcinków sytuacji edukacyjnych, które można wykorzystać w dowolnej konfiguracji, integrując z realizowanym we własnej klasie programem. W najtrudniejszej sytuacji, gdy część naszego zespołu klasowego przebywa w domu, a część uczestniczy w zajęciach szkolnych, dzieci mogą samodzielnie oglądać ten sam program, korzystając z odcinków zamieszczonych na VOD.pl, a nauczyciel na bazie zawartych w odcinkach treści może wyprowadzać z nich ćwiczenia i zadania dla dzieci do samodzielnej pracy zarówno w klasie, jak i w domu. Warto spojrzeć na program jako na źródło pewnych ścieżek edukacyjnych, po których można się poruszać z uczniami, wyodrębniając je jako systematyczne małe elementy zajęć. Przykładem takiej ścieżki jest cykl sytuacji edukacyjnych dotyczący zabaw z flażoletem. Krótkie formy pracy z flażoletem, realizowane w programie przez muzyków, oferują ciekawą pomoc nauczycielom w pracy z tym instrumentem. Profesjonalna demonstracja, jak dmuchać, jak trzymać instrument, w jaki sposób poradzić sobie z pal...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy