Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

13 czerwca 2018

NR 33 (Styczeń 2018)

Realizacja procesu oceniania na I etapie kształcenia w aspekcie wytycznych nowej podstawy programowej

0 315

Za każdym razem wyrażona przez nas ocena ma w swoich skutkach charakter decyzji. W życiu codziennym przez cały czas podejmujemy rozmaite decyzje. Począwszy od spraw najprostszych typu: co zjemy na śniadanie, jakie czytamy czasopisma, czy odłożymy napisanie e-maila na dzień następny –  przez sprawy poważniejsze: w jakich kolorach, wymiarach, opcjach politycznych widzimy świat; aż do wyborów i decyzji dotyczących obrazu samego siebie, który to jest określonym zestawem wielu wyborów i decyzji formułujących przekonania dotyczące 
np. naszego wyglądu, naszych umiejętności i kompetencji, naszych wyobrażeń o przyszłości.

Waspekcie edukacyjnym fakt podlegania ocenom przez inne osoby ma szczególne znaczenie, ponieważ ocenianie to krytyczny moment procesu nauczania – uczenia się. Także dlatego, że łatwo tu wpaść w pułapki własnych preferencji i niesprawiedliwie oszacować postępy edukacyjne, zachowania i wytwory ucznia, który może różnić się od nas stylem sensorycznym, typem inteligencji, mieć inne od naszych strategie uczenia się i odmienne od nauczyciela preferencje neurologiczne.
W okresie wczesnego dzieciństwa i w wieku młodszym szkolnym duży wpływ na budowanie obrazu samego siebie mają opinie pochodzące od osób mających duże znaczenie dla życia jednostki: rodziców, wychowawców i nauczycieli. 
Na podstawie informacji wyrażonej oceną pochodzącą od nauczyciela uczeń buduje przekonanie o sobie samym, zwłaszcza w okresie wczesnoszkolnym, który to jest okresem szczególnie ważnym w kontekście formowania przez ucznia obrazu samego siebie. Wpływ każdej oceny, opinii dodatkowo wzmacniany jest przez rolę osób, które wydają opinię, ocenę na nasz temat.
„Ocenianie w edukacji wczesnoszkolnej uwzględnia całościowy (holistyczny) rozwój ucznia, którego szczególnymi, ale nie jedynymi przejawami są osiągnięcia szkolne. Ocenianie powinno uwzględniać wszechstronny indywidualny rozwój ucznia, wspierać go zarówno w aktywności poznawczej, jak i formacyjnej (wychowawczej). Ocenianie na I etapie kształcenia stanowi integralny element procesu nauczania – uczenia się, powinno zatem odbywać się w sytuacjach naturalnych i właściwych dla dzieci – przede wszystkim podczas realizacji zadań edukacyjnych i zabawy”.1
Z natury i właściwości nauczania zintegrowanego wynika potrzeba stałego diagnozowania osiągnięć rozwojowych ucznia, wspieranie funkcji stymulujących rozwój i odrzucenie funkcji selekcyjnych. Powyższe założenia sugerują, że jednym z podstawowych sposobów pozyskiwania informacji na temat rozwoju ucznia powinna być systematyczna obserwacja prowadzona przez nauczyciela.
W sytuacji szkolnej ocena jest zawsze komentarzem pewnego doświadczenia. Może zablokować dalszy rozwój w wybranej dziedzinie, a tym samym wyrobić przekonanie typu ,,Jestem kiepski z matematyki” jako pogląd ,,wypracowany” w szkole, który spowoduje, że nasz dorosły w przyszłości uczeń nawet jako dorosły człowiek będzie stronił od rozwiązywania zadań swojego dziecka z pierwszej klasy szkoły podstawowej. Przekonania te i tym podobne na temat samego siebie, zakresu i poziomu swoich zdolności, możliwości, inteligencji – przekonania tak bardzo blokujące rozwój – to jeden z najważniejszych negatywnych efektów „tradycyjnego sposobu oceniania”, którego cechami są: nadmierne używanie pisemnych, skrótowych informacji zwrotnych wyrażanych poprzez systemy znaków niekoniecznie zrozumiałych przez ucznia, a bywa, że także przez stosującego je nauczyciela (budowanie wszelakich skal cyfrowych, czasem sprytnie nazywanych punktowymi, literowych, obrazkowych), mała pojemność informacyjna określeń i wyrażeń towarzysząca tymże systemom znaków (np. świetnie, wspaniale, jesteś super, brawo, źle, popracuj jeszcze itd.).

Kolejny ważny dla dorosłego życia ucznia efekt tak zorganizowanego „tradycyjnego” sposobu oceniania szkolnego polega na utrwalaniu zewnętrznej orientacji przy ocenianiu przez samego siebie określonego zadania i bezradności wobec samooceny. Najczęściej wyraża to przekonanie – ,,To ktoś inny wie, kiedy coś jest wykonane właściwie i to ktoś inny zna kryteria dobrego wykonania – nie mnie o tym sądzić”. Zjawisko wyuczonej bezradności poznawczej i emocjonalnej (dobrze opisane w literaturze przedmiotu i powszechnie znane) ilustruje efekty tradycyjnych działań, tradycyjnych sposobów oceniania wyłapujących błędy i potknięcia oraz niewiedzę ucznia przy braku rozpoznania przez niego reguł, zasad czy kryteriów.
Stosowana przez nauczycieli strategia oceniania ucznia, a nie jego osiągnięć może sprzyjać niszczeniu osobowości niektórych docelowych odbiorców stopni szkolnych, z drugiej zaś strony nadmiernie wspierać innych odbiorców poprzez ich przewartościowywanie. W konsekwencji tego zawsze istnieje ryzyko sztucznego oderwania procesu oceniania od procesu kształcenia. Diagnostyczno-kształtująca funkcja szkolnej oceny zostaje wyparta przez funkcję pseudomotywacyjną, co przejawia się w postawach uczniów oczekujących wyłącznie na potwierdzenie, że są dobrzy, ale nie do końca nastawieni na dotarcie do wiedzy, w czym konkretnie. Z drugiej strony pseudomotywacyjna funkcja oceny szkolnej może nieść za sobą także zagrożenie przywoływania ucznia do ,,porządku”, by zaczął się wreszcie czy też znowu uczyć.
Dotychczasowy system oceniania szkolnego, ukierunkowany głównie na mało precyzyjne kryteria wymagań, służył wyłącznie określaniu stopnia przygotowania ucznia do pobierania nauki na II etapie kształcenia, nigdy w rzeczywistości nie uwzględniając zasad indywidualności i podmiotowości ucznia w dosłownym tego słowa znaczeniu. Choć indywidualizacja i podmiotowość z czasem stały się obowiązującymi warunkami skutecznego planowania, organizowania pracy dydaktyczno-wychowawczej każdego nauczyciela, wydawać się może, iż pojęcia te urosły wyłącznie do miana sloganów oświatowych. Dodatkowo dominacja i eksponowanie przez nauczycieli niektórych tylko funkcji oceniania i przekonanie, że nauczyciel nie popełnia błędów podczas oceniania osiągnięć uczniów, nie pozwalały na formalne snucie refleksji o tym, co myśli sam uczeń, co czuje, czy zgadza się z sądem, opinią nauczyciela na temat jego rzeczywistych osiągnięć edukacyjnych. Konstrukcja obowiązującej „nowej” podstawy programowej stanowi dla nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej istotne wsparcie podczas planowania i realizacji procesu oceniania. Zapisane w niej umiejętności opisane językiem efektów mogą być wielce pomocne w przygotowaniu rzetelnego opisu osiągnięć w rozwoju ucznia.
„Ocenianie w klasach I–III ma charakter bieżący, sumujący (semestralny), klasyfikacyjny (na zakończenie roku szkolnego) i powinno spełniać następujące warunki:

  • Ocenianie bieżące w klasach I–III ma charakter opisowy, oparty w głównej mierze na słowie. Ocena opisowa ma mieć funkcję formatywną i motywacyjną.
  • Wewnątrzszkolny system oceniania ma respektować specyfikę i charakter oceniania w klasach I–III.
  • Zaplanowany przez nauczyciela proces oceniania ma dostarczać uczniowi, jego rodzicom informacji zwrotnych o postępach w nauce, wskazując mocne i słabe strony, co umożliwia dziecku poznanie własnych możliwości i jakości swoich aktywności.
  • Zapis oceny opisowej w formie analogowej lub przy wykorzystaniu dziennika elektronicznego nie może zakłócać przebiegu zajęć z uczniami”.2

W praktyce szkolnej nauczyciele oddziałów klas I organizują także „ocenianie wstępne”, które w obliczu braku formalnego obiegu informacji pomiędzy przedszkolem a szkołą opiera się na działaniach diagnostycznych nauczyciela szkoły przed rozpoczęciem nauki – w okresie adaptacyjnym w ramach tzw. diagnozy wstępnej. W tym celu wykorzystują różnorodne narzędzia diagnostyczne własnego lub zewnętrznego autorstwa (mniej lub bardziej standaryzowane). Celem oceniania wstępnego jest określenie stanu osiągnięć uczniów przed rozpoczęciem nauki. Pomaga to nauczycielowi w planowaniu przyszłej pracy z uczniami i ułatwia wybór odpowiedniej strategii nauczania. Ocenianie wstępne ułatwia dokonywanie zmian adaptacyjnych w samym nauczaniu. Na podstawie diagnozy wstępnej nauczyciel określa stan wyjściowy wiedzy, umiejętności i postaw uczniów przed rozpoczęciem pobierania przez nich nauki w danym cyklu edukacyjnym. Na podstawie wyników oceniania wstępnego nauczyciel powinien dokonać modyfikacji wybranego przez siebie programu nauczania stosownie do rozpoznanych potrzeb i możliwości uczniów tworzących...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy