Dołącz do czytelników
Brak wyników

Muzyka i Rytmika

9 kwietnia 2021

NR 62 (Kwiecień 2021)

Muzyka jako narzędzie edukacji międzykulturowej

38

Muzyka, dzięki swojej specyficznej strukturze dźwiękowej, jest nośnikiem treści, które często – pomimo różnic kulturowych, językowych i obyczajowych – są tak samo rozumiane przez różne narodowości. Dzięki swojej uniwersalnej formie muzyka może stać się narzędziem komunikacji, integrując, łącząc i spajając z pozoru różne kultury i społeczności. Jarosław Chaciński, ekspert w zakresie muzycznej pedagogiki międzykulturowej, zauważył, że muzyka i jej nauczanie są zazwyczaj kompromisem pomiędzy tym, co własne, a tym, co obce. Autor wskazuje, że aby zrozumieć świat innych kultur, wykazujących zarówno podobieństwa z naszą kulturą, jak i istotne różnice, należy rozpocząć od podjęcia próby zrozumienia swojej tożsamości muzycznej. 

Dlatego tak ważne w edukacji muzycznej jest umożliwianie dzieciom kontaktu z różnorodną muzyką, w tym polską muzyką ludową. Na tak uformowanym fundamencie dziecko będzie potrafiło porównywać muzykę swojego kraju czy regionu z muzyką z innych obszarów świata. Bogactwo prezentowanych treści muzycznych, z którymi uczeń będzie systematycznie zapoznawany, pozwoli mu na rozpoznawanie i wskazywanie charakterystycznych cech muzyki danej części świata w obszarze takich elementów jak skala, melodia, rytm czy instrumentacja.

POLECAMY

Co najważniejsze, możliwość poznawania różnorodnej muzyki na wczesnym etapie edukacji będzie wzbudzało zaciekawienie i zainteresowanie „obcymi” brzmieniami, co z kolei może wpływać na tolerancję i akceptację „inności”.

Założenia muzycznej edukacji międzykulturowej

Muzyka, w odróżnieniu od innych obszarów, w których niezbędne jest posługiwanie się językiem, stanowi odrębną, pozawerbalną formę komunikacji międzyludzkiej. Dzięki temu w zajęciach muzycznych mogą uczestniczyć przedstawiciele różnych kultur, bez obawy o poczucie niezrozumienia lub wyobcowania. Posługiwanie się jednym uniwersalnym językiem muzyki wpływa korzystnie na atmosferę zajęć – również tych, podczas których wprowadzamy elementy edukacji międzykulturowej. Wśród uczestników pochodzących z różnych krajów czy też społeczności posługujących się różnymi językami buduje się poczucie wspólnotowości i wsparcia w dążeniu do jednego celu: poznania nowej kultury lub wybranych jej obszarów. W sytuacji, gdy w zajęciach uczestniczą uczniowie tej samej społeczności, wprowadzanie elementów innych kultur za pomocą aktywności muzycznych staje się działaniem bardziej naturalnym niż za pomocą samego przekazu słownego (szczególnie dotyczy to dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym).

Punktem wyjścia działań dydaktycznych z obszaru muzycznej edukacji międzykulturowej są formy aktywności muzycznej. Tak jak w całej edukacji muzycznej, tak również w tym przypadku praktyka poprzedza teorię. Kulturę innego kraju lub regionu poznaje się poprzez śpiew tradycyjnych i ludowych pieśni, taniec, grę na instrumentach (zarówno utworów charakterystycznych dla danego obszaru, jak i na typowych dla niego instrumentach), słuchanie dzieł tworzonych przez lokalnych kompozytorów, również tych komponujących anonimowo (np. muzykę ludową), improwizację wokalną, ruchową, instrumentalną bazującą na treściach muzycznych innych kultur. To działanie, a nie słuchanie o działaniu pozwala przyswoić
nową muzykę jako własną.

Zdaniem wspomnianego już Jarosława Chacińskiego istotną rolę we wzmacnianiu rozwoju kompetencji międzykulturowych odgrywa obszar percepcji muzyki. Autor zakłada, że – w odróżnieniu od działań ekspresywnych – słuchanie muzyki pozwala na skupienie odbiorcy na różnego rodzaju detalach dzieła muzycznego oraz na wzbogacanie utworu treścią kontekstową. Istotnym elementem w tym procesie jest uzupełnienie poznanej treści muzycznej komentarzem słownym nauczyciela, w którym jest przedstawiony kontekst kulturowy, społeczny i historyczny.

Muzyczna edukacja międzykulturowa (inne spotykane pojęcie to: międzykulturowo zorientowana edukacja muzyczna) kładzie akcent zarówno na uczenie się innych kultur muzycznych, jak i na międzykulturowe oddziaływania wychowawcze. Realizacja obu założeń ukierunkowana jest na działaniową ekspresyjność, która dodatkowo angażuje pozytywne emocje. Istotnym elementem zajęć opartych na muzycznej pedagogice międzykulturowej jest sytuowanie proponowanych uczniom aktywności we wspomnianym wcześniej kontekście: kulturowym, społecznym i historycznym. Zapominanie o tych aspektach powoduje, że tego typu spotkania z inną kulturą nie wpisują się w założenia edukacji międzykulturowej, a proponowane działania są tylko kolejną z form kształtowania kompetencji muzycznych. Należy pamiętać, że w edukacji międzykulturowej najważniejsze są ukształtowanie świadomości istnienia innej kultury i zbudowanie na tej bazie trwałej, pełnej szacunku i tolerancji postawy.

Aktywności muzyczne są wówczas narzędziem, które wykorzystujemy w tym procesie. Jednakże, z perspektywy ucznia edukacji wczesnoszkolnej, to właśnie aktywności muzyczne pozwolą na późniejsze (na kolejnych etapach edukacyjnych) pełne doświadczenie i zrozumienie innych kultur.

Wybrane projekty edukacyjne z obszaru muzycznej edukacji międzykulturowej w Polsce

Jednym z projektów edukacyjno-badawczych przeprowadzonych w obszarze wpływu muzyki na świadomość międzykulturową był projekt Jarosława Chacińskiego, zatytułowany „Muzyka jako przestrzeń dialogu w edukacji międzykulturowej w świetle badań nad młodzieżą szkolną w Polsce, Niemczech i na Ukrainie”. Głównym założeniem projektu było poznanie przez młodzież gimnazjalną (w wieku ok. 14 lat) czterech kultur muzycznych – polskiej, niemieckiej, ukraińskiej i żydowskiej. Podczas przeprowadzanego eksperymentu dominującymi aktywnościami muzycznymi były śpiew i słuchanie muzyki. Wśród oczekiwanych efektów końcowych pojawiały się takie jak zmiana postawy międzykulturowej, ukształtowanie postawy etyczno-moralnej w relacjach z „innym”, podniesienie poziomu wiedzy i umiejętności o innych kulturach i dziedzinach artystycznych, ze szczególnym wyeksponowaniem muzyki, a także rozszerzenie tożsamości estetycznej w kontekście sztuki innych kultur.

Kolejny projekt, przeprowadzony przez Elżbietę Frołowicz, skierowany był do uczniów klas trzecich szkół podstawowych. Projekt swoje źródło miał w spostrzeżeniu autorki, że „w Polsce jednym z regionów, gdzie wielokulturowość ma najsilniejsze korzenie historyczne i stanowi jeden z najważniejszych fundamentów jego tożsamości, jest Pomorze”. Autorka wskazała na unikatowość kultury kaszubskiej, która wyróżnia ten region od kilkuset lat. Program skierowany do uczniów opierał się na zajęciach muzycznych, których celem było budowanie relacji opartych na empatii i rozumieniu względem innych kultur. Oprócz zapoznania uczniów z różnorodną literaturą muzyczną pochodzącą z krajów Ameryki Północnej, w tym z muzyki rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej i Inuitów, mieszkańców terenów Afryki Centralnej, Australii, Chin, Boliwii, Japonii, Tajlandii i Tybetu, a także z Polski (Kaszuby, Podhale, Małopolska i Wielkopolska), dzieci miały możliwość poznania regionalnych instrumentów i zagrania na tzw. instrumentach prymitywnych (improwizowany akompaniament towarzyszący oryginalnej muzyce etnicznej z Afryki Centralnej i muzyki Aborygenów australijskich). Ponadto stałym elementem zajęć były nauka piosenek i tańców ludowych, pochodzących z różnych regionów Polski, oraz improwizacja ruchowa i instrumentalna.

Kolejnym z projektów nastawionych na wzmacnianie świadomości międzykulturowej wśród dzieci było wykorzystanie gatunku muzyki popularnej o nazwie world music jako elementu międzykulturowej edukacji muzycznej prowadzonej w niepublicznym Przedszkolu Artystyczno-Teatralnym „Dorotka” w Olsztynie. Zdaniem autora projektu edukacyjno-naukowego, Marcina Michalaka, „najistotniejszą cechą world music jest wykorzystywanie elementów (motywów rytmicznych i melodycznych, form, instrumentarium) muzyki ludowej, tradycyjnej oraz etnicznej z różnych krajów spoza kręgu europejskiego czy euroamerykańskiego”. Autor, prezentując obszar badań, w którym przeprowadzono projekt, wspomina, że w latach 2001–2016 w przedszkolu „Dorotka” prowadzono eksperyment zatytułowany „Sztuka i twórczość oraz elementy pedagogiki międzykulturowej w procesie kształtowania osobowości dziecka w wieku przedszkolnym”, podczas którego „badano otwartość dzieci na inność kulturową, etniczną, a także uwarukowaną niepełnosprawnością”. Wśród aktywności muzycznych wykorzystywanych w ramach realizacji projektu dominował śpiew i ruch z muzyką, a także wykorzystywano grę na instrumentach oraz aktywne słuchanie muzyki. W obserwacjach końcowych po przeprowadzeniu projektu pojawiły się adnotacje o pozytywnym wpływie założeń dydaktycznych na kształtowanie kompetencji międzykulturowych, między innymi otwartość i tolerancję na obce kultury (w porównaniu z postawami przyjmowanymi przez dzieci z innych placówek). Podsumowując badania własne, Marcin Michalak zaznacza, iż „muzykę świata można traktować jako swoiste pogranicze kulturowe, w obszarze którego może dojść do dialogu i wymiany wartości między dziećmi i przedstawicielami innych kultur”, co stanowi esencję celowości edukacji międzykulturowej.

Propozycje praktyczne

Zabawa taneczna z piosenką U mojej babusi (białoruska melodia ludowa)

1.    U mojej babusi były dwie kaczusie,
    jedna biała, druga szara, były dwie kaczusie. (bis)
2.    Ze strumyka piły, łapki w nim moczyły,
    jedna biała, druga szara, łapki w nim moczyły. (bis)
3.    Wyszły raz na łączkę kłaniać się zajączkom,
    jedna biała, druga szara, kłaniać się zajączkom. (bis)
4.    Wtem krzyczy babusia: „Gdzie moje kaczusie?
    Jedna biała, druga szara, gdzie moje kaczusie?” (bis)
5.    Wracają kaczusie biegiem do babusi,
    jedna biała, druga szara, biegiem do babusi. (bis)

Po zapoznaniu uczniów z piosenką, rozmowie o jej treści muzycznej i słownej oraz nauczeniu melodii i słów nauczyciel proponuje dzieciom zabawę taneczną.

Uczniowie dobierają się w pary – jedno z dzieci jest białą kaczuszką, drugie szarą.

Pozycja wyjściowa: uczniowie w parach, zwróceni do siebie twarzami, trzymają się za ręce.

Zwrotka 1: 
 

U mojej babusi były dwie kaczusie – pary maszerują po obrysie kółeczek; każdy uczeń wykonuje 8 kroków, by ostatnim krokiem wrócić do pozycji wyjściowej,
jedna biała – uczeń, który odgrywa rolę białej kaczuszki, kuca, po czym wstaje,
druga szara – uczeń, który odgrywa rolę szarej kaczuszki, kuca, po czym wstaje,
były dwie kaczusie – dzieci puszczają ręce i układają je na biodrach, wykonując jeden obrót dookoła własnej osi (4 kroki). 

Drugą część piosenki (5–8 takt) należy wykonać dwukrotnie (dotyczy to każdej zwrotki).

Zwrotka 2:

Ze strumyka piły – uczniowie wysuwają ręce przed siebie i imitują przelewanie wody z dłoni do dłoni,
łapki w nim moczyły – uczniowie wykonują „młynek” dłońmi,
jedna biała, druga szara – ruch taki jak w I zwrotce,
łapki w nim moczyły – uczniowie wykonują „młynek” dłońmi.

Zwrotka 3:

Wyszły raz na łączkę – uczniowie w parach, chwytając się za dłonie, ustawiają się obok siebie i zaczynają spacerować po sali („łące”) – 4 kroki,
kłaniać się zajączkom – dzieci wykonują dwa skinienia głowy: na prawą i na lewą stronę,
jedna biała, druga szara – ruch taki jak w I zwrotce,
kłaniać się zajączkom – dzieci wykonują dwa skinienia głowy: na prawą i na lewą stronę.

Zwrotka 4:

Wtem krzyczy babusia – uczniowie przykładają dłonie do jednego ucha, tworząc tubę (nasłuchują wołania),
Gdzie moje kaczusie? – nauczycielka śpiewa, uczniowie pozostają w tej samej pozycji co wyżej,
jedna biała, druga szara – nauczycielka śpiewa, ruch dzieci taki jak w I zwrotce,
gdzie moje kaczusie? – nauczycielka śpiewa, uczniowie przykładają dłonie do jednego ucha tworząc tubę.

Zwrotka 5:
 

Wracają kaczusie biegiem do babusi – uczniowie łapią się za ręce i ósemkami (8 kroków) maszerują po sali, zbliżając się do nauczyciela,
jedna biała, druga szara – ruch taki jak w I zwrotce,
biegiem do babusi – dzieci, układając dłonie na
...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy