Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

2 czerwca 2021

NR 64 (Czerwiec 2021)

Ocenianie kształtujące

0 167

Szkoła jest miejscem, w którym młodzi ludzie uczą się, zdobywają wiedzę o otaczającym ich świecie i budują nowe doświadczenia. Wiele z tych obszarów wymaga nie tylko wsparcia ze strony nauczyciela, ale również konstruktywnego komentarza opisującego, w jaki sposób wiedza ta została opanowana przez dzieci.

Należy zauważyć, że część pedagogów może nie lubić samego procesu oceniania. Jest to zawsze subiektywna opinia na temat postępów w nauce i osiągnięć uczniów. Wiąże się ona również z niezgodą bądź rozczarowaniem ze strony rodziców oraz młodych ludzi. Wszystko to sprawia, że proces edukacyjny zostaje znacznie utrudniony, a nauczyciele szukają innych, alternatywnych rozwiązań poprawiających zarówno nauczanie, jak i uczenie się dzieci. Opiekunowie budują życzliwą atmosferę i sprzyjają kształtowaniu prawidłowych postaw. Dlatego też coraz chętniej korzystają z oceniania kształtującego, którego celem jest dokonywanie takich opisów postępów ucznia, by dać jak najbardziej szczegółową informację zwrotną, wskazującą, jak dalej ma on się uczyć oraz z jakich metod można korzystać, aby osiągnąć jak najlepsze efekty.
Żeby jednak ten proces miał rację bytu, należy uwzględniać w swojej pracy pięć strategii oceniania kształtującego.

Pierwsza z nich związana jest z jasnym i wyraźnym określeniem, jakie cele mają dana lekcja i omawiany temat oraz co trzeba zrobić – jaką wiedzę opanować – żeby osiągnąć sukces. Znajomość celów zwiększa świadomość uczniów, pokazuje im, że to, czego się uczą, ma sens. Zwiększa ona również motywację młodych ludzi i pozwala im wziąć odpowiedzialność za proces uczenia się. Jednocześnie należy zwrócić uwagę na korzyści, jakie ten sposób pracy daje nauczycielowi. On sam musi bowiem zastanowić się nad tym, dlaczego dany temat jest ważny – co da uczniom, jakie umiejętności pozwoli im opanować. Sprawia to, że bardziej świadomie podchodzi się do nauczania, to zaś przyczynia się do zwiększenia efektywności. Można uznać, że głównymi założeniami oceniania kształtującego stają się jasne wyłożenie celów, tak aby były one dobrze zrozumiane przez uczniów, oraz dokonywanie podsumowań na koniec zajęć w celu sprawdzenia, ile z nich udało się osiągnąć. 

Oczywiście, bardzo istotne jest także podanie, co będzie podlegało ocenie. W ocenianiu kształtującym określa się to za pomocą pojęcia „NaCoBeZU”, czyli „na co będziemy zwracali uwagę”. Informacja ta powinna zostać zaprezentowana bardzo konkretnie. Chodzi bowiem o to, aby każdy uczeń mógł samodzielnie dokonać oceny swoich osiągnięć i sprawdzić, czy opanował w sposób wystarczający prezentowany materiał. Konieczne jest pamiętanie o tym, że zarówno każda lekcja, jak i każdy sprawdzian powinny być poprzedzone zwróceniem uczniom uwagi na te kryteria sukcesu. 
 

POLECAMY

Zatem, jeśli nauczyciel zdecyduje się wprowadzić w życie nauczanie oceniające i będzie właściwie realizował pierwszą strategię, to jego podopieczni powinni umieć odpowiedzieć sobie na następujące pytania:
  1. Po co należy uczyć się danego tematu oraz jakie są cele danej lekcji?
  2. Co powinienem wiedzieć na koniec zajęć, żeby móc być dobrze ocenionym?
  3. Co uczeń powinien wiedzieć i potrafić na koniec zajęć?"


Dzięki wprowadzeniu tej strategii zarówno uczeń, jak i nauczyciel osiągają wiele korzyści. Ci pierwsi czują się bezpiecznie, ponieważ mają świadomość tego, że nie zostaną zaskoczeni nowymi wymaganiami i kryteriami odniesienia sukcesu. Wiedzą również, co powinno znaleźć się w ich pracy i na co nauczyciel będzie zwracał uwagę przy sprawdzaniu. Nauczyciel natomiast dogłębnie analizuje sens zadań i ćwiczeń zadawanych uczniom na sprawdzianach oraz w formie prac domowych. Podejmuje działania mające na celu dostosowanie zadań do „NaCoBeZU”, które zostało wcześniej zaprezentowane. Również w trakcie sprawdzania prac odnosi się do tego, dzięki czemu ma zdecydowanie mniej skarg ze strony dzieci i rodziców. 

Druga strategia odnosi się do sposobu prowadzenia zajęć. Chodzi tutaj o to, żeby nauczyciel był świadomy, że konieczne staje się organizowanie lekcji z wykorzystaniem dyskusji oraz zadawaniem takich pytań i zadań, aby uzyskać informacje na temat tego, jak uczniowie się uczą i na jakim poziomie udało im się opanować wiedzę. Chodzi tutaj o wchodzenie z dziećmi w dialog, pytanie ich, co zrozumiały, a z czym dalej mają problem, żeby móc poświęcić tym kwestiom więcej czasu. Tutaj kluczowe staje się wykorzystanie założeń opracowanych przez Lwa Wygotskiego, związanych ze strefą najbliższego rozwoju – należy dobrze poznać uczniów i ich możliwości, a następnie tak budować zadania, aby nie były one zbyt trudne. Uczniowie powinni poradzić sobie z nimi przy niewielkiej pomocy ze strony osoby dorosłej, której rola zazwyczaj sprowadza się do umiejętnego zadawania pytań. Muszą one pobudzać do myślenia oraz angażować uczniów do tego samodzielnego poszukiwania odpowiedzi. 
 

Warto zauważyć, że lekcja, na której nauczyciel wykorzystuje założenia drugiej strategii, znacznie różni się od nauczania tradycyjnego. Tu nauczyciel nie jest jedynym i nieomylnym autorytetem, mającym jako jedyny prawo do głosu. Uczniowie stają się równoprawnymi uczestnikami procesu edukacji – chodzi o ich jak największą aktywizację i nawiązywanie dialogu pomiędzy nauczycielami a dziećmi. Warto tutaj również wykorzystać technikę związaną z zadawaniem pytań mających na celu sprawdzenie i utrwalenie zdobytej wiedzy. Pozwalają one na dokonywanie porównań pomiędzy różnymi wiadomościami, szukanie podobieństw oraz opracowywanie map myślowych, które pozwalają łączyć ze sobą różne koncepcje. 


Należy również pamiętać, że nauczanie kształtujące opiera się na założeniu, że nie można przejść dalej z materiałem, jeśli omawiane zagadnienie nie zostanie przez uczniów opanowane.
Kolejna strategia jest ściśle związana z tym, aby udzielać dzieciom jasnej i spójnej informacji zwrotnej, która pozwoli im robić postępy. Tradycyjne ocenianie nie jest miarodajne ani w żaden sposób użyteczne. Ocena powinna być tak sformułowana, aby zwrócić uczniowi uwagę na to, co jeszcze musi poprawić. W związku z tym musi mieć ona charakter opisowy, przyjmujący postać wyczerpującego komentarza zawierającego odpowiedź na cztery główne pytania:

  1. Co zostało wykonane prawidłowo?
  2. Jakie elementy wymagają poprawy?
  3. W jaki sposób można dokonać poprawy?
  4. Co uczeń może zrobić, żeby móc dalej się rozwijać? 

Należy pamiętać, że przygotowywana przez nauczyciela informacja zwrotna powinna odnosić się do wyznaczonych kryteriów sukcesu. Niezwykle ważne staje się, żeby młodzi ludzie wiedzieli, jakie treści podlegały ocenie, oraz żeby nauczyciel ściśle się tego trzymał. Na samym początku warto ustalić, które prace czy sprawdziany będą oceniane zwykłą oceną, a które za pomocą informacji zwrotnej. Nie będzie to więc zaskoczeniem dla uczniów, zawsze bowiem będą oni wiedzieli, czego mogą się spodziewać. Konsekwencja ze strony nauczyciela w tym zakresie przyczynia się do budowania poczucia zaufania i bezpieczeństwa oraz daje przekonanie o tym, że można współpracować w zakresie tworzenia sytuacji szkolnej i procesu edukacyjnego.

Czwarta strategia skupia się na tym, aby dać uczniom możliwość wzajemnego korzystania ze swojej wiedzy i umiejętności. Jest ona związana z przekonaniem, że uczenie się zdecydowanie efektywniej odbywa się w grupie. W związku z tym konieczne staje się dbanie o to, aby na zajęciach pojawiało się jak najwięcej zadań wymagających pracy w parach lub zespołach. Daje to wiele korzyści. Młodzi ludzie uczą się wzajemnego słuchania, poznają swoje preferencje oraz zauważają, że każdy z nich może mieć odmienne podejście do analizowanego problemu. Jednocześnie muszą podejmować próby znajdowania kompromisu, żeby móc wspólnie rozwiązać dane zadanie. Praca w grupach przyczynia się również do budowania umiejętności prowadzenia dyskusji w celu poszukiwania właściwej odpowiedzi. Dobrze sprawdza się tutaj również stosowanie oceny koleżeńskiej w trakcie pracy. Na podstawie przedstawionych kryteriów sukcesu uczniowie przekazują sobie nawzajem informację zwrotną, mówią o tym, co im się podobało, ale także zwracają uwagę na to, co należałoby powtórzyć i utrwalić. 

Piąta strategia odnosi się do tego, aby zachęcać uczniów, by stali się autorami swojego procesu uczenia się. Psychologia poznawcza i teoria konstruktywizmu bardzo mocno zwracają uwagę na to, że to uczeń się uczy. Nauczyciel nie może „wlać” mu wiedzy do głowy. Jeśli więc dziecko nie jest zmotywowane do nauki, nie czuje potrzeby uczenia się, to żadne wysiłki ze strony nauczyciela tego nie zmienią. Można stwierdzić, że jest to jeden z największych problemów współczesnej szkoły. Jest on ściśle związany z obserwacjami nauczycieli na przestrzeni ostatnich lat, z których wynika, że młodzi ludzie nie biorą odpowiedzialności za swój proces nauczania, nie czują, że te rzeczy będą im potrzebne w późniejszym życiu. Konieczne wydaje się w związku z tym podejmowanie działań zmierzających do tego, aby przygotować ucznia, aby był on autorem swojej ścieżki nauczania. Niezbędne w tym obszarze staje się budowanie poczucia własnej wartości oraz emocjonalnego zaangażowania w uczniach. Powinni oni odczuwać radość z poznawania nowych rzeczy, zdobywania wiedzy oraz nabywania umiejętności.
 

Ważne jest, żeby nauczyciele pamiętali, że to oni budują w uczniach poczucie wartości poprzez to, w jaki sposób komentują ich osiągnięcia i sukcesy. Jeśli wierzą w możliwości swoich podopiecznych, to dają im to odczuć, zachęcają do podejmowania coraz nowszych wyzwań i przekraczania swoich granic. Dzięki temu młodzi ludzie bardziej świadomie podchodzą do nauki i chętnie realizują powierzone im zadania. 


Patrząc na te strategie, warto zwrócić uwagę, że należy je analizować wspólnie i tak też z nich korzystać. Każda z nich osobno nie daje pełnego efektu. Uczniowie muszą mieć spójny przekaz od nauczyciela w tym zakresie. Jednocześnie konieczne jest podkreślenie, że ocenianie kształtujące wymaga dużego zaangażowania ze strony pedagogów i ciągłej pracy nad sobą. Najtrudniejsze w tym obszarze staje się bowiem odchodzenie od utrwalonych zasad i reguł pracy. Dlatego też warto zapoznać się ze wskazówkami, w jaki sposób efektywnie wprowadzać tego typu ocenianie. 
 

Jak już zostało wspomniane, najważniejsze jest w tym procesie ustalenie, jakie są cele lekcji. Żeby jednak to miało miarodajny efekt, warto odpowiedzieć sobie na kilka pytań:
  1. Po co uczniowie mają się o tym uczyć?
  2. Do czego ta wiedza im się przyda?
  3. Czy będą w stanie wykorzystać ją w przyszłości i w jaki sposób?
  4. Czego się nauczą na tej lekcji?
  5. Co zapamiętają z tej lekc...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy